Ísafold - 10.07.1912, Blaðsíða 1

Ísafold - 10.07.1912, Blaðsíða 1
Komui dt fcvisvar í vi):u. Verð arg. (80 arkir minst) 1 kr. eriendia B ki, eoa 1'/» dollar; borgist fyrir ml&jan júll (erlendis fyrir fraui>, ISAFOLD Oppsð^ ískrifleg) bundin vK> iraiaót, s» óElld nema kom:n sé til útgeiaiida íyiii 1. o«i, og n*>*paadi skiildlKU* við hlttMB Ai'sieiösiö i A.ustnit»tiieti ó. XXXIX. árg. Reykjavík 10. júli 1912. 46. tölublað l. O. O. F. 93569 KB 13. 9. 7. 27. 9. G Alþýoufél.bókasafn Pósthússtr. 11 kl. 5—8. Augnlækning ókeypis i Lækjarg. 2 mvd. 2—S fiorgarstjðraskrifstofan opin virka daga 10—3. Bsojarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 4—7 Bæjargjaldkerinn Laugav. 11 kl. 12—8 og 5—7 Eyrna-,nef-og hálslækn. 6k. Pósth.str.llA fid,2—8 íslandsbanki opinn 10—2'/« °g 5»/i—7. K.F.U.M. Lestrar- og gkrifstofa 8 árd.—10 sftd. Alm. fundir fld. og sd. 8 «/s siodegÍB. Landakotskirkja. GuOsþj. 9 og 6 a helgum . Landakotsspitali f. s.iúkravitj. 10«)»—12 og 1—5 Landsbankinn ll-2>|a, 5>/s-6«/s, Bankastj. vi6 12-2 Landsbókasafn 12—8 og 5—8. Útlán 1—8 Landabú.naftarfélagsskrifstofan opin fra 12—2 Landsféhiroir 10—2 og 5—6. Landsskjalasafnio hvern virkan dag 12—2 Landsiminn opinn daglangt [8—9] virka daga, hel&a daga 10—12 og 1—7. Lrekning ókeypis Þingh.str. 23 þd. og fsd. 12—1 Náttúrugripasafn opio l>/«—2«/s á sunnadðgum Stjórnarraosskrifstofnrnar opnar 10—1 daglega Talsimi Beykjavikur (Pósth. S> opinn daglangt (8—10) virka daga; helga daga 10—9. Tannlcekning ókeypis Pósth.str. 11B md. 11—12 VlfllSBtaoahælio. Heimsóknartimi 12—1. Þjóomonjasafnio opio & hverjum degi 12—2. Byggingaefni: timbur, þakjárn, pappi og margt fleira fæst ódýrara en annarsstaðar í verzlun Einars Þorgilssonar, Hafnarfirði. Ritstjórar ísafoldar verða fyrst um sinn venjulega til við- tals í skrifstofu ísafoldar á þessum tímum: Ólaýur Björnsson kl. n—12 árd. Siqurður Hjörleijsson kl. 2—) siðd. THaffljíasi Jocfjumsstjni fagnað. Laugardagskvöld 7. júlí stóð fagn- aðarsamsæti það til heiðurs þjóðskáid- inu, sem um var getið í síðasta blaði. Sátu það fram undir 100 manns, karl- ar og konur, en mundu miklu fleiri hafa verið, ef eigi væri nú sá tími er Reykvíkingar leita úr bænum. I samsætinu voru menn og konur af öllum stéttum — skáldastéttin þó lið- drjúgust, því talin voru þarna auk heiðursgestsins 10 skáld. Yfir borðum rak hver ræðan .aðra. Fyrst talaði Hannes Hajstein fyrir minni heiðursgestsins á þessa leið. Rœða Hannesar Haýsteins' Af því að svo hafði talast til milli forgöngumanna þessa samkvæmis, að eg skyldi ríða á vaðið og segja nokk- ur orð fyrir fyrstu skálinni, sem drukk- in verður til heiðursgests vors, Matthí- asar Jochumssonar í kveld, fór eg í gærkveldi að reyna að hugsa mig um, hvað eg ætti að segja. Það gekk tregt. Ekki af því að efnið væri ekki nóg, heldur af því að efnið var svo alt of mikið. Það var svo margt, sem streymdi inn i huga minn og mér fanst jafnvert að minnast á, að eg fann engan botn í því. Eg fann hvorki upphaf né endi, og svo fór, að eg gafst upp og sofnaði frá öllu saman. En þegar eg var sofnaður fór mig að dreyma og aldrei þessu vant