Tíminn - 11.05.1975, Blaðsíða 11

Tíminn - 11.05.1975, Blaðsíða 11
Sunnudagur 11. mal 1975. TÍMINN 11 Bók um mannlega ábyrgð HVERSLU LENGI GETUR ÞETTA GENGIÐ? Hve lengi getur mannkindin haldiö áfram aö auka umsvif sín, fjölga bflum, flugvélum og hvers konar tækj- um, að þvf ógleymdu að fjölga sinu eigin kyni? Eigum við að halda áfram að blóðmjólka auðlindir Móður Jarðar, þangað til hún sjálf setur takmörkin — getur ekki meira? Þetta eru spurningar, sem gerzthafa æ . áleitnari á siðustu árum, og ekki að ástæðulausu. Sífellt fleiri menn hafa skilið, að hegðan mannkynsins siðustu áratugina hlýtur að leiða til ófarnaðar — jafnvel tor- timingar — ef ekki tekst aö stöðva sig á flughálu svellinu, áður en það er um seinan. Ritið, sem hér kemur fyrir sjónir fslenzkra lesenda, kom fyrst út I Bandarfkjunum árið 1972 en hefur síðan verið þýtt á um það bil tuttugu tungumál og prentaður eintakafjöldi mun ekki vera fjarri tveim milljón- um, svo hér er um óvenjumikla útbreiðslu að ræða, og auk þess hefur bókin alls staðar vakið mikla athygli og umræður, eins og segir aftan á kápusiðu, en þaðan eru framangreindar upplýsingar teknar. Bókin hefst á ágætri grein, sem nefnist Fylgt ur hlaði. Hana hefur dr. Finnbogi Guðmunds- son þýtt. Þar er meðal annars gerð grein fyrir þvi, hvernig bókin varð til, eins og upphafs- orð greinarinnar bera með sér: „Rómarsamtökin, hópur einstaklinga úr öllum heimsálf- um, fólu í ágústmánuði 1970 flokki vfsindamanna við Tækniháskólann i Massachusetts, er fæst við gangfræðilegar rannsóknir, að kanna, hvert horfir um nokkra þá þætti, er ógna heims- byggðinni, og hversu þeir verka hver á annan." Höfundarnir kalla bókina „al- menna skýrslu" og segja, að hiin geri „í stuttu máli grein fyrir þeirri rannsókn, sem þegar er lokið, vitneskjunni, er hun veitir, og þeim bráða- birgðaniðurstöðum og athugun- um, sem þeim, er þátt tóku í þessum áfanga, eru nú efst í huga...." Þetta eru yfirlætislaus orð um mikið verk, en ekki rituð lit i bláinn, þvi aö vissu- lega er hér ekki um neitt smá- mál að ræða.sjálfa tilveru mannsins og framtiö hans á jörðinni. Aö lífinu steðja ótal hættur, fjölmargt hindrar umsvif manna og setur tækni- legum framförum skorður, og sjálfsagt er ekki neinn hægðar- leikur að rekja alla þá þræði og koma þeim fyrir innan spjalda einnar bókar. Það verður þó að segjast, að ótriilega mörgu eru gerð skil I þessari bók. Nokkrar fyrir- sagnir segja meira um fjölbreytnina enlangt mál: Eðli veldisvaxtar. Takmörk veldis- vaxtar. Vöxtur innan heims- kerfisins. Tækni og takmörk vaxtar. Veröld I jafnvægi. Innan þessara meginþátta eru svo margir smærri kaflar, meðal annars um fólksfjölgun i heiminum, tæma.nlegar auðlindir, mengun, fæðu o.m.fl. öllu þessu mikla efni er vel og skipulega niður raöað, og það sem betra er: höfundarnir hafa gert sér far um að gera bókina aðgengilega almenningi meðal annars með því að skýra tor- ráðin hugtök og bregða ljósi yfir stóra hluti með auðskildum dæmum. Tökum til dæmis það, sem sagt er um eðli veldis- vaxtar: „Flestum er tamt að hugsa sér aö vöxtur gerist jöfn um skrefum. Stærð vex jafnskrefa, þegar viö hana bætist jafnmikið magn á jafn- löngum timabilum. Barn, sem hækkar um 2 cm á ári, vex til að mynda jafnskrefa. Sama máli gegnir um fjársjóð nirfils, sem stingur þúsund króna seðli undir rúmdýnuna slná á hverju ári." — Þetta var um jafnskrefa vöxt, en þá er komið að veldisvextin- um: „Ef hver gerill i gerlaofni skiptir sér í tvennt á tiu mínút- Endimörk vaxtarins Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins 1974 um, vex stofninn samkvæmt þessu lögmáli. Eftir tiu mlniitur eru komnir tveir gerlar I stað hvers eins, sem fyrir var, aukningin er m.