Ísafold - 28.07.1909, Blaðsíða 1

Ísafold - 28.07.1909, Blaðsíða 1
Komui út ýmist eina sinni eoa tvisvar i viku. Verö arg. (80 arkir minst) 1 kr., er- lendis 5 kr. eoa l>/» dollar; borgist fyrir miojan júli (erlendis fyrir fram). 1SAF0LD Oppsðgn (skrifleg) bundin vio áramót, sr ógild nema komln sé til otgefanda íyrir 1. okt. og jtaupandi skuldlaus vin blaöiö. Afgreiosla: Austurstræti 8. XXXVI. árg. Reykjavík miðvikudagrinn 28. júli 1009. 48. tölublað I. O. O. F. 90869. Augnlækning ók. 1. og 3. þrd. kl. 2—8 l spltal Forngripasafn opio á v. d. 11—1. íslandsbanki opinn 10—2*/a og 6»/s—7. K. F. U. M. Lestrar- og skrifstofa frá 8 Ard. til 10 siod. Alm. fundir fsd. og sd. 8i/» siod, [iandakotskirkja. Guosþj.9«/«og 6 á helgidögum Landakotsspitali f. sjúkravitj. 101/!—12 og 4—5 Landsbankinn JO'/a—2'/». B-skastjórn við 12—1. Landsbókasafn 12—3 og 6 -d. Landsskjalasafnið á þta.. fmd. og Id. 12—1. La>kning ók. í læknaak. þrd, og fsd. 11—12. tíattúrugripasaia (i landsb.safnsh.) á sd. 1'/«—2'/». Tannlækning 6k,iPósthdsstr.U,l.og3.md.ll- I 1 Lækjartorg Reykjavik kaupir gegn peningum ísienZkarvör. ur, svo sem gotu, sundmaga og salt- fisk nr. i af öllum tegundum, ýmist fullverkaðan eða upp úr salti, einnig dún, selskinn o. fl. Iðnaðarmenn I Munið eftir aö ganga i Sjúkrasjóð ionaoarmanna — Sveinn Jónsson gik. — Heima kl. 6 e. m. — Bókhlöoustig 10. ítl fer til Borgarness ág. 3., 11., 19., 29. Garðs og Keflav. ág. 5., 8., 16., 25. Sandgerðis ág. 8., 16., 25. Trú og siðgæði. í nefndaráíiti prestastefnunnar á Þingvelli um skilnað ríkis og kirkju er því haldið fram, að trúin sé öflug- asti þátturinn í að efla siðgæðið. Maður, sem ritar í Þjóðviljann, nefnir sig L. og er vitanlega gáfaður mentamaður hér í bænum, furðar sig á þessu. Hann segist hafa orðið al- veg agndofa af undrun, þegar hann las þetta — »að því skyldi á tuttug- ustu öldinni vera haldið fram, að siðgæðið væri ávöxtur trúarinnar, og meira að segja ætlast til, að ríkið hefði þá skoðun.« Flest virðist oss muni nú geta farið að verða undrunarefni, þegar gáfaður maður verður »alveg agndofa af undr- un« út af því að sjá, að prestarnir skuli gera sér í hugarlund, að trúin geti eflt siðgæðið. Sannast að segja virðist oss hitt mundi vera meira undrunarefnið, ef þeir hættu að trúa því — og héldu samt áfram að vera prestar. Prestarnir gera sér i hugarlund, að það hafi haft og geti haft enn einhver á- hrif á siðgæði mannkynsins, að því sé innrætt sú sannfæring, að það sé ekki að eins efsti liðurinn í dýrarík- inu, heldur líka >guðs ættar«. Þeir hugsa sér, að það kunni að hafa haft og geti haft enn einhver áhrif á sið- gæðið, að mennirnir trúi því, að hér í heimi hafi birzt æðsta fyrirmynd siðgæðisins, og að það sé ekki að eins ákvörðun allra að líkjast þeirri fyrirmynd, heldur fái menn og stuðn- ing til þess frá höfundi veraldarinnar, ef þeir sjálfir vilja. Og það vakir fyrir þeim, að það muni ekki hafa verið og muni ekki verða með öllu áhrifalaust á siðgæði mannkynsins, að það trúi því, að siðgæðisástandið alt hafi afleiðingar út yfir þetta líf. Og í einlægni talað virðist oss ekki ástæða til að verða »alveg agn- dofa af undrun«, þó að þess verði vart, að þeir hugsi eitthvað á þessa leið. En gerum ráð fyrir, að þeim skjátl- ist, þetta sé ekki annað en hugar- burður. Oss virðist, að menn ættu að vera samt vægir í dómum um þá út af þeim hugarburði. Því að það er ílveg víst, að fleiri menn en* þeir