Ísafold - 06.11.1912, Blaðsíða 1

Ísafold - 06.11.1912, Blaðsíða 1
Komu út tvisvar i vikn. Vcvo árt;. (HO arkir minat) 1 kr. eriondit 6 k>. eoa l'/'» dollar; horgist tyrir mífcjan iú'! (eiionrtíii fyrir fraro). ISAFOLD Ilppsðgn (Bkrifleg) bnndin vib aramót, «« ÓRint QðtDi komls tié til útgíifacde íy.i: 1. okt, og »a*pandi rkrJSlanj. vi?> bísísjo Afgreiorta: Aosturstvrtf fl XXXIX. árg. Reykjavík 6. nóv. 1912. 73. tolublaö I, O. O. F. 938309 KB 13. 13. 9. 10. 26. 9. G Alþýoufél.bökasafn Templaras. 8 kl. 7-9. Auguiækning ókeypis l Lækiarg. 2 mvd. 2—3 Borgarstjóraskrifstofan opin virka daga 10—8. Bíojarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 4—7 Bæ'jargialdkerinn Laugav. 11 kl. 12—8 og 6-7 Kvrna-,nef-og hálslrokn. ók. Pósth.str 14A fid.2—8 ísíandsbanki opinn 10—2»/> og 5»/«—7. K.K.U.M. Leatrar- og skrifstofa 8 árd.—10 söd. Alm. fnndir fid. og sd. 8 '/s siödegis. Landakotskirkja. Gaftsbj. 8 og 6 A helguro Lnndakotsspitali f. s.júkravitj. 10>)i—12 og 4—5 Landsbankinn 11-2'/«, 6>|a-6V«. Bankastj. vi6 12-2 Landsbókasafn 12—8 og B—8. Útlan 1—B Landsbúnaoarfélagsskrifstofan opin irá 12—2 Landsféhiroir 10—2 og 6—6. Landsskjalasafnio hvern virkan dag!2—2 Landsiminn opinn daglangt [8—9) virka dagu, helga daga 10—12 og 4—7. Lækning ókeypis Þingh.str. 28 þd. og fsd. 12-1 Nattúrugripasaíu opio 1 '/*—2'/« A sannudögum Samábyrgo Islands 10—12 og 4—6. Stjórnarráðsskrifstofurnar opnar 10—4 daglega Talslmi Reykjavikur (Pósth. 8) opinn daglangt (8—10) virka daga; helga daga 10—9. Tannlrakning ókeypis Pósth.str. 14B md. 11—12 Vifilsstaoahælið. Heimsóknartimi 12—1. Þióömenjasafnio opio þd., fmd. og sd. 12—2. Isafold. Til nýárs kemur Isajold altaf út tvisvar í viku, miðvikudaga og laug- ardaga. Vegna óska margra kaupenda hér í bæ og auglýsenda er meiningin að reyna að koma á þeirri reglu, að blað- ið jafnan komi út um hádegisbilið. Því eru auglýsendur vinsamlega beðnir að skila auglýsingum kvöldinu áður en pœr eiga að koma í blaðið. Framvegis verður Isaýold og seld i lausasölu, 5 aura blaðið. ÚtgeJ. Herferð gegn fátæktinni. Bretland hið mikla er eitt af auð- ugustu löndum heimsins. Þar er meira saman komið af heimsins gæð- um, í jörðu og á, en flestum öðrum löndum veraldarinnar, en auk þess eiga Bretar meira fé hjá öðrum þjóð- um, tiltölulega við mannfjölda, en nokkur önnur þjóð i heimi. Fyrir nokkrum árum taldist enskum hag- fræðingum svo til, að vextirnir af þvi fé, er Englendingar hafa lánað til ann- ara þjóða, næmu 2520 miljónum kr. á ári. íbúar Stórbretalands og írlands teljast 44 miljónir og ef þetta vaxtafé skiftist jafnt á milli allra íbúa lands- ins, ætti hver 7 manna fjölskylda í landinu að fá um 400 kr. i fjárleigu á ári frá öðrum löndum. Þessir ársvextir. Englendinga nema ekki miklu minna fé en t. d. þjóðareign Norðmanna. Góð- ur stuðningur sýnist þetta vera fyrir búskap ensku þjóðarinnar. En auðnum er svo misskift milli íbúa landsins, að mikill hluti þjóðar- innar hefir að eins til hnífs og skeið- ar, en aðrir sveJta heilu hungri. Ein miljón manna þiggur af sveit. Fátæktin í þessu auðuga landi, með allri þeirri hnignun og spillingu, ein- staklinganna og kynstofnsins, sem af henni leiðir, er