Tíminn - 11.05.1975, Blaðsíða 21

Tíminn - 11.05.1975, Blaðsíða 21
Sunnudagur 11. mai 1975'. TÍMINN 21 íslenzkir rithöfundar NN MINN Guðmundur Frlmann skáld. ráönum hug, eða sækja þau að þér óboðin? — Venjulegast óboðin, — sezt aldrei við ritvélina og segi við sjálfan mig: NU ætla ég að yrkja kvæði. Jesúspétur, það geri ég aldrei! Stundum dettur mér i hug ljóðlína, sem mér geðjast að. Sé ég i góðu skapi og hafi nógan tima, þá hnipra ég mig upp í horn á legubekknum minum, og þar byrjar og endar ballið! Kvæðið getur tekið stutta stund, liklega óralanga, heilt kvöld, heila nótt. Þó kvæðið sé ekki nema tvö-þrjú erindi, þá sé ég I gömlum riss- kompum minum, að tilraunir minar hafa kannski þanið sig um margar siður. En aldrei hætti ég fyrr en kvæðið er búið og vélritað — breyti naumast orði eftir það. Þú varst einu sinni að inna eftir hvort mér léti vel að yrkja, ef ég væri I döprum hug. Reyni það aldrei, — segi eins og Axel Juel, (að visu í sambandi við drykkju): „jeg dri kker kun naar jeg er fest- lig stemt". . Skáldskapur og sagnfræði —- Hvað viltu segja um tildrög kvæðanna.: „Drukkinn bóndi úr Skyttudal", „Jón -Öttarsson", „Jón Ormsson", „óttar Brands- son" og „Þjófa-Lási"? Eru þau þjóðsöguleg? — Sagnfræðileg vil ég heldur u aldar jafnaði hann við jörðu. Hér stóð na skólamanns. segja. Bóndinn i Skyttudal hét Arni og var kallaður „gersemi". Kom oft heima, þegar ég var strákur, oftast drukkinn: mikill kvæðamaður, hafði óvenjulega fallega rödd. Við hann er kennd ein „kvæðastemma", vel þekkt hér norðanlands. Jón óttarsson hrapaði með hesti I BlöndugljUfur 1664: Jón Ormsson var hengdur undir Svarthamri við Blöndu: Óttar Brandsson varð úti i Norð- urárdal 1689 og Þjófa-Lási (öðru nafni Skáld-Lási) varð úti frosta- veturinn illræmda 1880-81, i gjörningahrið, skammt frá æsku- heimili móður minnar, sem þá var unglingur. — Ja, ljótt er það! En hvernig er tilfinningum þinum háttað meðan þú ert að yrkja? — Já ef ég gæti nú sagt þér það. Helzt er að svara þér likt og Matthlasi Jóhannessen I viðtali við Mbl.: Þetta er einsog að fara á kendiri — maður man ekkert á eftir. Þó þú spyrðir mig um hvað nýort kvæði fjaílaði, yrði ég svarafár, vissi ekkert. — Þá er^að hin hliðin — og enn er ég nærgöngull við þig. Ertu ekki i aðra röndina heims- og gleðimaður, þvi mörg kvæði þin bókstaflega anga af konum og vini, vori og ást? — Hvað konum viðvikur (vona aðkonan lesi þetta ekki), þá er ég sammála Þorsteini Erlingssyni að „þykja stúlkur drottins bezta smiði". Vinmaður erégekki — nú orðið. Helgi vinur minn Valtýsson sagðisthafa hættað drekka þegar hann var 8 ára! Ætli það hafi ekki verið á þvi aldursskeiði sem ég byrjaði, (saup, ef eftir var I glös- um gesta í Hvammi), hef svo ver- ið að drekka mig niður siðan. Hef nýlokið sögu (ópr.) um „aðskilj- anlegar náttUrur brennivins". HUn er um sálgreiningu á drykkjumönnum. Ef þU læsir „Söguna um Svarta-Lása" i „Svartárdalssólin", þa fengir þU allnákvæma lýsingu á mesta drykkjubolta i Húnavatnssýslu á æskuárum minum. Enn sé ég Rauða-Finn (kallaður það) fyrir mér, þar sem hann kom sunnan- yfir Hvamms-skriðuna, veifandi öðrum skinnsokknum — fullum af kandíssykri, sem hann svo þegar heim kom, dreifði yfir koffortslok og skipaði krökkunum að éta. Á þessum árum