líta eitthvað likt á málið, og það menn, sem eru þeim 'ósammála um margt og mikið. Oss skilst svo, sem það, er þeir nefna trú, sé hið sama, sem á út- lendum tungum er neínt religion. Insta kjarna hennar telur prófessor Höffding vera trúna á það, að ekkert glatist, sem sannarlegt gildi hefir (»Værdiens Bestaaen«). Og því fer svo fjarri, að hann verði »alveg agu- dofa af undruns út af því, að nokkur skuli halda, að þetta standi i sambandi við siðferðislifið, að hann telur þessa trú ofna inn í það alt. Enginn bregð- ur samt þeim manni um heimsku, né heldur um blint fylgi við prestana. Hér liggur fyrir framan oss á borð- inu ræða, sem einn af allra-mestu náttúrufræðingum Breta, Alfred Russel Wallace, hélt nokkurum árum fyrir siðustu aldamót. Hann er að tala um trúna á annað líf. Vér trúum því ekki, að lesendum Isafoldar sé nein mótgjörð í því, að vér prentum hér upphaf ræðunnar í þýðingu: Lifir maðurinn eftir dauðann? Þetta er spurningin mikla, sem á öllum öld- um hefir komið hugum mannanna í hreyfingu. Spámenuirnir og vísinda- menn fornaldarinnar voru í vafa um, hvernig þeir ættu að svara henni. Heimspekin hefir ávalt farið með hana sem eina af uinum óráðnu gátum mann- kynsins. Og í stað þess að sk/ra hana og gefa oss nýjar vonir hifa vísindi nú- tímans annaðhvort virt hana vettugi. eða komið með mikilsverðar röksemdir gegn þvi, að spumhigunni yrði játað. Og samt er það ekki að eins afar- mikilvœgt hverjum einstökum manni, hvernig þeirri spurningu verður að lok- um svarað, hvort sem svarið verður já eða nei. Svarið mun líka — eftir því sem eg lífc á — kveða á um framtíðar- forlög mannkynsins, ánægju þess eða eymd. Yrði úrslita-svarið n e i, yrðu allir menn undantekningarlaust sannfætðir um það, að eftir þetta líf væri ekkert annað líf til, yrði börnunum innrætt sú sannfæring, að eina gleðin, sem þau gætu nokkuru sinni átt í vændum, só hér á jörðunni — þá virðist mór sem lífskjör mannanna yrðu alveg vonlaus, af því að þá yrði ekki eftir nein full- gild hvöt til þess að breyta róttvíslega, ráðvandlega og óeigingjarnlega, og af því að vondur maður eða fátækur mað- ur hefði þá enga ástæðu til þess að leggjast undir höfuð að leita síns eigin hagnaðar í hvívefcna, þó að það riði bág við velferð allra annara manna. Fráleitt mundi þá mestur hluti mann- anna taka velferð komandi kynslóða til greina, hvað mikið sem heimspekingarn- ir bentu á hana, einkum þar sem vís- indin kenna oss það, að bæði muni mannkynið óumflýjanlega farast fyr eða síðar og líka jörðin, sem vér byggjum. Hin fagra hugsjón heimspekinganna: »sem mest gæði handa sem flestum mönnum«, verður aldrei viðurkend megin- regla þeirra mörgu manua, sem að eins Ieita síns eigin hagnaðar. Fyrirlitningar-spurningin: j»Hvað hafa komandi kynslóðir gert fyrir okkur?« hefir á vorum timum áhrif á marga; og hún mundi þá s/nast rettlæta það, að menn sæktust alment eftir hagnaði, án nokkurrar hliðsjónar á því, hvernig síðar færi. Jafnvel nú, þegar vór erum undir á- hrifum trúarbragða og kristilegs upp- eldis, kveður alt of mikið að eigingirn- inni. P^n hyrfu þau áhrif að fullu, yrði mannkynið algerlega vantrúað og engin hvöt yrði lengur til þess að kepp- ast eftir stóðugri hamingju með æðri þroskun, þá mundi afleiðingin óumfl/j- anlega verða sú, að v a 1 d i ð yrði að rótti, að hinn veikari yrði ávalt að lúta í lægra haldi, og að taumlausar á- stríður hinna öflugustu og eigingjörn- ustu manna