Ísafold - 02.03.1912, Blaðsíða 1

Ísafold - 02.03.1912, Blaðsíða 1
ILemui út fcvisvar 1 viku. Ver 'i Arg. r*W urkir minst) i kr. 6i lenctm 5 fci 0F'H l'i« dollar; borgisí tvrir mi^j»n jflll ferierj ii» fyrir fram). ISAFOLD CppKogn (akrifleg) bundin vin aramót. «r ógild nema komln sé til útietaada ,tytli 1. okt. ~j innjundi skuidlau* vi6 blaOio AfgreíSsla.: Ao;star»í»»ii 6, XXXIX. árg. Reykjavík 2. marz 1912. 13. tðlublað I. O. O. F. 93839 Alþýoufél.bókasafn Pósthússtr. 14 kl. 5-8. Augnlækning ókeypia í Lækjarg. 2 mvd. 2—8 Borgarstjóraskrifstofan opin virka daga 10—8 Bejarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 4—7 Eyrna-,nef-og halslækn. ók. Pósth.str.UA fid.2-S íslandsbanki opinn 10—2»/« °g B'/«—7. K.K.O.M. Lestrar- og skrifstofa 8 Ard.—10 sod. Alm. fundir fil. og sd. 8'/s siödegis. Landakotskirkja. QuBsþj. 9 og 6 a helgum Landakotsspítali f. sjukravitj. 10'/«—12 og 4—5 Landsbankinn 11-21/*, 6'/«-8V«. Bankastj. vio l*-2 Landsbðkasafn 12—8 og 5—8. Útlán 1—8 Landsbúnadarfélagsskrifstofan opin tra 12—2 Landsféhiröir 10—2 og 5—6. Landsskjalasafnio & þrd. f'md. og ld. 12—1 Landsiminn op. v. daga 8—P, h. d. 8—11, 4—6, Lœkning ókeypis Þingh str. 28 þd. og fsd. 12—1 Nattúrugripasafn opiö 1'/«—2'/« á sunnudögum Stjórnarraðsakrifstofumar opnar 10-4 daglega. Tannlækning okeypis Pósth.str. 14B md. 11—12 Vínlsstaoakælin. Heimsðknartimi 12—1. Þjðomenjasafnið opið á sd., þrd. og fmd. 12-2 Gjaldkeramálið reifað. Ræfla Gisla Sveinssonar lögmanns á mótmælafundinum 29. febrúar 1912. Háttvirta samkoma! Eg hefi verið beðinn þess af nokkr- um mönnum að hefja máls á þessum fundi, sem haldinn er út af þessu nýja bankamáli, ákærumáli bankastjóra Landsbankans á gjaldkera bankans. Eg hefi viljað verða við þessari ósk manna og mun nú skýra nokkuð frá atrið- um málsins. Það er upphaf þessa máls, að bankastjórarLandsbankanssendustjórn- arráðinu — sem eins og menn vita hefir (auk þingsins) yfirumráð þessar- ar þjóðstofnunar — þ. 13. des. s. 1. kæru á gjaldkerann, þar sem þeir skýrðu frá, að þeir hefðu nýlega orð- ið varir við ýmsar alvarlegar misfell- ur á starfi hans, svo sem breytingar á tölum í bókum bankans, bankanum i óhag, ranga samlagning á sömu leið, og ennfremur að slept væri ýmsum innkomnum upphæðum að miklu eða öllu leyti. Þessar misfellur væru all- ar á einni grein af starfi gjaldkera, sem sé á forvaxtareikningum hans (diskonto af vixlum). Bankastjórarnir, sem bera ábyrgð á rekstri bankans að mestu leyti, fóru nú fyrir bankans hönd fram á það við stjórnarráðið, svo setn peim bar skylda til, að það hlutaðist til um, að gagnger rannsókn (0: sakamálsrannsókn) yrði hafin á starfi gjaldkera og honum vikið frá stöðu sinni meðan á þvi stæði. En hvernig tekur nú stjórnarráðið — landsstjórnin — í þettaf Stjórnarráðið tekur þessu mjög dræmt. I staðinn fyrir — svo sem pvi bar skylda til — að skipa þegar sakamálsrannsókn i málið (því að kæruatriðin voru ótvíræð sakamálsat- riði) og víkja gjaldkera frá, alt vitan- lega á ábyrgð