Ísafold - 16.03.1912, Blaðsíða 1

Ísafold - 16.03.1912, Blaðsíða 1
Komxu rit tvisvar vibu. Vero ArR. (SO arbir minst) i kr. erlendi» I! ki eon l'/t dollar; borgist fyrir miAjan júli (erlendis fyrir irum). ISAFOLD rjppsozri (skrifleg) bnndin vio aramót, ei ógild nema komln sé til útgeianda Ifyrir 1. o»t. -í aaapandi skuldlaus rio blaMo Afgiell^nli: A.ustur»tr»ti 8, XXXIX. árg. Reykjavík 16. marz 1912 17. tðlublað I. O. O. F. 931539 Alþýoufél.bókasafn Pósthússtr. U kl. 5-8. Augnlœkning ókeypis i Læbjarg. 2 mvd. 2—3 Borgarstjóraskrifstofan opin virka daga 10-3 Bæjarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 4—7 Eyrna-,nef-og halslækn. 6k. Posth.str.14A fid.2-B íslandsbanki opinn 10—2 »/• og 5'/«—7. K.P.U.M. Lestrar- og skrifstofa 8 árd.—10 sod. Alm. fundir fid. og sd. 8»/« siodogis. Landakotskirkja. öuosþj. 9 og 8 á helguro Landakotsspltali t'- sjúkravitj. 10»/«-12 og 4-5 Landsbankinn 11-8'/•- 6V«-6'/«. Bankastj. vio 12-2 Landsbökasafn 12-8 og 5-8. Útlan 1-8 Landsbúnaoarfélagsskrifstofan opin ir& 12—2 Landsféhiroir 10-2 og 5-6. Landsskjalasafnio hvern virkan dag 12-2 Landsiminn opinn daglangt [8—9] virka daga, helga daga ÍO—ti og 4—7. Lœkning ókeypis Þingh.str. 2B þd. og fsd. 12—1 Nattúrugripasaín opiö !>/•—2»/« á sunnudögum Stjórnarráosskrifstofurnar opnar 10-4 daglega. Xannlœkning ókeypis Pósth.str. 14B md. 11—12 Vlfilastaoab.se] iiV Heimsóknartimi 12—1. Þjóomenjasafnio opio a sd., þrd. og fmd. 12—2 Tliðurjöfnunarskráin 1912 fæst hjá bóksölum. Verð: 25 a. Bæjarskrá Heukjavíkur er ómissandi handbók fyrir hvern mann. Fæst hjá bóksölum. Verð kr. 1.50. Yfirdómarar í stjórnmáladeilunum. ísafold vakti máls á því 1910, að setja verði »lög, er banni dómurum stranglega að vasast í opinberum mál- um«. Þetta var þá sett í samband við viðleitni vora við að ná æðsta dóms- valdinu inn í landið, gera landsyfir- réttinn að hæstarétti. Og á það var bent, hve ótryggileg óhlutdrægni dóm- aranna hlyti að verða, ef þeir tækju þátt í stjórnmáladeilum og flokka-æs- ingum, og hve ófýsileg tilhugsun það væri, að slíkir dómarar hefðu úrslita- vald málanna með höndum. Vér hyggjum, að mörgum muni það þykja orð í tíma talað, að nú sé þessi hugsun rifjuð upp aftur. Vér hyggjum, meira að segja, að þeir muni vera margir, sem nú vilji ekki eftir því bíða, að landsyfiriétturinn verði hæstiréttur vor, heldur vilji fá dómar- ana út úr þrasinu sem allra-fyrst, hvað sem þvi liður, hvenær vegur og vald landsyfirréttarins verður aukið. Málið kom fram á síðasta Alþingi í stjórnarskrárumræðunum. Tvær til- lögur voru um það gerðar Önnur var frá þeim Jóni Þorkels- syni og Bjarna Jónssyni frá Vogi: »Dómendur í æðsta dómstóli hér á landi eru ekki kjörgengir«. Hin var víðtækari, frá Sigurði Sig- urðssyni: »Undanþegnir kjörgengi eru allir dómarar landsins«. Umræður um þessar tillögur urðu minni en búast hefði mátt við, ber- sýnilegt, að allur þorri þingmanna hafði lítið um þetta hugsað. Mest furðan var, hvernig ráðherra og há- yfirdómara Kristjáni Jónssyni fórust orð. Hann gat ekki litið á þetta neinn veg annan en þann, að tillagan væri stíluð gegn honum einum. »Hún ætti víst heldur að hljóða svo: Kristján Jónsson er ekki kjör- gengurc, sagði hann. Honum hefði þó átt að vera kunn- ugt um það, og hefir líka fráleitt