mundu ná yfirráðum yfir veröldinni. Allir, sem þekkja nokkuð til rita Wallace, vita, að yfirleitt er hugsun- ferill hans annar en flestra presta. En, ekki mundi hann verða »alveg agn- dofa af undrun«, þó að hann læsi það, að prestarnir á Þingvelli hefðu talið trúna eiga nokkurn þátt í því að efla siðgæðið. Eina ástæðan, sem greinarhöf. í Þjóðviljanum færir fyrir undrun sinni, er sú, að triilausir menn lifi alveg eins vel og trúaðir menn, eða eins og hann orðar það, að guðhrædda fólkið lifi ekki lifandi vitund betur en guðleysingjarnir. í því sambandi mætti sjálfsagt með réttu benda á þau tvö atriði: að mjög örðugt er að fullyrða um nokkurn mann, að hann sé »guðleys- ingi«, af ástæðum, sem liggja í aug- um uppi, en of langt mál yrði að rekja hér; og að sjálfsagt má færa að því mjög sterkar líkur, ef ekki algerðar sannan- ir, að þar sem heilagleikinn, sjálfs- fórnarhugurinn, kærleikurinn hefir komið fram í ríkustum mæli með mönnunum, þar hefir þetta verið í nánasta sambandi við og beint ávöxt- ur af triiarlífi þeirra. Annars skal ekkert um þetta þrætt. Vér höfum enga tilhneiging til þess að gera lítið úr siðferðislífi þeirra manna, sem eru trúarbrögðunum and- vígir. Vér viljum aðeins benda á það, að um þetta efni hefir mikið verið ritað af sumum mestu vitmönn- um landanna, og greinarhöfundi Þjóð- viljans væri vafalaust fróðleiksauki að því að lesa eitthvað af þvi. Svo vill til, að vér höfum við hönd- ina eitt ritið, sem víkur að þessu efni nokkuð rækilega, Grundvðll trú- arinnar (The Foundations of Belief) eftir Arthur Tames Balfour, fyrv. for- sætisráðherra Breta, nií aðalleiðtoga stjórnarandstæðinga á Bretlandi. Bók- in er, eins og þeir vita, sem hana hafa lesið, ekki guðfræðirit, heldur heimspekirit eingöngu. Höf. er fjarri skapi að gera lítið úr þeirri manndygð, sem ekki hefir neinn sýnilegan stuðning af trúar- brögðum. En hann bendir á, að líf- fræðingar segi oss af dýrum, sem ekki geti lifað annarstaðar en innan í líkömum æðri dýra. Æðri dýrin verða að ná í fæðuna, melta hana og breyta henni í næringu, sem sníkju- dýrin lifa svo á fyrirhafnarlaust. Skapnaður þessara sníkjudýra er ein- staklega einfaldur. Æðri dýrin sjá fyrir þau, svo að þau þurfa engin augu; æðri dýrin heyra fyrir þau, svo að þau þurfa engin eyru; æðri dýrin vinna fyrir þau og fá öllu framgengt fyrir þau, svo að þau komast af með veika vöðva og ófullkomið taugakerfi. En af þvi leiðir ekki, að augum og eyrum, sterkum limum og margföld- um taugum sé ofaukið í dýraríkinu. Þeim er ofaukið hjá sníkjudýrunum fyrir þá sök eina, að þau hafa verið æðri dýrunum óumflýjanleg nauðsyn. Og þegar æðra dýrið deyr, er liklegt, að sníkjudýrið deyi líka, þar sem það vantar þessi áhöld. Eins álítur höf. siðgæðishugsjónun- um farið, þegar þær standa ekki í sam- bandi við neitt trúarlif. Andlegt líf mannanna er þá sníkjudýralíf; það er verndað af sannfæring, sem ekki heyrir þeim til, heldur því mannfélagi, sem þeir eru einn hlutinn af; það nærist af andlegum meltingar-athöfnum, sem þeir eiga engan þátt í. Og þegar sú sannfæring verður að engu, og þær athafnir líða undir lok, er naum- ast við því að búast, að þetta annar- lega líf geti haldið sér. Ekki mundi höf., sem þessa bók hefir ritað, verða »alveg agndofa af undrun«, þó að hann læsi þetta, sem prestarnir hafa sagt um trúna og sið- gæðið. Nú kann einhver, sem ekki þekkir Balfour að öðru en því, að hann er með mestu stjórnmálamönnum