hélt ég að ég fengi aldrei nóg af kandlssykri, i þetta skiptið fór þó svo. Raufti-Finnur var einn af rithöfundum sýslunn- ar, gaf út (1911) kver sem heitir „Sýnishorn isl. réttvisi". Fágætt kver, nafnið bendir til lífsreisu höfundar. En uw siðir hirti Blanda gamla Rauða-Finn — Þá er það blessað vorið: Vorinu ann ég heilshugar og ástinni ástarinn- ar vegna. Skáld og gagnrýnendur — Ertu ekki hræddur um að við séum á leið niður f öldudal, eftir þá minku reisn sem var yfir bók- menntunum, þegar þeir voru upp á sitt bezta, Laxness, Þórbergur, Jóhannes iír Kötlum og Guð- mundur Böðvarsson? öldudal? Um ölduval verður ekki að ræða, meðan Laxness er ofan jarðar, enginn kemur i hans stað, vertu viss. Og enginn Þór- bergur. Jóhannes þekki ég Htið. Ognafni minn Böðvarsson verður ekki borinn lofi, sem hann ekki verðskuldar, enda þótt of mörg- um tslendingum sé tamt að daðra við dauða menn. — En hvað segir þú um utlilut- unarnefnd rithöfundaiauna? Þú hefur lengi verið I talsverðri náð hjá henni. — Og læt það nú vera. Þetta er dálitið dularfull og varasöm stofnun, — aldrei að vita til hvaða ráða hún tekur — lika til að murka andlega tóru úr einstökum rithöfundum. Ég hef lengi átt von á hinu versta, — aldrei vitað hvenær kæmi að mér að verða endanlega „Uti i kuldanum" sem æeg vil kalla svo. Eftir daga okk- ar Akureyringanna verða liklega engir höfundar utan Reykjavikur á skrá hjá þeirri stofnun — nýir vendir komnir, — þeim fer stöð- ugt fækkandi hér norðanlands, sem náðar hennar njóta. Hörmu- legast, þegar mætir höfundar eiga I hlut. Mér dettur i hug sem dæmi, Einar frá Hermundarfelli, af þvf ég sé slotið hans hérna út um gluggann. Einar hefur lengst af verið „úti 1 kuldanum", — það er ósvifið, þar sem hann er tvi- mælalaust i hópi snjöilustu smá- sagnahöfunda okkar. Persónu- lega á ég Einari grátt að gjalda: Þegar ég varð sjötugur fékk ég hann með mér suður á.ltaliu. Hann átti auðvitað að vera góður við mig — en það fór á annan veg: Einu gilti hvort við drukkum Rica-Donna eða Grappa, — alltaf skyldihann niðastá mér og kveða mig i kútinn! Nú það var hreint eins og hann væri akvæðaskáldið, ég bara smásagnagutlari! Ég er ekki bUinn að ná mér enn! En víkjum aftur litillega að úthlut- unarnefndinni. Þegar þriggja- flokka Uthlutunarkerfið var tekið upp, lenti ég reyndar i efsta flokknum (Heiðurslaunaflokkn- um? Nei guð hjálpi þér). Ég hef lumskan grun um, að ég hafi notið liðsinnis Hjartar Kristmundsson- ar og hanshUnvetnsku konu, Ein- öru. Kannski hafa þau brjóstgóðu hjón viðhaft galdur við að upp- hefja mig! — kæmi mér ekki á ó- vart: Einara er dótturdóttir Ein- ars galdrameistara á Þorbrands- stöðum. — Hvað um sagnagerð þina? — Ég hætti að semja ljóð þegar ég hafði gert það upp við mig, að ég var enginn maður til að hugsa afturábak, eins og tiðarandinn virðist ætlast til. Orðin of gamall I hettunni. Um sögur minar er þetta að segja. Ég tei þær ekki standa ljóðum minum að baki.og einsog ég drap á hér áður, þá eru þær allar að meira eða minna leyti sannar — sannar skröksög- ur. Dómar um sögur minar hafa yfirleitt verið ágætir. Þó fékk Ólafur minn Jónsson fýlukast og sendi mér kaldar kveðjur, þegar fyrsta smásögusafn mitt „Svart- árdalssólin" kom Ut. Hann taldi sögurnar sömu ættar og sögur