Tíminn - 16.05.1975, Blaðsíða 11

Tíminn - 16.05.1975, Blaðsíða 11
Föstudagur 16. mai 1975. TÍMINN n ;ur oft fram af bróöur sfn- i Steinunn Jóhannesdóttir Eyþór Einarsson: Hið græna Grænland Tyge W. Böcher: Det grönne Grönland. 256 bls., útg. Rhodos, Kaup- mannahöfn, 1975. Fyrir nokkru kom út hjá Rhodosforlaginu i Kaupmanna- höfn mjög athyglisverö og fögur bók um plöntulif á Grænlandi eft- ir dr. Tyge W. Böcher, prófessor I grasafræöi viö Hafnarháskóla. Bókin ber nafniö Det grönne Grönland, þ.e. Grænland hið græna. Hún er 256 blaðslður að stærði stóru broti og þar af eru 64 heilar blaðsiður með litmyndum og 24 með svarthvitum myndum, hvort tveggja á sérstökum myndapappir. Flestar myndirnar hefur sonur höfundar tekið, en hann heitir Jens Böcher og er skordýrafræðingur að menntun og starfi. Höfundur þessarar fallegu bók- ar er án nokkurs vafa fróðastur allra nUlifandi manna um grænlenzkar plöntur, enda hefur hann skrifað nokkrar bækur og ótal ritgerðir um flóru og gróður- far Grænlands, þar á meðal bók- ina Flóru Grænlands, ásamt tveimur öðrum höfundum, en hún hefur tvisvar verið gefin út á dönsku og einnig verið þýdd á ensku. Hann segist i upphafi bókarinnar hafa orðið gagntekinn af Grænlandi strax fyrsta daginn sem hann steig þar á land sumar- ið 1932. Siðan hafi hann farið þangað f jölmargar ferðir og dval- ið þar mörg sumur við rannsókn- ir, en landið hafi haldið áfram að vera honum hið mikla ævintýri, einkum þó plönturnar með blóm- um sinum. Það skýrir hann sem áhrif andstæðnanna, Hfið hér I mynd jöklasóleyjar eða melasól- ar meö urðir, grjót, snjó og Is I bakgrunni verði ómótstæðilegt, hafi miklu meira aðdráttarafl en samfelldar breiður stórvaxnari plantna suðlægari breiddargráða. 011 bókin er þannig gegnsýrð af sterkri og einlægri ást höfundar- iris á viðfangsefni sinu, auk þess sem hUn endurspeglar viðtæka þekkingu hans á þvi. Bókin skiptist I átta kafla. t fyrsta kaflanúm segir höfundur- inn frá fyrstu kynnum si'num af Grænlandi og plöntulifi þess og gerir einnig sitt til að leiðrétta þann útbreidda misskilning, að Grænland sé ekkert nema is og snjór, kannski að viðbættum nokkrum auðum klöppum með sjónum, og þar séu sifelld frost. Sllkan misskilning þarf þó varla aö leiðrétta hér á landi, þó að þess þurfi ef til vill I Danmörku, svo mikið þekkjum við Islendingar til norðurslóða og höfum sjálfir þurft að hafa fyrir að leiðrétta misskilning um okkar eigið land. t slðasta kafla bókarinnar minn- ist höfundurinn aftur á þetta i sambandi við nafn landsins, Grænlands, og sögur um hvernig það hafi orðið til. Honum finnst ekki óliklegt að Eirikur rauði hafi hrifizt svo af grænkunni og grósk- unni I innfjörðum Suðvestur- Grænlands, eftir að hafa siglt framhjá hrjóstrugum útskerjum og gróðurlitlum strandfjöllum, að hann hafi gefið landinu nafn i hjartans einlægni, en ekki til að lokka fólk þangað, eins og segir I Grænlendingasögu og Eiriks sögu rauða. Annar kafli fjallar um sögu flóru- og gróðurrannsókna Græn- lands, sem hófust fyrir um það bil 200 árum, eða aðeins seinna en hliðstæðar rannsóknir hér á landi, oghafa staðið fram á þennan dag, að visu ekki óslitið. Margir þekkt- ir menn af ýmsum þjóðernum hafa þar lagt hönd á plóginn og sumir lagt hart að sér I rannsóknaferðum, jafnvel látið llfið, eins og sænski grasafræð- ingurinn Thorild Wulff sem varð úti á Norður-Grænlandi I ágUstlok 1917, en hann lét félaga slna skilja sig eftir veikan og örmagna af hungri og þreytu, en bjarga I staðinn þeim gögnum, er hann hafði safnað og eigin Hfi. Og þó að danski grasafræðiprófessorinn C.H. Ostenfeld haf i talið árið 1926, að grasafræðirannsóknum á Grænlandi væri að mestu lokið, þáhafa m.a. fundizt þar nærri 120 tegundir háplantna slðan, til viðbótar þeim 380, sem þá voru þekktar, og margt er þar enn ógert á þessu sviði. Þá lýsir höfundurinn nokkuð náttUrufari Grænlands og llfskil- yrðum plantnanna þar, einkum fjallar hann