Breta, að halda, að í trúarefnum sé hann einhver afturhalds-steingjörfingur. Hann er i andlegum efnum einn af hinum frjálslyndustu og víðsýnustu kristnum mönnum, sem til eru í nokkuru landi. Til þess að gera mönnum það ljóst, hyggjum vér að ekki þurfi annað en benda á ummæli í ræðu, sem hann hélt fyrir fáum árum i Lundúnum. [afnframt því sem þau sýna viðsýni mannsins, koma þau nokkuð við að- alefni þessarar greinar. Þau voru á þessa leið: Vór gerum oss allir von um, að menn- ing alls heimsins verði einhvern tíma á ókomnum öldum kristin menning. En þó að svo fari, megum vór ekki búast við því, að sá kristindómur verði allur sfceyptur í sama mótinu. Þegar, tiJ dæm- is að taka, Japan veitir kristninni viS- töku, þá verður þaS í japanskri mynd, en ekki í mynd ensku kirkjunnar nó hinnar vestrænu kristni yfirleitt. Vér verðum að venja oss við aS sjá trú okk ar færða í n/ föt, anda hennar íklædd- an n/ju holdi, og í okkar augum verð- ur það meS heiSinglegum blæ. Vór verðum aS gera oss grein þess, aS kristindómurinn er ekki sama sem kenn- ingarnar um hann. Þegar HtiS er á hann audlcga, er hann fagnaSarboðskap- urinn um hið guðdómlega í manninum, um OrSið, sem varð hold; þegar Htið er á hann siðferðilega, er hann fagnað- arboðskapurinn um kærleik og bræðra- lag mannanna; þegar litið er á hann fólagslega, er hann fagnaðarboðskapur- inu um guðríki svo á jörðu sem á himni. Og hafi Balfour rétt að mæla, sé kristindómurinn þess eðlis, sem hann staðhæfir — og um önnur trúarbrögð er ekki að tefla hér á landi — þá getur það naumast verið fjarri öllum sanni, né réttmætt undrunarefni nein- um mentuðum manni, sem prestarn- ir sögðu í nefndaráliti sínu á Þing- velli, að trúin sé öflugasti þátturinn í að efla siðgæði borgaranna. Landsjóðslán það, sem veitt var heimild til að taka, með lögum á síðasta þingi, er fengið þessa dagana, i1/^ miljón króna. Fénu á að verja til þess að kaupa hin nýju veðdeildarbréf Landsbankans og bætir það væntanlega að mun úr peningvandræðunum. Frk. Hulda Hansen. Hún kom með Hólum úr hring- ferð með ströndum fram. Fyrirlestra hafði hún flutt á Isafirði (1), á Akur- eyrie (3) og á Seyðisfirði (1). Og upp að Mývatni hafði hún komist. Hún lætur hið bezta af ferð sinni. Þessa dagana er hún á ferð austur til Geysis. En í næstu viku ætlar hún að flytja hér fyrirlestra um Georg Brandes. Thóroddsensjökull. I greininni Hringjerð um lsland í síðasta blaði á að vera Thóroddsensjðkul í stað Thorvaldsensjökul. Veðrátta vikuna fra 18. til 21. júli 1900. Rv. íf. Bl. Ak. Gr. Sf. Þh. Sunnd. 8,9 1042 11,0 10^ 11,0 6,0 10,0 Mánnd. 10,ö 10,0 9,8 11,6 9,5 »,8 84 Þriojd. 11,2 10,5 11,8 10,5 73 6,9 10,6 Miðvd. 10,0 v,o 7,1 8,1 7,0 7,1 10,5 Fimtd. 9,8 8,2 10,8 9,8 7.0 8,6 10,1 Fðstd. 10,0 6,5 8,5 7,7 3,5 8,0 9,0 Laugd. 8,0 7,0 6,0 ifi 2,1 6,9 10,1 Rv. = Reykjavlk ; f f. = Isafjörour; Bl. = Blðnduós; Ak. = Akureyri;! Qr. = Grímsstaöir; Sf. = Seyoisfjöröur ; Þh. = Þórshðfn 1 Fœreyjnm. Gleraugu eru komin frá Indlandi. Þeirra er fyrst getið í kinverskum bókum á 13. öld. I Norðurálfuna koma þau um líkt leyti; er þess getið í fornum fræðum frá þeim tímum, að þau séu komin frá Malakka á Indlandi. Þar ætla menn þvi að þau hafi verið til frá þvi á ofanverðri 12. öld. Hirschberg getur gleraugna fyrstur Evrópumanna árið 1270, en til Kína fluttust ekki gler- augu frá Norðurálfunni fyr en á 18. öld. I Kína eru þau búin til úr gleri og bergkristalli, einkum