kærenda, bankastjór- anna, þá tekur stjórnarráðið það til bragðs, að gefa bankastjórunum kost á — og þann einn kost — að rann- sakað skyldi, til reynslu, þriggja mán- aða tímabilið síðasta áður en kæran kom fram (enda þótt fæst af hinum tilgreindu dæmum í kæru bankastjór- anna væri frá þeim tima), og til þess skyldu skipaðir 2 óvilhallir og þar til hæfir menn, — en gjaldkeri skyldi sitja i stöðu sinni og rannsóknarmenn- irnir jafnóðum leggja fyrir hann til umsagnar það, er þeir kynnu að finna athugavert. Og óhindraðan aðgang að bókunum átti hann að hafa með- ar> á rannsókninni stæði. Þetta var Þ- 3o- desbr. Að þessu urðu banka- st]órarnir að ganga, þó ekki væri nema til að sporna við því, að striki yrði slegið yfir málið og það kæft af stjórn landsins, svo sem til tnun hafa staðið ella. Um rannsóknarmennina, hverir það skyldu vera, varð samkomulag milli stjórnarráðs og bankastjórnar. Ykkur er nú öllum kunnugt, hverir þessir menn vóru. Þeir luku rann- sókn sinni á forvaxtareikningi og bók- færslu gjaldkera bankans á tímabilinu 1. sept. til -5. des. s. 1. ár, þ. 7- Þ- m. (febr.), og sendu skilríkin öll og skýrslur til stjórnárráðsins. Eitt af aðalgögnum rannsóknar þessarar, yfir- litsskýrsla yfir tímibilið, befir nú birzt opinberlega, og eg hefi ekki orðið var við, að nokkur hafi dirfst að ve- fengja verk rannsóknarmannanna eða réttmæti niðurstöðu þeirrar, er þeir komust að. Og sjálfur gjaldkerinn vottar rannsóknarmönnunum skriflega i seinasta svari sínu til þeirra (og stjórnarráðsins) þakklæti sitt fyrir þá >lipurð og kurteisi, er þeir hafi sýnt í orðum og athöfnum.» Hér ber þess að geta, að meðan á rannsókn þessari stóð, þ. 16. janúar, fengu bankastjórarnir bréf frá stjórnar- ráðinu, Kristjáni ráðherra Tónssyni, þar sem borið er á þá, að þeir færu óleyfilega með bækur bankans, með því að skygnast í þær og rannsaka annarsstaðar en í bankanum. Þenna áburð hafði stjórnarráðið heyrt, sjálf- sagt úti í bæ, og verður þá þegar fyriraðsendabankastjórunum ávítun — og það skorar á bankastjórana að hrinda þessum áburði, sem ekkert lá fyrir um að væri nokkur fótur fyrir. En stjórnarráðið bætir við, í þessu umtalaða bréfi, að það sé »óviðeigandi og óheiðarlegt*, að bankastjórarnir rann- saki bækurnar — meðan rannsóknar- mennirnir starfi. Ef ekki væri full- víst, að þetta bréf, með þessu inni- haldi, væri komið beina leið frá stjórn landsins — og að rannsóknarskilríkj- unum öllum hefir nú stjórnarráðið gefið blaðamönnum aðgang, — þá mundi manni verða á að sverja fyrir, að slíkt skrif gati komið frá þeim stöðum. Svo fáránlegt er það. Að víta bankastjórana fyrir það, að þeir, samkvæmt skyldu sinni, skygnast i og athuga bækur bankans, og að ætla sér að banna þeim að gera það á þann hátt, er þeir álíta hentugastan, telja það »óheiðarlegt«, — það tekur sannarlega út yfir allan þjófabálk! Því verður nú með engu móti neit- að, að við rannsóknina, það sem hún náði, kom það fyllilega í ljós, að kæra bankastjóranna var á ríkum