þar orðið alvarlegt áhyggjuefni stjórnmálamannanna. Dauði barna á 1. ári er þar mikill; um 120 af hverju þúsundi deyja ár- lega að meðaltali. I sumum hlutum landsins er barnadauði þó um hálfu minni. Hvers vegna er hann svo miklu meiri i sumum hlutum lands- ins en í öðrum? Um það er fátækt- inni fyrst og fremst kent og því sem henni fylgir — ónógu og óhollu við- urværi, illum hiisakynnum, verksmiðju- vinnu mæðranna, fáfræði foreldranna og drykkjuskap. Merkur enskur þingmaður, sem um þetta ritar, segir að tíu ungbörn af hverju þúsundi séu árlega myrt fyrir vanrækslu þjóðfélagsins, en meira en »/10 hluti þeirra barna, er af lifi, hafi stórveiklaðan líkama og lamaða sál. Viðleitnin til þess að jafna eitthvað kjör mannanna á þar við ramman reip að draga. Einn af ráðherrum Eng- lendinga, Lhyd George, hefir sýnt af sér óvenjumikinn skörungsskap, en mótspyrnan gegn honum og tillögum hans lika verið hin harðasta. Nefnd var þar skipuð til að ihuga fátækra- mál landsins, en sammála gat hún ekki orðið. Minni hlutinn taldi þörf á miklu viðtækari ráðstöfunum en meiri hlutinn, ef að nokkru verulegu gagni ætti að verða. Fátækramál Englands er að verða eitt af aðalmálum þjóðarinuar. En til þess að koma festu og skipulagi á umræðurnar um málið og undirróð- urinn undir það, var, um miðjan októ- ber, haldinn afarfjölmennur fundur í Lundúnaborg, og um sama leyti full- trúaráðstefna um 200 félaga víðsvegar í landinu. Einkum voru þar fulltrúar fyrir jafnaðarmenn, verkmannafélög, iðnaðarmannafélög, siðbótafélög og samvinnufélög. Kröfur ráðstefnunnar voru í 7 aðal- liðum: 1. Um að lágmark á kaupi sé ákveðið með lögum. 2. Um 8 tíma vinnudag. 3. Um að bygð séu holl húsakynni handa verkamannastéttinni. 4. Um að séð sé fyrir því að öll börn fái nægilegt fæði. 5. Um að verkamönnum sé séð fyrir nægri vinnu. 6. Um að séð sé fyrir mönnum í veikindum. 7. Um að fátækralögin séu feld úr gildi. Meðal fundarmanna má nefna hjónin Sidney Webb og Beatrice Webb, sem bæði hafa starfað afarmikið að þjóð- félagsmálum og ritað um þau fjölda bóka og rita og eru heimskunnir rit- höfundar. Kröfurnar, sem gerðar voru, eru auðsjáanlega afar-víðtækar og næsta stórfeldar flestar, og þó þykir sumum ekki nógu langt farið. Um það verð- ur sjálfsagt aðaldeilan, hvort þær séu framkvæmanlegar, en óhætt er að fullyrða það, að fjöldi viturra manna með ensku þjóðinni telur þær fram- kvæmanlegar. Ef festuua og guðmóð- inn bresti ekki, telja þeir auðvelt að vinna bug á örðugleikunum, miklu auðveldara en flestir ætli. Ráð er fyrir þvi gert að um mán- uði þa, er fara í hönd, verði haldnir fjöldamargir fundir og ráðstefnur um alt Bretland, til þess að vekja áhuga þjóðarinnar á kröfum Lundúnafund- anna. Það vakir auðsjáanlega fyrir forsprökkunum að mynda um þetta mál svo sterkan þjóðarvilja, að engri stjórn i landinu verði vært nema hún taki það að sér, að einhverju mjög verulegu leyti. Rafmagns-járnbraut. Suðurlandsjárnbrautin og fram- tíðariandið. Járnbrautarmálið íslenzka er furðu- lega litið rætt, þótt alt af sé það á dagskrá, jafn-mikilvægt mál. Og furðu þagmælsk eru blöðin um á- rangur og niðurstöðu mælinga þeirra og rannsókna, er gerðar hafa verið