geng- ið þess dulinn, að á stórum flákum hins siðaða heims fer því svo fjarri, að dómarar séu kjörgengir til löggjafar- þings, að þeir hafa ekki einu sinni kosningarrétt, og að þeim er bannað með öllu að eiga nokkurn þátt bæði í viðskiftalífi og stjórnmálalífi, hverju nafni sem það nefnist, nema að því leyti, sem þeir gera það sem dóm- arar. Ekki getur þetta fyrirkomulag verið stílað gegn Kristjáni Jónssyni hér og þar úti um heiminn. Vitanlega er þetta gert í því skyni að tryggja svo vel, sem kostur er á, ekki að eins óhlutdragni dómstólanna, heldur og traust almennings á þeim. Hvað sem því líður, hvort dómarar kunna að geta varast að verða hlut- drægir, þótt þeir standi í hinu og öðru snörpu og meira og minna ill- úðlegu þrasi við menn, þá er það víst, að almenningur hefir ekki sama traust á óhlutdrægni þeirra, ef þeir gera það, eins og ef þeir láta það ógert. En hvergi hafa menn jafn-mikla ástæðu til þess að gjalda varhuga við vastri dómara í landsmálum eins og hér á landi. Hér þekkir hver annan. Fyrir því ber það svo óvenjuléga oft við hér, að deilurnar verða sárar og óvildarríkar. Óg það á að sjálfsögðu eins við deilur dómaranna eins og deilur annara manna — ef dómararn- ir lenda í deilum á annað borð. Ummæli ísafoldar 1910 voru ekki stíluð gegn Kristjáni Jónssyni sérstak- lega. Vér göngum að því visu, að svo hafi ekki heldur verið um tillög- urnar á síðasta Alþingi. En hinu verður ekki neitað, að Kr. J. hefir orðið til þess, öllum mönnum fremur — án þess að ætlast til þess sjálfur — að gera landslýðnum auðsæja nauð- synina á þvi, að meiri höft verði lögð eftirleiðis en að undanförnu á marg- háttað vastur og umsvif yfirdómar- anna. Vér minnumst sumra ummæla Kr. T. á Borgarfjarðarfundunum síðastliðið sumar — þeirra, er getið hefir verið um í blöðunum. Á einum fundinum, að minsta kosti, lét hann þess getið, að í þingflokki Sjálfstæðismanna væru þeir fjárglæfra- menn, sem ekki ættu að eiga neitt atkvæði um landsmál. Allir vita, hve mikið varð úr þeirri ásökun. Einn Sjálfstæðismaður, sem setið hafði á síðustu þingum, var kærður fyrir fjárglæfra kosningardag- inn. Kr. J. varð sjálfur að úrskurða, að sú kæra væri ekki á neinum rök- um reist. Á öðrum fundinum hélt hann því fram, að atferli Landsbankastjóranna »gengi glæpi næst« — það atferli, að taka ekki meira fé að láni hjá Land- mandsbankanum en þeir gera, ef Landsbankinn hefði þar lánstraust. Aðrir menn líta svo á, sem við- skifti núverandi bankastjóra við Land- mandsbankann séu svo miklu gætilegri og viturlegri en viðskifti fyrirrennara þeirra, að ekki verði saman jafnað. ¦ ísafold skal ekki að þessu sinni um þann ágreining deila. En ekki er óeðlilegt, að menn athugi, hver það er, sem við hefir slikt orðalag, hver það er, sem fer um sveitirnar og ber á saklausa menn féglæfra og talar um frammi fyrir mannfjölda, að at- ferli nafngreindra sæmdarmanna, sem eru að rækja skyldur sinar sem sam- vizkusamlegasr, >gangi glæpi næst«. Menn munu segja, að það sé þing- maðurinn og ráðherrann Kristján Jóns- son. Þetta sé sagt í kosningahita og ráðherra-geðshræring. Sjaldnast megi vega það á gullvog, sem menn segi í kosningabaráttu um andstæðinga sína. Getur verið. Hér skal ekkert um það þráttað. Það svar kæmi ekkert málinu við. Þvi að Kristján