rök- um bygð. Af skýrslu rannsóknarmann- anna má sjá, að á þessu ^ja mánaða tímabili átti bankinn, eftir reikningi þeirra, að fá í forvaxtaupphæðum 12 J2 kr. 40 au. meira úi höndum gjald- kera heldur en gjaldkeri tilfærði sjóði bankans. Þessar vantöldu upphæðir komu fram við það, að skakt var lagt saman hjá gjaldkera, altaf á einn veg, bankanum í óhag; að heilar forvaxta- upphæðir vantaði alveg (voru alls ekki tilfærðar í bókunum, þótt gjaldkeri kannaðist við, að þær hefðu verið teknar af viðskiftamönnum bankans); að innfærðar vóru í bækurnar mót- teknar upphæðir miklum mun minni en þær áttu að vera, og loks að töl- um var, að þvi er virtist, breytt, réttum í rangar, bankanum í óhag. Þetta sannaðist við rannsóknina. Nú ber pess að gæta, að rannsókn- armennirnir reiknuðu þessar forvaxta- upphæðir út allndkvœmlega, eh gjald- keri reiknar þær allajafna i bókum bankans nokkru hcerri en stranglega tekið er rétt, þ. e. hann hefir, fyrir bankans hönd, tekið að jafnaði nokkru meira af viðskiftamönnum en rétt- mætt er. Ef rannsóknarmennirnir heíðu að öllu leyti fylgt hans út- reikningshætti hér, þá hefði hinn um- talaði mismunur orðið enn hærri. En i stað þess reiknuðu rannsóknarmenn saman, hversu miklu gjaldkeri var hærri en þeir á ýmsum forvaxtaupp- hæðum, og drógu það frá mismunin- um kr. 1252.40, — svo að vjst verð- ur nú ekki sagt, að þeir hafi reynst honum hlutdrægir til tjóns. Þá kem- ur fram mismunurinn kr. 998.70 eða nál. 1000 kr., sem á vantaði hjá gjald- kera. í upphafi hafði gjaldkeri svarað kærum bankastjóranna svo, að það sem skakkaði í upphæðunum, niður á við, væri fram komið við, að hann hefði endurgreitt mönnum forvexti, helzt af vixlum greiddum fyrir gjald- daga. Að öðru leyti væru villur þær, er á kynnu að vera reikningi hans, að kenna misgáningi, stafandi af of- þreytu, þar sem hann væri ofhlaðinn störfum í bankanum. Til upplýsingar um hið fyrra atrið- ið reiknuðu rannsóknarnefndarmenn- irnir út, hve miklu það næmi, sem til mála heýði getað komið að endur- greiða af forvöxtum, eftir þeini reglu, sem gjaldkeri kvaðst fylgja. Sú upp- hæð varð alls kr. 68,84 — °S UPP * það var hægt að koma því með því einu móti, að taka með alla víxla, sem með nákvæmum reikningi hefði mátt endurgreiða forvexti af / eyri. Margur, sem viðskifti hefir haft við bankann, mundi nú efast um, að svona endurgreiðsla ætti sér stað, þótt víxl- ar væru greiddir einum degi eða svo fyrir gjalddaga — og bankastjórarnir hafa neitað þvi í svörum sínum til rannsóknarmannanna. En hvernig sem því nú er háttað, þá á- það vist, að rannsóknarmönnunum var það ekki sjáanlegt, að pessar endurgreiðslur kefði nokkurn tíma Jarið ýram á hinu um- rædda tímabili. í úrskurði þeim, sem stjómarráðið kveður upp að fenginni þessari rann- sókn og viku eftir haua, þ. 13. febr. og þar sem stjórnarráðið að bðru leyti notar sem jorsendur niðurstöðu rann- sóknarmannanna, er það nd, svo sem sjá má, fullhermt, að rannsóknarmenn- irnir »segi« fullum fetum, að þessa