árum saman, — að undanskildum smáhnyppingum einstakra manna, eins og alt af vill verða um mikilvæg landsmál. Auðgefið er, að járnbraut austur i Árnessýslu verður landinu allþung byrði framan af, t. d. fyrstu 5—10 árin, enda mun enginn athugull mað- ur búast við því í alvöru, að íslenzk járnbraut bari sig þegar i upphafi. En þrátt fyrir það er járnbraut geysi- mikið framfaraskilyrði á því svæði, sem hún liggur um, og opnar auk þess nýjar leiðir, er áður voru ókleif- ar eða ókunnar. Fari svo, að þing og stjórn þori að ráðast í járnbrautarlagningu þessa, fjárhagsins vegna, þá ber að þvi, er eg geri hér að umræðuefni, og er það vel þess vert, að það sé rætt og íhug- að vandlega og rækilega. Það er eigi vafamál frá islenzku sjónarmiði, að hið eina rétta og skyn- samlega er, að járnbrautin fyrirhugaða verði rafmagnsjárnbraut! Skal eg í stuttu máli rökstyðja það nægilega, og byrja eg þá á þvi, sem oftast er spurt um fyrst, en það er kostnaður- inn. Lagning rafmagns-járnbrautar er venjulega ódýrari heldur en gufu- járnbraut. Brautarsporið getur legið beinna og verður því styttra, þar eð rafmagnsvagnarnir renna upp tölu- vert meiri bratta en eimreiðarnar, (í Noregi er t. d. mesti halli á járn- brautarspori »/40 eoa 25 Pro rnille). Auk þess þarf eigi undirstaða braut- arsporsins að vera eins rammbyggileg og undir gufujárnbraut. Svo verða og miklu meiri og hagkvæmari not vagnrýmis og véla-afls á rafmagns- brautarlestum, þar er kolaflutningur- inn dettur lir sögunni, og rafmagns- vélarnar eru miklu fyrirferðarminni og léttari heldur en gufuvélabáknin með gufukatli og kolageymslu. Þá er og það, sem talinn er einn aðalkostur rafmagns-járnbrauta, og það er hraðinn. Hann er alt að helmingi meiri heldur en á gufu-járnbrautum. Hraðskreiðustu járnbrautarlestir (hrað- lestir) Norðurálfunnar renna að með- altali um 100 rastir (km.) á kl.stund (Rvík—Ægissiðu), og getur farið alt að 120—230 km. á beinni, sléttri braut; en rafmagns-járnbrautir renna alt að 220 km. á klst. á beinni braut, eða um 180 km. að meðaltali. Af þessari ástæðu 0. fl. eru t. d. Norðmenn og Sviar farnir jafnvel að breyta sumum járnbrantum sínum í raýmagnsjdrnbrautirl Og nýjar raf- magnsbrautir eru í gerðum víðsvegar um Norðurálfu. ítalía reið á vaðið fyrir 8—9 árum með Valtellinabraut- ina i austanverðum Mið-Ölpum. Er það um 100 rasta löng rafmagns- járnbraut, er tengir saman ítalíu, Svissland og Tyról. Kraýtstöðin er að eins ein, við ána Adda- (3—4 tur- binur (vatnshjól) með 2000 hestöfl hver Jafnvel í Danmörku hefir »rafmagns- brautarmálið < verið til rækilegrar um- ræðu þegar fyrir all-mörgum árum og töldu sérfræðingar það skynsamlegt að leggja þessháttar brautir þar í landi, þótt hreyfa yrði aflgjafa (»kraftvélarn- ar«) með gufuafli. (Annars gætu Danir sótt vatnsafl til Svíþjóðar, aust- ur i Tröllhettur, og hefir það enda komið til tals). Sérfræðingar í þessum málum telja það mjög mikilvægt i þjóðhagslegu tilliti í löndum þeim, þar sem vatns- magn er mikið og hægt aðstöðu með hagnýting þess, — að losast við að flytja inn erlend kol, — og vera auk þess óháður útlöndum á verkfalls og ófriðartímunum. Er það enda drjugt spor i áttina til þeas