Jónsson er meira en þingmaður og ráðherra. Hann er líka háyfirdómari landsins. Hann hefir ekki sagt því embætti sínu lausu. Hann ætlar sér að taka við því aftur, þegar hann sleppir ráðherra- störfunum. Vér efumst um, að nokkur sá maður sé til um þvert og endilangt landið, sem ekki getur áttað sig á því, þó að slíkum ummælum sem þeim, er hér hefir verið minst á, kunni að mega mæla bót í munni stjórnmálamanns á æstum fundum, þá auki það ekki traustið á yfirréttinum, að háyfirdóm- arinn fari um landið, og tali svona um menn. Og allir vita, hvað valdið hefir mestu umtali hér siðustu vikurnar — að það er meðferð ráðherrans, sem jafnframt er háyfirdómari, á máli, sem öllum óhlutdrægum mönnum virðist bersýnilegt, að umsvifalaust hefði átt að vísa til dómstólanna. Getur nokkur heilvita maður hugs- að sér, að öll sú óánægja og öll sú rekistefna, sem meðferð þess máls hefir vakið, muni ekki hafa einhver áhrif á traustið á yfirréttinum ? Vér hyggjum, að öllum mönnum sé nú orðið það ljóst, að það sé blátt áfram óþolandi, að það fari að tíðkast, að yfirdómarar landsins gangi út úr sínu embætti, þegar þeim sýnist, inn f verstu rifrildisstöðu landsins, og set- jist því næst aftur í dómarasætið, eins og ekkert hefði í skorist. Til þess að girða fyrir það, virðist að minsta kosti það ráð sjálfsagt, að undanþiggja yfirdómarana kjörgengi til Alþingis. Skemmra má ekki fara. Hitt er vafamál, hvort ekki ætti að búa enn betur um hnútana til þess að tryggja traust manna á æðsta dóm- stólnum hér á landi. Verði stjórnarskránni breytt á ann- að borð á næsta þingi, ætti breyting í þessa átt fyrir hvern mun að komast að. Færi svo, að henni yrði ekki breytt, ættu stjórnmálaflokkarnir að koma sér saman um til bráðabirgða, að vinna gegn því af alefli, að yfir- dómararnir fari á þing. Þetta ætti ekki að þurfa að verða neitt flokksmál. Sjálfstæðismenn og Heimastjórnarmenn eiga hvorttveggju nokkura sök á þvi, hvernig nú er komið. Sjálfstæðismenn komu Kr. J. inn á þing sem þjóðkjðmum. Heima- stjórnarmenn gerðu hann að ráðherra. Mönnum var ekki alment orðið ljóst, hvað hér var í veði. Nú ættu flokk- arnir að geta komið sér saman um að kippa þessu í lag — enda enginn stjórnmálaflokkur hugsanlegur í land- inu, sem ekki ætti að telja sér skylt að vernda traust og sæmd æðsta dóm- stólsins hér á landi. Fjármálanefndin lokið störfum sínum. Afmælissjóður Heílsuhælisins. Ef margir fyndust í landinu slíkir sómamenn sem merkisbóndi sá, er af- henti ritstjóra ísafoldar 50 kr. afmæl- isgjöf á afmæli látinnar konu sinnar i— mundi afmælissjóðurinn Heilsu- hælisins fljótlega auðgast. Og mundu þeir eigi i rauninni vera allmargir, sem í fótspor þessa ágætis- manns vilja feta, sem finna til þess, að gleðidaga látins ástvinar verður naumast betur minst en með gjöf, stórri eða litilli eftir efnum og ástæð- um — til þeirrar stofnunar landsins, sem ætlað er að útrýma »Hvita dauðat. Nauðsyn er og á, að fleiri af- mælisbörnin sem lifa — muni eftir heilsuhælinu á afmælum sínum. Síðan auglýst var síðast hafa ritstj. Isafpldar borist eftirfarandi afmælis- gjafir og áheit: 19. febr. Ónefnd stúlka 5 kr.; 29. febr. Þ. 50 kr. (sbr. næstsíðasta blað); 2. marz Guðm. Pétursson 10 kr.; 2. marz Bergur Bárðarson Skógum 12 kr.; 13. marz Vald. Poulsen 5 