allnákvæmiega um loftslag og veðurfar, og lýsir þeim mikla mun sem er viða á veðri úti við ströndina og inni I hinum grlðarlöngu fjörðum og dölum, bæöí Urkomu og hita og ekki slður muninum á Suður- og Norður- Grænlandi, enda er landið rUm- lega 2500 km langt frá suðri til norðurs. Þessi loftslagsmunur kemur greinilega fram I Ut- breiðslu plöntutegunda og gróðurfari hinna ýmsu lands- hluta. Næstu fjórir kaflar má segja að séu aðalefni bókarinnar, auk myndanna, enda eru þeir saman- lagt rUmir tveir þriðju hlutar hennar. Þarna er fjallað um ævi- feril og Hfmyndir grænlenzkra plantna, flóruhluta og Ut- breiöslu tegunda, plöntusamfélög og vistfræði þeirra, æxlun dreif- ingu, breytileika og myndun teg- unda. Efni þessara kafla er svo yfirgripsmikið, að ógerningur er aðrekja þaðhér, en Iþeim kem- ur glöggt fram, hvað þekking höfundar á viðfangsefninu er víö- feðm, enda er margt athyglisvert I þessum köflum. Höfundurinn gerir víða samanburð á tegund- um og gróðurfari á Grænlandi og I nágrannalöndunum, m.a. minnist hann mjög oft á ísland I þvl sam- bandi. Einna forvitnilegastir finnast mér kaflarnir um Ut- breiðslu tegunda og myndun og dreifingu þeirra. Þar er t.d. öllum blómplöntum og byrkningum, sem fundizt hafa á Grænlandi, skipt I flokka eftir Utbreiðslu: Sumar tegundir vaxa einkum sunnan til i landinu eða Ut viö ströndina, aðrar norðan til og inn til landsins. Meiri hluti tegunda vex I flestum eða öllum norðlæg- um löndum, en aðrar eru t.d. einskorðaðar við Norður- Amerlku og austanverða Asiu eða þá Evrópu og vestanverða Asiu. Við rekumst hér á fjölmargar Islenzkar tegundir og sjáum að flestar þessara Islenzku tegunda er að finna meðal þeirra, sem aðallega vaxa sunnan til i landinu og forðast hin þurru svæði inn til landsins. Aftur á móti hefur að- eins ein þeirra tegunda sem eink- um vaxa I nyrztu og köldustu héruðum Grænlands fundizt með vissu hér á landi, en það er hreist- ursteinbrjótur. Eins og vænta má er flóra landsins I heild með meiri amerlskum svip en evrópskum aðeins f suðausturhluta þess vaxa fleiri evrópskar tegundir en amerlskar. Það er mjög gaman að lesa, hvernig höfundurinn tel- ur hinar ýmsu tegundir hafa komizt til Grænlands og hvaðan, sumar ugglaust fyrir siðustu Isöld aðrar eftir lok hennar og sumar með mönnum tiltölulega nýlega. Nokkrar tegundir blómplantna vaxa hvergi utan Grænlands og hafa greinilega myndazt þar ein- hvern tlma fyrir löngu. Ein þeirra er nathorsts-steinbrjótur, sem aðeins vex á takmörkuðu svæði á Austur-Grænlandi og orðinn er til við kynblöndun vetrarblóms oe gullsteinbrjóts, en þær tegundir vaxa báðar hér á landi. Plöntusamfélög eða gróöurfar Grænlands er býsna margbreyti- legt, eins og áður er vikið að, og kemur þar kannski sumum mest á óvart, að I innfjörðum Suðvest- ur-Grænlands eru á nokkrum stööum blómlegir birkiskógar, áþekkir okkar skógum. Þá kann það einnig að þykja furðulegt að á Peary-landi norðan 80. gr. norð- lægrar breiddar á Grænlandi, þar sem eru jökullaus svæði á stærð við allt Islands, skuli vaxa nærri 100 tegundir blómplantna þrátt fyrir mjög harðneskjulegt og þurrt loftslag. Myndirnar I þessari fallegu og merku bók auka mjög gildi henn- ar. A hinum 88 myndaslðum eru nærri 300 litmyndir og fjölmargar svarthvitar. Myndirnar eru auö- vitað misjafnar en margar þeirra eru mjög góðar, bæði fallegar og vel teknar. Flestar þeirra eru af einstökum tegundum eða plöntu- hlutum en allmargar af ýmsum gróðurlendum, margar mynd- anna eru af tegundum sem vaxa hér á landi. Það er ekki mikið af villum i þessari bók, þó örfáar smávægi- legar hafi slæðzt með, bókin er mjög vel gerð bæði frá hendi höfundar og forlags, efnismeð- ferð er I senn vönduð og létt og skemmtileg, þannig að allir þeir, sem áhuga hafa á efninu, geta haft mikla ánægju af bókinni, enda greinilegt að höfundur henn- ar hefur haft mikla ánægju af að skrifa hana. Þessu spjalli um hina gullfall- egu bdk mlns gamla kennara