mundi eg drauminn, þegar eg vaknaði. Mér þótti eg vera kominn í afarstóran sal, glæsilegan og glóandi bjartan. Þar var fyrir múgur og margmenni. Þar var geislandi lýsigull til íjósa. Sjálft barst þar vín og öl, ómögulegt að sjá | hvaðan það spratt upp, alveg eins og ; verða mun hér á landi, þegar aðflutn- ingsbannið er komið í almætti sitt. Þar var glaumur og gleði, með spekt og prýði. Alt í einu sló í þögn, og menn litu til dyra. Salsdyrnar opn- uðust, og í gættinni sá eg standa — vorn kæra heiðursgest, Matthías Joch- umsson með hattinn í hendinni. Þegar spruttu upp margir menn, gengu fagnandi móti honum og heils- uðu honum með opnum örmum. Eg fór að virða þe:sa menn fyrir mér, • og sá þá, að eg þekti þar mörg and- lit. En það voru ekki núlifandi menn, heldur alt saman menn, sem horfnir eru yfir brúna miklu. Mér varð þá alt í einu ljóst, að salurinn var ekki af þessum heimi, heldur eitthvert ódáinsheimkynni, austan við sól og utan við mána, sem eg vissi ekki deili á, og hnykti mér við, að sira Matthí- as, sem eg var nýbúinn að sjá ernan og hraustan á götunni í Reykjavík, og vonast að sjá hér í kveld, skyldivera þangað kominn. Meðal þeirra er gengu að fagna ¦ komumanni sá eg göfuglegan mann í biskupsskrúða. Eg þekti hökulinn. Eg hefi séð hann hér á forngripasafn- inu. Það var hökull Jóns Arasonar, og þekti eg h a n n af höklinum. Höf- uðið var í bezta lagi á réttum stað,( og rétti hann mjög glaðlega hendina fram. Þá sá eg Hallgrím Pétursson, sem eg þekti af myndinni, og var nú ekki líkþráin til lýta. Eg sá þar Skúla fógeta í litklæðum, Eggert Ólafsson með blóm í hendi, Jón Sigurðsson forseta, fráneygan að vanda, Jón Hjalta- lín landlækni, þrýstinn og þrekmann- legan og marga aðra, sem of langt yrði upp að telja, þar á meðal tvo menn mér nákomna, föður minn og móðurbróður. Allir voru þeir með gleðibragði, og sýndust fegnir hans þangaðkomu. Það raknaði þá alt í einu upp fyrir mér, að allir þessir, sem til hans hurfu með svo mikilli alúð, voru menn, sem Matthias Joc- humsson hefir ort um minningarljóð, sem seint munu fyrnast, og eg skildi og fann, að þeir voru að færa honum þakkir fyrir ljóðin. Þá varð mér litið aftur, og sá eg þá, að þar stóð önnur þyrping manna, sem líka voru með fagnaðarbragði, og litu hlýlega til komumanns. Ég tók sérstaklega eftir þremur, sem veifuðu til hans glaðlegri kveðju. Einn þeirra var með háhvelft, Ijómandi enni, dökk- brún augu, hvassklipt alskegg og pipu- kraga um háls. Annar var forkunn- arfríður hrokkinkollur, skegglaus með undarlega glæsileg augu. Hinn þriðji var hvatlegur maður, einnig fríður og fráneygur, hárið ljóst og liðað, og glaðlegt bros um munninn. Eg þótt- ist skilja, að i þessari sveit voru út- lend skáld, sem Matthías Jochumsson hefir endurfætt á íslenzku í glæsileg- um stuðlum, og þessir þrír voru Shakespeare, Byron og Esajas Tegner. Eg sá á vörunum á Byron, að hann nefndi Manjred. Þeir voru að votta honum þakkir sínar fyrir hve vel hann hefir farið með meistaraverk þeirra. Allir héldu þeir auðsjáanlega, að hann ætlaði inn í salinn, allir vildu þeir fylgja skáldinu til sætis, og