upphæð kr. 68,84 teigi að draga frá< mismuninum. Þeir láta einmitt í Ijósi hversu hún er vafasöm. En þetta munar ekki öllu, heldur minstu. Yfir 900 kr. verður gjaldkeri að gera öðru vísi grein fyrir — og það gerir hann á tvennan hátt. Nokkur hundruð krón- ur eða kr. $39,85 borgar hann inn í bankann eftir að rannsóknin er ýarin d stað. Og þarf það auiði ekki frekari skýringa við. En fyrir nokkurum hundruðum, kr. 379,50, vill hann hvorki gera rannsóknarmbnnum né bankastjórum neina grein, en aðeins stjórnarráðinu, og það hefir hann gert, trúi eg, með kvittunum fyrir útborg- unum, sem eg veit ekki til að banka- stjórarnir hafi enn fengið að sjá. Þetta eru forsendurnar í úrskurði stjórnarráðsins, sem það tilgreinir og byggir á, og segir síðan: *samkvamt pessu finnur stjórnarráðið enga ástæðu til að gera frekara í þessu máli gagn- vart yaldkeranunn l Ef hugsanrétt væri hér ályktað hjá stjórnarráðinu, þá hefði átt að standa: prdttýyrir þetta« o. s. frv., úr því að meiningin var að strika yfir alt saman. Því að menn verða þó að gera ráð fyrir, að mein- ingin hafi verið einhver — önnur en sú, sem kemur fram í niðurlagi úr- skurðarins, að senda bankastjórunum hniitu og fyrirskipa þeim betra ejtirlit. Eftirlit með hverju?? Annars má geta þess, að bankastjór- arnir létu þegar, er þeir urðu varir við misfellurnar hjá gjaldkera, breyt- ingu verða á í bókfærslu o. fl., svo að stjórnarskipunin kom nokkuð á eftir diik og disk. Þessi úrskurður stjórnarráðsins er fyrir sjónum margra manna i einu orði sagt hneykslanlegur. Menn hneyksl- ast á því, og það með réttu, að land- stjórnin skuli fella slikan úrskurð sem þenna, bygðan á þeim grundvelli, sem þegar var i ljós leiddur; og það því miklu fremur sem nú er upplýst, að stjórnarrdðið ftkk l hendur, ýrd bankastjórunum, samtímis með rann- sóknargbgnunum (S. jebr.) karu um vantandi ýjdrhaðir hjá gjaldkera drið 1910 hdtt d j. púsund króna. Og einni viku eftir það er úrskurð- urinn uppkveðinn. Er mönnum ekki nóg boðið? Jii, nú er mönnum það ef til vill, en svo virðist sem stjórnarráðinu hafi pá ekki þótt nóg komið af svo góðu. Yfir þessari kæru, um árið 1910, hefir nú sjórnarráðið legið svo að segja fram á þenna dag. Það hefir »Ieitað umsagnar« gjaldkerans um hana, og það hefir spurt endurskoðara bankans ráða. Ekki veit eg hverju gjaldker- inn hefir svarað — en það ótriilega hefir heyrst hér út um bæinn, að hann í þeim svörum sinum hafi jafnvel gefið í skyn, að bankastjórarnir gætu verið valdir að talnabreytingunum í bókunum. Hvaðan sem þetta er kom- ið, þá hefir það verið borið út — og því bætt við, að annar bankastjórinn ætti efnarannsóknarstofu! í sjálfu sér þarf nú ekki orðum að því að eyða, hvilík fjarstæða þetta er, en þess má að eins geta, að sanna má, að breyt- ingarnar eru gjaldkerans verk, því að tölunum' er breytt áður en lagt er saman, og samlagningin sýnir, að breyttu tölurnar eru teknar, en ekki hinar upprunalegu. Endurskoðarar Landsbankans gdfu pað dlit sitt, einróma, að