kr.; Bræðra- félag Kjósarhrepps 20 kr. á 20 ára afmæli þess. Mtinið ejtir Heilsuhœlinu á ajmal um yðarl Fjármálanefnd sú, er kosin var í á síðasta þingi, lauk starfi sínu í byrjun þessarar viku og má búast við nefnd- aráliti hennar fullprentuðu í næsta mánuði. Þingkosnir í nefndina voru eins og kunnugt er, þessir: Sigurð- ur Hjörleifsson, Hannes Hafstein,Magn- ús Blöndahl og August Flygenring. Formaður nefndarinnár, skipaður af ráðherra, var Klemens Jónsson land- ritari. Af þingsályktunartillögu þeirri, er hér fer á eftir, má sjá hvert starf nefndinni var ætlað: Jílpingi ályktar að skora d lands- stjórnina að skipa j manna neýnd, til pess að taka til íhugunar Jjdrmdl lands- ins, sérstakkga: 1. að rannsaka, hvort tihakikgt sé að auka tekjur landssfóðs með einka- rétti d aðfiuttum vbrum, svo sem tóbaki, steinolíu, kolum 0. fl. 2. að íhuga bankamál landsins og ðnnur peningamdl, er standa í sam- bandi við pau, par á meðal d hvern hátt hagkvamast verði að stojna Jasteignaveðbanka ogútvega mark- að fyrir isknzk verðbréý. Fjórir nejndarmanna skulu kosnir aj sameinuðu pingi með hlutjallskosningu, en landsstjórnin nejnir sjálj til einn peirra, og skal hann vera formaður nefndarinnar. Kostnaður við nefndina greiðist úr landssjóði. Aðstoð við nefndarstbrfin, svo og útgjbld til pess að útvega nagar upplýsingar, teljast til kostnaðar við nefndina. Nefndin skal senda landsstjórninnni tillbgur sínar svo fljótt, sem hún far pví við komið og pau lagafrumvbrp, er hún kann að semja um pessi efni, en landsstjórnin leggi fyrir alpingi svofljótt sem unt er pau affrumvbrpum pessum, er hún aðhyllist, Af þessu má öllum vera ljóst, að nefndin hafði bæði mikið og vanda- samt starf með höndum og er að sjálfsögðu of snemt að kveða nokkurn dóm upp um það, hvernig tekist hafi. ísafold hefir áður gert nokkra grein fyrir þeirri tillögu nefndarinnar, að landið taki sér einkarétt til innflutn- ings og sölu á kolum, en feli þann einkarétt erlendu félagi til meðferðar, um alt að því 15 ára bil. Hefir nefnd- in gert um þetta samning við félagið, sem alþingi á kost á að ganga að, ef það vill. Ekki útilokað, að hægt sé að fá samningunum breytt í einstök- um atriðum á þinginu, og hefir félag- ið lofað að senda hingað umboðs- mann sinn um þingtímann. Þessi er sú tillaga nefndarinnar, er fjárhagslega skiftir mestu máli. Von um tekju- auka af henni þegar á 1. ári, er nema mundi 160 þúsund krónum; er eins liklegt, að sá tekjuauki tvöfaldist á fám árum, svo hraðfara sem skipaiitgerð eykst hér á þessum árum. Þá vill nefndin ennfremur, að land- ið taki sér einkarétt til innflutnings og sblu á steinolíu og vill líka fela þenna rétt einhverju félagi, gegn hæfilega háu afgjaldi, alt að því 4 kr. á hverju fati, en án þess að olían verði fyrir það dýrari landsmönnum en nú. Ekki tókst þó nefndinni að koma á þeim samningum um þetta, er hún gæti ráðið til að ganga að, en vill að stjórn- inni veitist heimild til þess að semja áfram um málið og gera fullnaðar- samninga um einkaleyfið. Annars bú- ist við því, að samningatilraunum verði haldið áfram um þingtimann. Nefndin ræður ekki til þess að land- ið taki sér einkarétt að svo stöddu til innflutnings og tilbúnings á tóbaki, en vill|láta jrannsaka málið ítarlegar enjjjenn er hægt, með því að