mér sýndist hann ekki ófus til að slást í félagsskapinn. En þá heyrði eg alt í einu rödd, sem eg vissi ekki hvaðan kom, og hún sagði: »Nei, ekki ennþá. Hann er enn í ábyrgðum fyrir landið sitt. Seinna, seinna«. Samstundis sveiflaðist draumuiinn burtu eins og þoka fyrir morgunvindi, og eg vaknaði. — — Eg hefði ekki dirfst að þreyta heið- ursgestinn og hina háttvirtu samkomu á þessu draumarugli, ef mér hefði ekki fundist í því fólgin bending um það, hvað það er, sem fyrst og fremst ber að minnast og þakka, þegar menn fagna þjóðskáldinu, Matthíasi Jochums- syni. Það er auðvitað margt og margvís- legt, sem gildi hefir og þökk þiggur í kveðskap hans fyrir utan málsnildina, sem alstaðar skín hjá honum. Hann er alls ekki við eina fjölina feldur. Honum er ekki markaður bás, meira en svona og svona. Hann veit það sjálfur, og vona eg, að hann misvirði ekki við mig, þó að eg lesi upp kafla úr gömlu bréfi frá honum til mín, þessu til sönnunar: Hann hljóðar svo: »Annars er ómögulegt að yrkja að gagni, nema — já, nema hvaðí nema allir genii, allir lífskraftar, allir englar og allur andskotinn gangi og geysi i manni út og inn eins og örkinni hans Nóa, já, nema skáldið sé eins og örkin gamla, byltandisk og berj- andisk í brimróti veraldarflóðsins, um- faðmandi og innigeymandi allar skepn- ur, illar og góðar, hreinar og óhrein- ar, hrafn sem dúfu, höggorminn slæga og hundinn trygga, vermandi og varð- veit»ndi með sömu sympaþiu alt, gegnum hel og hrun, til nýrrar sögu og nýrrar framtíðar«. Þó að hann að vísu hafi ekki fylgt þessu »recepti« nákvæmlega, þá er það þó ómótmælanlegt, að hann hefir komið víða við, og hugurinn reikað víða. — Jafnframt innilegustu og við- kvæmustu strengjum barnslegrar trúar og vonar vakir stöðugt þörf og þrá til þess að fylgjast með i rannsókn- um, hugarflugi og efasemdum heim- speki nútímans. En eitt hljómar al- staðar í gegnum. Það er kærleikans strengur. Hann er ekki síður en Egill Skalla- grímsson,»hraðkvæður hilmi að mæra«. En hann er ekki að sama skapi »glap- máll um gleggvingja*. Hann hefur víst naumast orkt eina einustu mergj- aða skammarvísu á æfi sinni um nokk- urn mann, og er honum þó létt um tungutakið og stuðlana. Af hverjuf Af því að hann hefir ekki hjarta i sér til þess að særa neinn. Vill ekki gjöra neinum neitt til miska, heldur bera alt i bætifláka, fyrirgefa alt, umbera alt. Hann er umfram alt mannelskari, fullur af ást og umburðarlyndi, sam- hrygð með sorgum, samgleði með velfarnan. Þessvegna er honum svo létt um tækifærisljóðin, þessvegna verða erfiljóðin hans svo innileg, og fagnaðarkvæðin svo fjörug og snjöll. En svo bætist hér við annar eigin- leiki, sem er einkennilegur fyrir hann, og það er sá eiginleiki, sem sérstak- lega hefir knúð fram og göfgað hin ódauðlegu minningarljóð hans um svo marga látna merkismenn þessa lands. Það er, ef eg svo má að orði kveða, samvizkan fyrir laHdið. Hann er þannig samvaxinn eða samtvinnaður landi sínu og þjóð, að honum finst hann persónulega bera ábyrgð og eiga að inna af hendi bætur fyrir hvert óverð- skuldað mótkast, sem merkir menn þjóðarinnar hafi orðið