að verða sjdlf- stað pjóð og sjálfbjarga. Ættu stjórn- málamenn vorir að athuga það atriði vel og rækilega, þá er um járnbraut- armálið er að ræða. Þá er það síðast en ekki sízt afar- mikill kostur við rafmagnsjárnbraut, að sveitir þær og héruð, er brautin liggur um, geta þaðan fengið hentugt og ódýrt oH til iðnreksturs og landbán- aðar, íýsirgar, hitunar o. fl. Tvöfald- ast þá notin eða jafnvel margfaldast! Hvern veg er því farið, eru ekki Sogfossarnir þrir lausir? — Ef svo er eigi, verður landsstjórnin að leysa pd úr dlögum. Það er þjóðarskömm og tjón mikið, að erlendir braskarar skuli fá að leggja hald á fossa þá, er landið hefði átt að vera búið að tryggja sér fyrir löngu, og að yfir- skins-eignarréttur þessi skuli vera í gildi árum saman, þótt eigi séu foss- arnir starfræktir, og verða ef til vill illur þrándur í götu innlendra fram- fara. Vilja nú eigi blóð vor hreyfa þessu máli og berjast fyrir því ? Það er landsmdl fremur flestum öðrum, og vel þess vert, að góðir drengir tak* höndum saman og vinni að því: Öflug rafmagnsstöð við Sogsfoss- ana. Rafmagnsjárnbraut frá Reykja- vik, um Þingvelli og að Þjórsárbrii. Raflýst1) Reykjavik og fjöldi bæja i Mosfellssveit, Kjós, Grímsnesi og Flóa. Ótal rafmagns-mótorar til margs kon- ar iðnreksturs í Reykjavík, og loýtá- iwrfar-verksmiðja eða verksmiðjur í Árnessýslu. Skemtilegt og gott gisti- hús á Þingvöllum (landseign), raflýst og rafhitað, og litlir rafmagnsbátar á Þingvallavatni I — og ótal margt fleira er að framförum lýtur. — Eg er hvorki forspár né skygn um óorðna hluti, enda þarf þess eigi með, til þess að sjá þetta fyrir. Það mun alt saman rætast, og langt fram yfir það, eý jdrnbrautin íslenzka verður rafmagnsjárnbraut. v. l) í 72. tbl. ísafoldar 2. þ. m. hefir F. rit- aö agæta hugvekju um raflýsingu i Reykja- vik; er hér að eins bent á aðra leið, ef tíl kemnr. v. Erí. símfreqnir. Sambancfsþjóðunum uinsí á. Turkir beiðast náðar sfórvéídanna. Sfórvefdin fara d sf/d. ------ Kh. 5/n '12. Grikkir hafa tekið borgina Preveza. Vörnin i Adriano- pel á þrotum. Tyrkir hafa beðið stórveldin að skerast i leikinn, en árangurslaust. Stórveldin hafa sent herskip til Tyrklands og hafa þau lýst yfir þvi að það sé gert Knútur Hamsun. Knut Hamsun: Viktoria, Astarsaga. Jón Sigurðs- son frá Kallaðarnesi þýddi |með leyfi höf» undarins. R.vík. 1912, (Sigt. Eymurdsson). Höfundur Viktoríu er kallaður mesta öndvegisskáld Norðmanna nii, siðan Knútur Hamsun, höfuðskáld þeirra, er gerðu þjóðgarð- inn norska frægan, Ibsen, Björnson, Lie og Kielland, leið. Hann er riim- lega fimtugur, fæddist i Guðbrands- dalnum 1860, og er af bændaættum, og er mælt, að langfeðgum hans hafi að marki verið lagnar ýmsar iþróttir og listfengi. Foreldrar hans voru fé- litil. Þau fluttust norður til Lofóten, er skáldefnið var fjögra ára. Það ól þar aldur sinn á barns- og æskuárun- um. Þar á norðurjöðrum Noregs er til verndar kristnum mönn- um i Tyrklandi. Þess var getið í síðasta blaði, að Grikkir hefðu gert landspennu frá ey- junni Corfu i íónahafi, sem þeir eiga, og suður til Preveza. Sú borg stendur við mynnið á Arta-flóanum norðan- verðum, á odda, sem þar gengur fram, og er á landamærum