safna skýrslum um allan innflutninginn 1913, eftir þeim íyrirmyndum, er nefndin hefir samið. Hins vegar hugsar hún sér nokkrar ráðstafanir til þess gerð- ar að leiða tóbaksiðnaðinn aftur inn í landið. Þó takast mætti að afla landssjóði þeirra tekna af einkaleyfum af kolum og steinolíu, sem nefndin gerir ráð fyrir, þá telur hún þó þörf á mun meiri tekjuauka, og telur þá tiltaeki- legast að leggja nokkurn toll á að- flutta vefnaðarvöru og skófatnað. — Tekjuauka landssjóðs af þeim tolli á- ætlar nefndin um 130 þús. kr. árlega. Gert er ráð fyrir eftirliti með inn- flutningi vörunnar, en hér ekki rúm eða tími til þess að skýra frá, hvernig ætlast er til, að því verði fyrir komið. Nái tillögur nefndarinnar fram að ganga, eða verði þær að lögum, má búast við tekjuauka handa landssjóði, er nemi 800 þvis kr. á fjárhagstíma- bilinu. Loks heflr nefndin athugað banka- málið nokkuð og gefiðstjórninni nokkr- ar bendingar um fyrirkomulag veð- banka hér á landi. Er það eitt af þeim lagafrumvörpum, er mjög þarf að vanda til, og telur nefndin að stjórnin eigi hægra en hún með að láta semja lagafrumvarp um þenna fyrirhugaða veðbanka. Réttar rannsóknin hafin. Gjaldkera vikið frá um stundareakir. Hann setur 20000 kr. veð fyrir návist sinni. í fyrradag þ. 14. marz komst hið margumtalaða Landsbankagjaldkeramál loks á þann rekspöl, sem það átti að komast áfyrir þrem mánuðum. Stjórn- arráðið gerði það loksins, 14. marz, sem það hefði átt að gera 14. des. eða þar um kring — sem sé að vikja Landsbankagjaldkeranum frá, meðan fram færi réttar-rannsókn um misfell- urnar í bókfærslu hans. Ef stjórnarráðið hefði tekið þann upp fyrir þrem mánuðum, í stað þess að draga svo háan þriggja mánaða víxil á þolinmæði landsfólksins, sem gert hefir það — pá hefði mikil reki- stefna og leiðindi sparast fyrir alla málsaðila. Enginn hefir grætt á þessum drætti. Hann hefir valdið óskaplegustu kvik- sögum um alt landið, ýmist um það, að um ofsóknar-hótfyndni eina væri að tefla af bankastjóra hálfu eða, að misfellur gjaldkerans tækju út yfir all- an þjófabálk — hann hefir gert ráð- herra svo mikinn óleik í áliti góðra manna, að hann bíður þess aldrei bætur — hann hefir vakið mesta óhug mætra manna á réttar-ástandinu í land- inu — hann hefir í einu orði gert ilt eitt, en ekkert gott. En nú er málið sem sagtloks kom- ið á réttan rekspöl. Á fimtudaginn vék stjórnarráðið Haildóri Jónssyni frá störfum um stundarsakir og setti í stað hans Jón Pdlsson til að gegna starfinu á eigin ábyrgð. Þann dag hófst einnig sjálf rann- sóknin með þvi, að Halldór Jóns- son var yfirheyrður fyrsta sinni. Ei honum nú batnað svo, að hann ei kominn á fætur og læknir hans, Guðm. Magnússon, hefir gefið leyfi til þess, að rannsókn mætti byrja. Dómarinn, Jón Magnússon, lét gjald- kera þegar setja veð Jyrir ndvist sinni 20,000 kr. Ennfremur hefir dómar- inn fengið sér til aðstoðar við rann- sókn bókfærslunnar Þorstein Þorsteins- son cand. polit., er var í fyrstu rann- sóknarnefndinni og af öllum mikils metinn fyrir áreiðanleik og samvizku- semi. Meira hefir enn eigi gerst í þess- ari rannsókn. Eftir því sem ísajold hefir haft fregnir um frá dómaranum, mun henni naumast lokið á skemri tíma en 3 mánuðum. I

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.