fyrir, jafnvel fram í aldir. Hann hefir þá tilfinn- ing, að þeir menn liggi óbættir hjá sínum garði, eins og hann sjálfur hefir að orði komizt, þangað til hann hefir flutt minning þeirra í helgireit snildar sinnar, og göfgað minning þeirra með »lofkesti þeim, er lengi stendur, ú- brotgjarn í braga túni«. Það ei þessi mannbótakvöð, sem átt hefir verið við í orðunum, sem eg heyrði í draumnum, að hann væri enn í á- byrgðum fyrir landið, og mætti því ekki fyrst um sinn fá inngöngu í ódáinssalinn, þar sem »sjálft berzt öl og vín«. Að svo mæltu vil eg í nafni sam- komunnar bjóða vin vorn, þjóðskáldið Matthías Jochumsson velkominn hing- að, og þakka honum fyrir starfið hans. Vér treystum þvi öll, að hann eigi enn þá langan starfsdag fyrir hendi. Æskumerki sjáum vér á honum, eng- in ellimörk. Enn þá er honum hægt um vik að hlaupa upp brekkuna upp að »Sigurhæðum«. Við þökk þá, sem eg færi honum í samkvæmisins nafni, leyfi eg mér að hnýta hjartans þökk frá sjálfum mér. Bið eg svo samkvæmið drekka skál M. J. og hrópa ferfalt húrra fyrir karlinum ungal Hann lifi. Þá var sungið kvæði það er hér fer á eftir og ort hafði Guðm. Maqn- ússon. Lag: Þú bláfjalla geimur — Vort aldraða þjóðskáld, þín ágætu ljóð vér elskum. Þau jafnan til vor hljóma. Þau bera' i sér glampann af íslands ís og glóð, og Islands sögu beztu helgidóma. Þau hefja sem örn yfir hátinda flug að himinsins geislaríku lindum. Þau kalla' oss til fylgis með hetjuhug og heima opna, fylta glæsimyndum. Þau hringja' yfir sorgina huggun og frið; þar himin-senda gleðikveðjan streymir, sem hjalar hvert smábarn svo hlýlega við um hjarta það, sem engu lífi gleymir. Og harpan þín tónar svo hátignarfull, með hreiminn forna' í bylgjum strengja sinna, því aldrei skein bjartar vort islenzku- gull, og aldrei var þar skærri hljóm að finna. Það virðist sem ellin ei vinni þér bug, þér vængi þína' er enn þá létt að spenna. Og augun, þótt hátt sértu' á áttunda tug« af eldi þinna fyrri daga brenna. Þú »skáldið afguðsnáð«, með gneist- ann í sál, sem glæðir oss æsku-hugarmóðinn, vér heilsum þér, Matthías, hringjum við þig, — skál, með hjartanlegum þökkum fyrir ljóðin i Matthías Jochumsson þakkaði skálina. Gat þess, að hann væri illa viðlátinn, einkum samvizk- unnar vegna, að þiggja slíka virðingu, viðhöfn og ástsemd, eða renna niður slíku sæmdar- og snildarerindi, sem H. H. hefði flutt honum. — Eg hefi, sagði hann, aldrei mikilmenni verið, metið að vísu mikils hugsanir mínar og áform, en alt minna framkvæmd- irnar. Það minnir mig á hina »ferns- konar hnífa« skáldsins Baggesens, þeg- ar hann var að stríða Öehlenschlæger: hnífa með skafti og blaði, hnífa með skafti en engu blaði, með blaði og engu skafti og loks hnífa, setn vant- aði baði skaýt oq blað (hlátur). Hann kvaðst vera líkur þess konar hnífum, og ætti ekki eftir nema »þolinmóð- inn«. En það væri heiður vina hans og hluttekning, sem nú í svipinn skrúfaði á »þolinmóð« sinn bæði skaft og blað! Hann þakkaði í klökk- um anda elztu vinum sínum (beztu mönnum landsins) trygð þeirra og sóma sér til handa og kveddi þá nú með klökku hjarta. En brosandi tæki hann