Tyrklands og Grikklands. Ibúar eru full 7000 manna, og eru flestir kristnir. Þar er ágæt höfn og allmikil verzlun. Skamt það- an stóð til forna hin fræga orusta við Aktium (árið 31 f. Kr.), þar sem Águst- us sigraði keppinaut sinn Antonius, er flýði burt þaðan á eftir Kleopötru drotningu. Nokkrar rastir frá stað þeim, sem Preveza stendur á, reisti Áugustus borgina Nicopolis, til minn- ingar um sigur sinn og sjást þar tals- verðar menjar hennar, þótt alt sé þar í rústum. Fregnin staðfestir annars þá tilgátu ísafoldar siðast, að það hefði verið flugufregn ein, að Adrianopel hefði verið tekin af Búlgörum, en nú er fyrst að því komið að þeir vinni hana. Mikilsverð tiðindi eru það, að Tyrkir biðja stórveldin að skerast í leikinn og að þau neita að gera það. Hins vegar er það tæplega gert eingöngu til þess að vernda kristna menn þar syðra, að stórveldin senda herskip þangað suður. Líklega hefðu þau verndað þá bezt með þvi, að afstýra því að ófriðurinn yrði hafinn, en það gerðu þau ekki. Hitt er víst, að þau langar flest, eða öll, til þess að eignast Miklagarð, ef Tyrkir yrðu reknir út úr Norður- álfu, en það stendur fyrir, að ekkert þeirra ann öðru að fá þá miklu borg, er svo vel er í sveit komin, við Bos- porus og Marmarahaf. Eins og kunnugt er ætluðu Rússar að taka borgina árið 1878, en þá hót- uðu Englendingar og Frakkar þeim ófriði, ef þeir gerðu það, og því varð ekki af því i það skifti. Annars eru að eins 43 af hundraði Tyrkir, af íbúum Miklagarðs. í borg- inni er full ein miljón íbúa, en helm- ingur þeirra er Grikkir og er það all- merkilegt, þar sem svo langt er síðan að borgin var grísk. Vonlaust sýnist flest hrikalegt og stórvaxið, náttiiru- öflin harla ofsafengin. Hefir skáldinu hvergi betur tekist en í lýsingum sín- um á lifinu og náttúrunni þar (i »Pan«). Er það eitt dæmi þess, að skáldin fá einatt gott smiðaefni frá æskustöðvum sínum og æskuminning- um. Snemma þótti hann heldur ein- rænn og feiminn, og fór einförum, hvenær sem færi gaf, laumaðist inn í skóg eða reikaði um, dreymandi og hugsi, á kirkjugarði einum innan um krossa og legsteina og talaði við sjálf- an sig. Hann átti ekki góða æfi á æskualdri. Honum var fengin vist hjá presti einum, sem var náfrændi hans. Þar var hann látinn þræla og strita og einatt barinn í ofanálag, ef illa gekk. Hann fór ekki skólaveg- inn, en var settur til skósmíðanáms, er hann var fyrir innan tvítugt. En hann var ekki við eina fjölina feldur. Hann fékst við skáldskap og ritstörf í leyni. Hann var ekki nema 18 ára, er fyrsta rit hans var prentað. Það var dálítill kvæðabálkur, heldur til- komulitill að vonum. Um líkt leyti kom og út skáldsaga eftir hann, meira en 100 blaðsíður á lengd. Svo segir merkur, norskur bókmenta-fræðimaður um þessa bók, að málinu sé þar mjög áfátt, setningaskipun og stafsetning t. d. mjög viðvaningslegar. Þó bregð- ur þar fyrir á stangli stöku orðum, myndum og dagbókarbroti, er bera á sér persónulegan blæ, þar sem fyrst mótar fyrir stíl þeim, er hann gat sér seinna frægð fyrir i bókmentum Norðurlanda. Honum þótti litil skemtun að skó- leðrinu og skósvertunni. Hann hvarf

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.