ö.o. 100%. Eftir tlu mlnútur I viðbót verða gerlarnir fjórir, siðan átta, þá sextán." Og svo framvegis. Þessar einföldu staðreyndir eru að vlsu kunnar flestum, sem komnir eru til vits og ára, þótt menn leiði sjaldan að þeim hugann — og það er einmitt styrkur þessarar bókar, að hiín talar til fólks á máli, sem það skilur. Areiðanlega hefur höfundum bókarinnar verið mikill vandi á höndum með að þýöa fræðileg hugtök. Þessa gætir nokkuð i textanum, en Ur þvi er bætt með því að birta aftan við meginmálið orðaskýringar, sem taka yfir hálfa fjórðu opnu. Þar eru skýrð orð sem al- menningi eru þegar orðin töm, vegna mikillar notkunar þeirra I fréttum, eins og til dæmis „hagvöxtur" og „vfxlverkun", og að sjálfsögðu er hinum ekki gleymt, sem nýstárlegri eru: „gangfræði" og „verg þjóðar- framleiðsla", svo aðeins tvö dæmi séu nefnd af þvi taginu. Að þessum langa orðalista er hinn mesti fengur, og satt að segja hefði bókin verið miklum mun tíaðgengilegri ef hans hefði ekki notið við. Aö máli og stfl er óþarft að finna. Dr. Finnbogi Guc-munds- son og Þorsteinn Vilhjálmsson eru ekki neinir viðvaningar I meðferð Islenzkrar tungu, enda ber stlll þeirra vott um smekkvlsi og vandvirkni I hvlvetna. Þó get ég ekki að þvi gert, að mér leiðist alltaf, þegar menn nota orðasambandið „I dag" I merkingunni „nú á dögum" eða „um þessar mundir." En þetta orðalag kemur alloft fyrir i bókinni: ...... á tímum þess óðavaxtar, sem við biium við I dag." (Bls. 195) Ekki er óeðlilegt þótt ein- hverjum detti I hug að spyrja, hvort bók sem þessi eigi erindi til Islendinga. Ekki ógnar fólks- fjölgunarvandamálið Islenzku þjdölífi, ekki er enn neinn hörgull á ræktuðu eða ræktan legu landi hér, og enn hefur ekki verið talið, að um alvarlega mengunarhættu sé að ræða hér I náinni framtið. Hvað er þá að? Er þá nokkur ástæða til þess að við séum að Iþyngja okkur með slikri lesningu? — þvl að skemmtilestur er þetta ekki, það liggur I augum uppi. JU, lit- um okkur nær. Eitt einkenni þeirra vandamála, sem þessi bók fjallar um, er einmitt það, að þau eru alþjóðleg. Sú efna- hags- og tækniþróun, sem stefnir norður og niður, getur gerzthvar i heiminum sem er, og við Islendingar höfum ekki nein efni á þvi að setja upp ein- hvers konar guðræknissvip og þykjast vera heilagir englar. Við höfum þvert á móti reynt að „hóa I lætin með stóru mönnun- um", eins og meistari Þórberg- ur komst að orði forðum. Við höfum reynt að apa allt sem við gátum apað eftir stærri og voldugri þjóðum — og suma dreymir meira að segja um mikla stóriðju i þessu fámenna landi. — Já, okkur er alveg Óhætt að slá þvi föstu, að bókin Endimörk vaxtarins eigi erindi til okkar eins og annarra þjóða, þott ýmis þau yandamál, sem þar eru rædd, seu ekki farin að valda okkur neinum teljandi áhyggjum, enn sem komið er. Bókin, sem hér hefur verið lauslega drepið á, er svo viða- mikil og kemur svo viða við, að ekki er nein leið að gera henni viöhlltandi skil i einni blaða- grein. Til þess þyrfti aðra bók, álika langa! Þetta er ekki rit- dómur, heldur umsögn — tilraun til þes að benda Islenzk- um lesendum á merkilegt rit, sem að vísu flytur ekki neinn fagnaðarboðskap, heldur knýr okkur til umhugsunar, brýnir okkur til dáða og á þannig erindi tilokkarallra. -VS. Sandur úr sæ ^ Inni á Ellioavogi liggur þetta skip, Steinjötunn, sem hefur fengið þar bráðabirgðaaostöðu til þess að dæla byggingarsandi á land. Skipið er I eigu nýstofnaðs fyrirtækis, Sandskips hf. Er þarna um svipaða efnistöku að ræða og Bjðrgun hf. hafði I Vatnagörðum. Tlmamynd Róbert. Sivalo er lausnin SJÓN ER SÖGU RÍKARI i/andaðar og fallegar hillueiningar sem hægt er að raða upp EFTIR ÞÖRFUAA HVERS OG EINS - Erf þú líka í vandræðum með hljómflutningstækin ? >á er þetta rétta lausnin - Komið og kynnið ykkur verð og greiðsluskilmála Opið til kf. 7 á föstudögum — Lokað á laugardögum 28-600 Byggingavörukjördeild 28-602 Raftækjadeild 28-601 Húsgagnadeild 28-603 Teppadélld

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.