ádrykkju hinna yngri og mið- aldra vina sinna; þeir gengi á móti miklu betri og fegri framtíð en for- tíðin hefði verið — já, miklu betri framtið, þrátt fyrir. alt argaþras og þverbresti í landinu, sem stafaði af hinni nýju æsku þjóðarinnar; slíkt væri kuldabrölt og myndi jafna sig; bað menn bera saman landið og ferð yfir það og kringum það fyrir 50 ár- um og nú, gullöldin vœri eýtir; áður hefði hún aldrei unað á þessu landi. Einustu verklegar menjar þess tíma, sem svo hefir verið kallaður, væri (auk forngripasafnsins, sem yndi væri að líta, þótt smátt væri) Grettistök og Gvendarbrunnar, en hvorugt væri þó mannaverk, enda væri fis í höndum nútimans, og einn dýrlegasti Gvendar- brunnur væri nú daglegur drykkur Reykvíkinga — leiddur með töfrum nútímans af fjöllum ofan! — Hann kvaðst kveðja þá ungu vini sína bros- andi með trú, von og kæileika, en hvað botni ræðu sinnar viðviki gæti hann eigi neglt hann i með fáum orð- um — hann væri suður í Borgar- firði, og yrðu þeir að sjá fyrir hon- um (hlátur). Hann bað þá drekka minni þjóðarinnar untrul Næstur talaði Guðm. Finnbogason fyrir minni íslands á þessa leið: Hver þjóð verður helzt fræg af því sem hún hefir aflögum og getur flutt út til annarra þjóða. íslendingar hafa að fornu og nýju aðallega átt tvent aflögum og til útflutnings: porsk og kveðskap. Þorskurinn er liý, ljóðið er andi. Því miður eru engar landshags- skýrslur til frá svo nefndri gullöld s- lendinga, er sýni hve mikið var flutt af íslenzkum þorski til annarra landa, og ekki höfum vér nærri öll þau kvæði, sem út voru flutt af íslenzk- um skáldum, og keypt af konungum og öðru stórmenni. En þó sum þau kvæði hafi ekki verið »á marga fiska«, þá er víst að fyrir önnur var goldið stórfé, svo erfitt er að vita hvort arð- samara var þá fyrir landið — skreið- in eða skáldskapurinn. Það mætti sjálfsagt rita ekki alls ómerka íslandssögu með þetta tvent fyrir augum, þorskinn og skáldskap- inn. Báðir hafa haldið lífinu í þjóð- inni, og aldrei hefir hiin »rifið svo langan fisk úr roði«, að hún raulaði ekki eitthvað fyrir munni sér á með- an. Mér dettur í hug saga, sem eg hefi heyrt um Jón gamla Þorláksson á Bægisá. Þar bar einu sinni að garði gest sem var skáld. Prestur kom til dyra og þekti ekki manninn. Hann sagði til sín með þessarri vísu: »Hér er kominn höltnm klár halur úr Eyjafirði, eirðarlítill, orkusmár, ekki mikils virði«. Jón tók honum tveim höndum, og er sagt að þeim yrði skrafdrjúgt um kvöld- ið og nóttina og létu f]úka í kveðl- ingum, en ekki voru veitingar aðrar en einn harður fiskur, sem karlarnir skiftu bróðurlega milli sin, og svo mjólkursopi úr kúnni. Mér hefir verið þessi saga minnis- stæð lengi, vegna þess að hún er dæmi þess er eg tel göfgast og merk- ast í fari íslenzkrar þjóðar, en það er ástin á andans auðæfum, þó hin auð- æfin séu af skornum skamti. Jón Þorláksson, sem átti ekki annan mat að bjóða gesti sínum en einn hálfan þyrskling, hann var svo áuðugur að andagift, að hann gat snarað út jafn- vægi eins hins dýrasta sjóðs enskra bókmenta í skíru gulli islenzkrar tungu, og hann átti þá konungslund, sem kemur