karuatriðin kcemu heim við bakur bankans. Hvað þurfti þá framar vitna við? Jú — enn var stjórnarráðið ekki búið að setja kórónuna á sitt verk. Hún birtist í gær — prátt ýyrir alt, sem á undan var gengið. Eftir að álit endurskoðaranna var fram komið, varð gjaldkeri veikur, og lagðist, samkvæmt læknisvottorði, — og hið háa stjórnarráð feýur hon- um »frí« í 2 mánuði, en lætur hann þó benda á mann fyrír sig í gjald- kerastöðuna á meðan, sem starfi á ábyrgð hans (gjaldkerans). Þá var smiðshöggið að eins eftir, og það kom sem sagt i gær. Þið skuluð ekki halda, að það hafi verið sakamálsrannsókn á gjaldkerann, sam- kvæmt kröfum bankastjóranna. Nei — 2 menn voru enn skipaðir til þess að rannsaka forvaxtareikninginn, og það með, hvort gjaldkeri hafi ekki haft oj mikið að starfa í bankanum, enda þótt stjórnarráðinu sé kunnugt um af svörum bankastjóranna til rann- sóknarmannanna fyrri, að hann fékk aðstoð við störf sín, er hann vildi. Helzt lítur út fyrir, að þessi síðasta rannsókn sé sett til höfuðs banka- stjórunum; og til höfuðs Landsbankan- um gæti hún orðið, þegar aðgætt er, hver aniiar rannsóknarmannanna er. Þó menn hefðu verið látnir geta upp á því heilan dag, eða meir, hverir myndu verða í nýjustu rannsóknar- nefndinni, þá hygg eg, að engum hefði f hug flogið það, sem raun varð á: að bankastjóri Islandsbanka, keppi- nautur landsstojnunarinnar, yrði aj land- stjórninni skipaður til að rannsaka plbggin. Það þarf stjórnarráð til að finna upp á slíku snjallræði! En hvort sú óhæfa verður þoluð hér þegjandi af landsfólkinu, það er annað mál. Að þessi stjórn tók annan rann- sóknarmanninn úr yfirdómnum, er ef til vill skiljanlegra, þegar litið er til þess, hve ant hiin lætur sér um þann dómstól að öllu leyti — að hann sé í sem nánustu sambandi við stjórnar- athafnirnar. En ófært er það, og beint á móti anda stjórnarskrárinnar, ef hana á að meta nokkurs, að vera að hringla æðstu dómurum landsins inn í alls konar umboðsstörf, sem þá og þá geta komið fyrir dómstólana. Nií er svo komið með yfirdóminn, gagnvart þessu máli, að aðeins einn af hinum föstu dómurum þar gæti dæmt í þvi, — hina 2 fær stjórnin að skipa til pess. Er það ekki lystilegt það tarna? Ónei. Það er nú ekki lystilegt þetta alt saman, því er nú miður. — Það verður með sanni sagt, að ekki hefir verið »gert veður* út af þessu bankamáli hingað til og hefir þar um valdið tvent — annars vegar skiljan- leg vorkunnsemi við gjaldkera og að- standendur hans, og hins vegar það, að menn satt að segja hugðu, að ráð- herra Kr. Tónsson myndi komast á réttan kjöl í málinu og skipa því bráð- lega í það horf, sem skyldugt var. En takmörk eru fyrir öllu. Og nú virðist mælirinn hjá stjórn landsins vera orðinn svo fleytifullur, að ábyrgð- arhluti er að þegja við þvi lengur. Kristján Jónsson hefir nú sýnt það, að hann hefi farið annan veg að ráði sínu um þetta mál en vænta hefði mátt af stjórnanda landsins. Stjórn- arráðsins óheillaandi virðist hafa náð þeim tökum á honum, keyrt