i Suchon og Kanton. Glerin eru höfð kringlótt í laginu, en spengur og umgjörð úr látúni eða kopar. Erlend tíðindi. Berlín, 16. júlí -1909. Ranzlaraskiftln á Þýzkalandi, v. Biilow — v. Bethmann Hollweg. Eins og getið var áður sótti Bern- hard v. Biilow, ríkiskanzlari Þjóðverja, um lausn frá embætti, þegar hann gat ekki komið á skattalöggjöf þeirri, er hann vildi. Keisari neitaði að verða við lausnarbeiðninni þangað til skatta- löggjöfin næði fram að ganga í ein- hverri mynd. Nú er það orðið. Ríkis- dagurinn hefir samþykt ný skattalög og keisari hefir sent þingið heim. Þetta var í fyrra dag. fafnframt beidd- ist Btilow lausnar enn á ný og var hún honum veitt. Var þegar skipað- ur kanzlari í hans stað Theobald v. Bethmann Hollweg, sem áður var inn- anríkisráðgjafi og varaforseti ráðuneyt- isins. — Annars er ráðuneytið skipað sömu mönnum og áður, nema hvað nokkrir ráðgjafar hafa skift um sæti. V. Bulow hefir verið kanslari Þýzka- lands nú í mörg ár og þótt laginn stjórnmálamaður og fylginn sér, þó að ekki geti hann komist i samjöfnuð við Bismarck gamla. Hann var íhalds- maður að eðlisfari, en þó gat hann brætt saman hægrimenn og vinstri- menn og gert úr því allsherjarflokk, blökkina svonefndu. Hefir sú sam- steypa stutt Bulow -í völdum alt til þessa. En þegar skattalagafrumvarpið kom fyrir þingið, skárust íhaldsmenn úr leik og feldu fyrir Bulow nokkur höfuðatriði úr frumvarpinu. Þá þótt- ist Biilow verða að fara. Nýi kansl- arinn er mjög svipaður Bulow að stjórnmálaskoðunum. Biilow þótti vera mestur stjórnmálamaður út á við, en v. Bethmann Hollweg hefir gefið sig nær eingöngu við innanríkismál- um. Hann er talinn gáfaður maður og óvenjulega f jölmentaður. Eitt blaðið hér líkir honum við Goethe að andriki. Segir blaðið að mentun hans leggist djúpt, hann hafi lesið alla beztu höfunda heimsins og skilið þá til fulln- ustu. Um Biilow er öðru máli að gegna, segir blaðið, hann hefir að vísu margt lesið og numið — en alt í þeim tilgangi, að geta kryddað ræður sínar með tilvitnunum. Alt hefir gengið sinn vanagang hér i bænum þrátt fyrir þessa nýstárlegu atburði. Aukablöð og fregnmiðar hafa komið frá flestum stórblöðunum, en annars er eins og ekkert sé um að vera. Kanzlaraskiftin gerðust í hallargarði keisarans. Girðingin er óþétt fyrir garðinum og vegfarendur, sem gengu þar um götuna í fyrra morgun, gátu séð þá keisara og Biilow, hvar þeir leiddust um hallargarðinn og töluðust við i ákafa. Sagt er að svo sjái keis- ari eftir Biilow, að hann hafi faðmað hann að sér að skilnaði og bréf sendi hann um hæl á eftir honum, þar sem hann segir að sig taki það sárt að þurfa að sjá af kanzlaranum. Jafn- framt var Búlow sæmdur arnarorðunni svörtu með demöntum, en það er hið fágætasta heiðursmerki þýzka ríkisins. V. Bethmann Hollweg, nýi kanzlar- inn, er 53 ára að aldri. Hann er af gamalli höfðingjaætt. Afi hans var ráðgjafi hjá Vilhjálmi I. Bethmann Hollweg gerðist snemma stjórnmála- maður. En í ráðuneytið komst hann árið 1905. Þá varð hann innanríkis- ráðgjafi. 1907 varð hann innanríkis- ritari og jafnframt varaforseti ráða- neytisins. Nú, 2 árum síðar, er hann orðinn ríkiskanzlari og yfirráðgjafi. Frá Danmörku. Hervirkialrumvarpiö — 40 milj. kr. rikíslán. Eftir síðustu fregnum að dæma er ekkert útlit til að samningar takist milli flokkanna um viggirðingarnar. Christensen lætur engan bilbug á séí

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.