fram í þessari vísu: »Hryssutjón ei hrellir oss, hress er eg þó dræpist ess; missa gerði margur hross; messað get eg vegna þess«. Svona hefir íslenzka þjóðin verið, þrátt fyrir alt sem á henni hefir dunið : »is og hungur, eld og kulda, áþján, nauðir, svartadauða«, hefir hún jafnan sagt: • messað get eg vegna þess<, eða hún hefir sagt: »Kveði nú einhver kvæðið mitt, þvi það llkar mér vel«. Sumir hafa verið að ympra á þeirri skoðun, að skáld og aðrir andans menn væru þjóðinni ekki eins nyt- samir og hinir, sem draga þorskinn úr sjónum eða yrkja jörðina. En þeim vil eg svara: »Þetta ber að gera, en hitt ekki ógjört að láta«. — Veiðum þorskinn með öllum þeim tækjum, sem nútiðarmenningin þekkir, verðum auð- ugir og þar með sjálfstæðir. Yrkjum jörðina. Heill sé hverjum sem legg- ur út á djúpið og kemur aftur með fult skip fiskjar, eða fer út í holtin og lætur tvö strá gróa þar sem áður var eitt. Þeir sem það gera eru góðir og nýtir synir sins lands. En »maðurinn lifir ekki á einu sam- an brauði«, og það er ævarandi heið- ur íslenzku þjóðarinnar, að hun hefir i verkinu sýnt að hún skildi þessi orð. Hana hefir hungrað og þyrst eftir mannviti, fróðleik og list, og hún hefir, til að fullnægja þeirri þörf, lagt fram skerf, sem hún þarf ekki að skammast sín fyrir. Hún hefir jafn- vel getað gefið frændþjóðum sínum margan neista, þar sem kalt var í kol- unum. Og hvers þjóðin metur skáldin sín, mundum vér sjá, ef hingað kæmieinhver fjölkunnugurKaupa-Héðinn þess erindis að kaupa af þjóðinni öll þjóðskáld henn- ar og góðskáld. Gerum ráð fyrir að hann vildi kaupa þau á almennu upp- boði, og að um leið og honum væri slegið eitthvert skáldið, þá væri af- máð af jörðunni og úr vitund allra manna hvert einasta erindi sem skáld- ið hefði kveðið og allar þess ljóða- lindir þornaðar að eilífu. Gerum ráð fyrir að hann byði vel í skáldin, vildi láta svo og svo marga botnvörpunga fyrir hvert þeirra um sig. Haldið þið að þjóðin mundi vilja selja skáldin eða nokkurn af mestu andans mönnum sínum að fornu og nýju? Eg held ekki. Eg vona að hún skildi það, að botnvörpungum gæti hún komið sér upp, ef ekki í dag, þá á morgun, því þeir eru gerðir af mannahöndum og þá má kaupa fyrir ýé, en fé má safna, ef viljinn er nógur. En — »stórmenni, söngmenn, spekimenn og spámenn« eru ekki smíðaðir í verk- smiðjum og fást ekki í búðnm. Hver þjóð verður að grípa þá, þegar þeir gefast, því að hver andans maður, sem nokkurs er nýtur, er einstæður í veröldinni, enginn getur unnið það verk sem honum var ætlað, nema sjálfur hann. Strengirnir á hörpu þjóðarinnar hafa hver sinn hljóm, og þegar einn ónýtist, kemur aldrei annar honum jafn í staðinn. Þess vegna hygg eg, að þjóðin mundi ekki ganga að kaupunum, heldur fara með þennan Kaupa-Héðinn líkt og Auður kona Gisla Súrsonar fór með Eyólf hinn gráa, er hann vildi kaupa af henni að hún segði til Gisla bónda síns. Hún rak sjóðinn á nasir honum og sagði: »Haf nú þessa skömm og svívirðing, en eigi það er þú vildir*. íslenzka þjóðin hefir um 1000 ár verið að smíða sér dýra hörpu.

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.