hann í þá klemmu, sem örvænt virðist nú um að hann komist úr öðruvísi en stórskemdur, hvort sem miðað er við ráðherrastöðuna eða dómstjórastöðuna. Oft og tíðum hafa mönnum fund- ist aðfarir valdhafa þessa lands hneyksl- anlegar, oft hefir mönnum virzt svo mikið kveða að þvi, að meira myndi ekki þolast með þjóð vorri. En hér er sjón að verða sögu ríkari, að lengi getur vont versnað. En lengra má það ekki komast. Borgarafundur um stjórnarafskiflin af ákærumál- inu á Landsbankagjaldkerann. Atferli stjörnarinnar harðlega vítt. í fyrrakvöld stofnuðu nokkurir borgarar hér i bænum — úr bdðum stjórnmdlaflokkum — til fundar í Iðn- aðarmannahúsinu út af atferli lands- stjórnarinnar í Landsbankagjaldkera- málinu. Fundurinn var afarfjölsóttur — salurinn troðfúllur og anddyri og herbergið næst salnum, þegar flest var. Mun þá hafa venð á fundinum hálft þiisund eða meira. Fundarstjóri var valinn Sigurður Jónsson barnakennari, en fundarskrif- ari Aini Jóhannsson bankaritari. Málshefjandi á fundinum var Gísli Sveinsson yfirdómslögmaður og birtum vér ræðu hans á öðrum stað hér í blaðinu. Að öðru leyti birtast umræðurnar hér á eftir ýmist beint eftir handriti ræðumanna eða ritaðar af tíðindamanni ísajoldar á fundinum. B. H. Bjarnason kaupm. talaði næst- ur á eftir málshefjanda: Eg skal strax taka það fram, að eg kem hér fram i k^eld sem sjálíboða liðsmaður og ópólitískur ræðumaður, ætla mér þvi að eins að líta á mál það sem hér fyrirliggur, þ. e. skipun stj.ráðsins i rannsóknamefnd Lands- bankans, eins og það lítur út frá mínu verzlunarlega sjónarmiði. Eg fer því ekkert út í það, hvort sjálf skipun rannsóknarnefndarinnar hati verið nauð- synleg eða ekki, eins og eg heldur ekki ætla mér að leggja neinn dóm á um sekt eða sýknu sakbornings; það eina sem eg ætla mér að gera hér að umtalsefni, er val stjórnarráðsins á rannsóknarmönnunum og þó aðallega annars þeirra. Lögrétta í gær (28. þ. m.) skýrði frá því að stjórnarráðið sama dag hefði skipað þá herra Halldór yfirdómara Daníelsson og E. Schou bankastjóra til þess að rannsaka for- vaxtareikning gjaldkerans við Lands- bankann frá 1. júli 1909 til 1. sept. 1911, og eftir að hafa skýrt trldrögin með nokkrum orðum, bætir blaðið við frá eigin brjósti, að val ráðherra á mönnum til rannsóknarinnar virðist vera m.jög heppilegt. Um leið og eg lauk lestri Lögréttugreinarinnar hrutu mér ósjálfrátt af vörum þessi orð: Veit blaðið hvað það mælir, eða er það steinblint fyrir afleiðingunum ? Ef rannsóknin, sem til stendur, ekki gæti haft aðrar eða meiri afleiðingar í för með sér en þá einu, að gera upp. með tölum hugsanlegar misfellur á reikningsfærslu gjaldkerans fyrir áminst tímabil, þá gæti eg og við allir sjálfsagt tekið undir það með Lögréttu, að báðir hinna kjörnu rannsóknar- manna séu prýðisvel til starfsins fallnir — vel að merkja frá þvi eina sjónar- miði séð. En burtlitið frá því, þá bland- ast mér fyrir mitt leyti ekki hugur um

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.