i vikuritum og sbrpblöðum: klám- sögur, framhjátökusögur. Rétt er það, að ég f jalla ekki um kynleys- ingja, — þekki ekki slika, — en kynvillingarfyrirfinnast þó ekki i sögum minum, — aðeins fólk með mannlegt eðli eins og gengur og gerist. Og sorpblöð og vikurit hef ég aldrei lesið. Þau hljóta að vera Olafs lesning, annars gæti hann ekki gert neinn samjöfnuð.'Og ég vil nota þetta tækifæri til að óska honum til hamingju með lestur- inn. Og ég vil segja. Meðan sorp- blöðin koma út og Ólafur Jónsson á þess kost að hafa þau til saman- burðar i gagnrýni sinni, þá er isl. bókmenntir ekki aldeilis á flæði- skeri staddar! — Ertu þá ekki fullkomiega sáttur við gagnrýnina nd á dög- um? — Sáttur og ekki sáttur. Dómur um bók er fyrst og fremst dómur um höfund dómsins. Það sannast of oft, sem danskurinn segir: „Hvis man ikke duer som digter, saa kan man dog blive en kritik- er" — siem kritiker, mætti bæta við. Satt að segja, þá er ég ekki vel sáttur við samtíð mina, sem lætur loddara og falsspámenn segja sér að svart sé hvitt og öf- ugt. — Ertu ánægður, Guðmundur, með ævistarf þitt á akri islenzkr- ar tungu, og hvernig þjóðin hefur tekið verkum þinum? — Ég tel, að ef enginn hefði lagt bókmenntum okkar lakara framlag en ég, þá mætti þjóðin vel við una. „Samt er gaman að hafa...." — Þú segist vera fjöilyndur að eðli. Hvað er til marks um það? — Kannski var ég meira efni I braskara en skáld. Ég minnist þess t.d. að ég eignaðist strákur- inn, litla og óskaplega fallega fugíabyssu frá Importören. Lás- innáhennibilaði.og örlög hennar urðu þau, að Bensi á Hamri (bróðir Jóns Eyþórssonar) vélaði hana Ut Ur mér. Tvær krónur og fimmtiu á borðið, takk! Viðskipti sem ég harma á efri árum! Siðar hafði ég skipti á „legghlifum" (einsog þeim, sem Stefán frá Hvltadal skartaði i þegar hann var i hestabraski i Sýslunni) og venjulegri tvihleypu. Lásinn á henni var lika bilaður, svo binda þurfti hlaupið við skaftið. Ef snærið bilaði, gat skotið farið öfuga leið og i skotmanninn. En þá hefði farið (óviljandi) svipað Framhald á bls. 36 Fiðlarakvœði 1 fyrndinni hafði fiðlan min bleika fjóra strengi einsog vera ber, veika sem vetrarkviðinn, er vindur haustsins um engjarnar fer — bræður, er sungu saman, en sitt lagið hver. í einum söng gleðin og unaður vorsins, — ómar frá löngu horfinni tið. Hann var grannur, en gulli drifinn, gersemi og völundarsmið. Ég fann hann i ljósgrænu lyngi, lengst uppi i hlið. Annar var helgaður söknuði og sorgum, hann söng frá mér gleðina, vonir og þrár, seiddi mig siðkvöld og nætur inni Svefnleysuskóg, bakvið daga og ár — umdi þótt enginn stryki hann örlagaspár. Sá þriðji var strengur óðsins um ástina, örlagaglettni og hamingjuspá — óðsins um óra blóðsins, æskunnar fögnuð og leyndustu þrár, — óðsins um konuna einu, augu heiðrikjublá. Sá fjórði var strengur stefsins um dauðann, er strið sitt og glimu við lif ið heyr — stefsins um haustsins hernað, helkuldarósir og bfákaðan reyr, kuldalegt marr i kviktrjám, kirkjugarðsleir. En strengirnir hrukku einn af öðrum, nema ekki sá, er i lynginu ég fann, strengur yndis og óra — ekkert gat slitið strenginn þann. Siðan bæri ég bogann bara um hann. Guðmundur Frimann. Islenzkir rithöfun.dar

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.