um plöntulíf á Grænlandi ætla ég að ljUka með lokaorðum bókarinnar, þar sem höfundurinn talar um Grænland sem vin I eyðimörk iðnvæöingarinnar, þar sem ennþá sé hægt að kynnast villtri og- óspilltri náttUru og finna sjálfan sig. Hvað er þá orðið af skrifstof- unni, segir hann, og hvar er bill- inn, hvar eru áhyggjurnar af þvi að hafa ekki tima til þessa og hins af því að vera ekki nógu dugleg- ur? Stærðar isjakar molna hér og bráðna slðan og vandamál og sálarllfsflækjur fara sömu leið — eða verða að brosi Ut I annað munnvikið, maður kemur endur- næröur skálmandi ofan Ur vlðáttu fjallanna — frjáls og með jöklasóley I hnappagatinu. Eyþór Einarsson. - Skjaldburkni og hjónagras á suðurströnd Diskóeyjar, sem er nálægt 69. breiddargráöu. kunnáttuleysi list-framleiðanda verður ósjálfrátt talið gagnrýn- anda jafnvel til tekna (list-framleiðandi getur verið ýmist málari, hljóðfæraleikari, sjónleikari, söngvari, leikstjóri eða enn aðrir tUlkendur eða frumskapendur). Þessi aðstaða má ekki tæla rýnanda til aö upp- hefja sjálfan sig á annarra kostnað. Vegsömun er list rýnanda. HUn er mælistika á kosti hans, ekki orðafim UthUðum, hversu mjög sem hUn annars kynni að vera réttlætanleg. Aðfinning ætti aldrei að vera skálkaskjól fyrir háð eöa hnittilega orðaðar dylgjur, enda þótt mörgum les- anda smakkist vel sæt nagla- sUpa. Enn má minnast á Utbreiddan ósið. Það eru hvers kyns stell- ingar æðstá lærimeistara.Hér er komið að samneyti rýnanda og lesanda. Ekki virðist fjarri lagi að mega vænta þess, að list- dómari hafi uppeldisleg áhrif á lesendur, kenni þeim sjálfum að beita eigin gagnrýni, efnislegri og fordómalausri, þó þannig, að lesandi ekki sé hlutlaus utan- veltuaðili, heldur kalli sér til aö- stoðar bæði náttUrlega tilfinn- ingu og heilbrigðan skilning. Þetta er m.a. verðugt hlutverk gagnrýnanda. Þess konar gagnrýni mætti nefnast kennslufræðileg. HUn krefst mikillar nærfærni. Þá tekst vel til, ef rýni heppnast að vekja áhuga lesanda á umræðu- efni, láta hann eiga hlut að rök- semdum, bæði með og móti, og gefa honum þannig tækifæri til eigin rýninnar skoðanamyndun- ar. Sllkt viðhorf ber vott um viröingu rýnanda fyrir lesanda. Hins vegar vitnar Utréttur vlsi- fingur um óskammfeilni gagn- vart lesanda. Of margar tilvitnanir og fræðilegar Utleggingar geta hjá lesanda vakið ónotalega tilfinn- ingu, svo sem væri hann skóla- drengur eða þá jafnvel hrenn auli. Slikur rýnir lætur gjarna undir höfuð leggjast að færa rök fyrir dómi sinum. Hvekktur les- andi á þá ekki annars Urkosti en a0 þiggja niðurstöðu hans mögl- unarlaust. Hann hættir sér ekki Ut á mið sjálfstæðra athugana. Vilji rýnandi æfa lesanda I þvl að ástunda sjálfur gagnrýni, þá er honum bezt borgið sem ráðu- tiautur, leiðbeinandi. Hvimleið veröur hverjum knésetning. Þar aö auki getur enginn rýn- andi gert tilkall til páfastóls. Hann verður> ekki slður en list- framleiðandi, að reynast vaxinn hverju nýju verki. Rýnandi verður að gera sér far um að efla dómgreind og smekkvisilesenda, hlustenda og áhorfenda. Þeir eiga að þroska með sér ábyrgðartilfinningu gagnvart eigin smekk. Þess vegna á vel skrifuð gagnrýni að örva menn til aðgreiningar milli góðrar og slæmrar listar. List-framleiðendur láta sér ahnt um gagnrýni. A þvl liggur enginn vafi. En það er undir rýni sjálfum komið, hvort á hann er hlustað, hvort áhrifa hans gætir. Enginn list-fram- leiðandi, nema máske sé sem er haldinn andlegum vanmætti, getur skellt skollaeyrum við rödd gagnrýnanda, sem virðir sannleika, þekkir samhengis- lögmál og sýnir verkkunnáttu. Til hans er tillit tekið, ef hann veit, hvers hann getur krafizt. Sllkur listdómari leitar ekki lár- berja handa sjálfum sér. Hann er einlægur þjónn málefnis og af einskærri ást á þvl fellir hann sanngjarna og oft harða dóma. Sérhvert þjóðfélag þarfnast þess, að þvlllkur gagnrýnandi starfi landi og lýð til heilla.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.