Ísafold - 06.11.1912, Blaðsíða 2

Ísafold - 06.11.1912, Blaðsíða 2
266 ISAFOLD þó um það, að Grikkir fái að eignast borgina. Sennilegast að Tyrkir fái þó í öllu falli, að halda henni um sinn, af því ekkert stórveldanna fær leyfi hinna til þess að ráða þar yfir skipa- leiðum. Til Júlíusar Júlínussonar skipstjóra. Sungið 1 samsæti í Reykjavík, í|,5. nóvember 1912. ,ið kostum enn þá útlent mál, og óviðbundnar hendur, með sóma vorn um íslands ál og allar vorar strendur. Hér hafa fiestir fengið nóg með frónsku skapi og þungu, að tauta Buslubæn á sjó, með bending fyrir tungu. Því er oss þar bver íslands son um æginn heilla boði, Sem eitthvert hugboð, einhver von, og eins og morgunroði. Og þótt við orkum ekki mót, og annar leikinn vinni, þá er það altaf blessuð bót að bölva' á tungu sinni. Og njóttu heiðurs hvar sem er. Þú hittir rétta veginn. Ef fieiri iíka að landi ber, er lánið okkar meginn; og sá mun vera víða hér, sem vilja mundi feginn, að margir lentu líkir þér — og landið ætti fieyin. Þii sýndir bæði' um breiðan mar og brimi roknar strendur, að frækn er stjórn og farsæl þar sem frónskur drengur stendur. Og heill só þeim, sem hjá þér dró sinn hjör við Ægis dætur og setti stafn með sömu ró i sólskin, rok og nætur. Og hljótið þakkir hór í kvöld, og heillir vel og lengi, sem vonarboði um afreks öld, um íslenzk skip og drengi, og þá mun bjart um þetta svið, og þá mun frítt að skoða hið litla frækna, frónska lið hins fyrsta morgunroða. Þ. E. Gjóf til Heilsuhælisins. Páll bóndi Gíslason á Víðidalsá í Stein- grimBfirði hefir gefið VífilsstaSahælinu 100 krónu minningargjöf um föður sinn, Gísla Jónsson á Víðidalsá, er and- aðist á síðastliðnu vori. Gísli sál. var fæddur 21. júní 1847, hafði veríð bóndi í full 40 ár. Var vel- metinn sæmdarmaður í hvívetna. braut úr átthögum sínum norður þar, fór víða um land, lagði margt á gerva hönd, fekst við skólastörf, grjótvinnu og vegavinnu o. fl. Að síðustu fór hann til Vesturheims og hafði í huga að gerast unitaraprestur. En það mis- tókst. Þá er hann var hálfþrítugur, vitjaði hann aftur fósturjarðar sinnar, og var nú heldur stórt i huga. Hann hafði unnið þess heit að verða skáld. Hann skrifaði og skrifaði, bæði nætur og daga, en líkaði aldrei neitt og reif það jafnharðan sundur aftur. Lítið eitt var prentað eftir hann um það skeið, en kvað lítið að. Græddist hon- um hvorki fé né sæmdir að þessu sinni, og hélt þvi aftur vestur yfir haf- ið, vann þar að ýmsu, var t. d. spor- vagnsstjóri í Chicago, en þótti stund- um helzti viðutan. Hann hefir ritað bók um andlegt líf í Ameríku (»Fra det moderne Amerikas Aandsliv*), og er þar heldur iilorður í garð Vestur- heimsmanna, bókmenta þeirra, frelsis og menningar. Kveður hann hið mesta skríiveldi ráða þar boðum og banni, frelsið í fjötrum og Mammon og >Humbug* guði Vesturheims. 1888 birtist eftir hann sögukafli, er kallaðist »Sultur< (»Sult«). Síðan fyrstu smásögur Alexanders Kiellands komu út kringum 1880, hafði ekkert nýbrigði í norskum bókmentum vak- ið slika afskapa-athygli sem þetta sögubrot nýgræðingsins Hamsuns. Svo mjög stakk stíllinn í stúf við alt, er um þær mundir var ritað á Norðurlöndum. En eðlileikastefnan, (»Naturalismen«), drotnaði þar á þeim dögum í listum og bókmentum. Þetta sögubrot var búið beztu list- Sauðftárslátrunaraðferðin gamla og nýja m. m. NI. Danir telja víst, að ef skepnan deyr á einu augnabliki, þá renni blóðið ekki vel úr henni og kjótlð verði því ekki nógu gott. Það er víst rétt, að blóðið er aö mlnsta kosti lengur aB renna úr þeirri skepnu, sem skotin er, en úr ann- ari, sem meira hefir fyrir að deyja. En það er sannfæring mín, að það megi Iáta alt blóðið renna úr skepnunni þótt hún só skotin. Ef kindur væru skotnar, þá ætti að hafa það svo, að setja þá kind, sem á að slátrast á hæfilega afskektan stað, t. d. í stól, sem til þess væri gerður og væri 3vo útbúinn, að kindin öll væri í sjálfheldu; höfuðið líka, svo ekki þyrfti að halda i hana. Þá ætti ekki aS vera hætt viS aS slys hlytist af skotinu. En það þarf að fara vel um kindina. Svo undir eins og skotið er riðiS af, að kind- in hó hengd upp á afturfótunum, stuug- in í hjartaS og settar í sundur hálsæS- arnar, þá hl/tur blóSið aS renna úr henni bæSi fljótt og vel, því þarna eru opnaSir tveir vegir fyrir þaS aS komast burt, og svo kemur þyngdarlögmálið líka meS sínar verkanir. Þessi aðferS er að vísu nokkuð kostn- aSarsamari en sú sem nú er notuð, en hún er líka svo miklu mannúðlegri, að ekki er samlíkjandi. Mundu það verða margir fjáreigend- ur, sem teldu það eftir kindunum sínum, þótt það yrði 3—5 aurar á kind, sem eyddist meira til slátrunar, fyrir það að þær fá aS deyja svo þær vita ekki af? Ekki hugsa eg þaS. Enda þótt sljóleiki manna og kæruleysi só næsta mikiS í þessu efni. Jafnvel sumir af okkar betri mönnum segja, aS það só margt eins vont, sem skepnurnar verSi aS þola, eins og vera skornar, og meira aS segja aS mennirnir verSi oft aS þola eins miklar kvalir. Þetta er auSvitaS hvorttveggja satt. En bætir þaS nokkuS þessa skurSarað- ferð. aS vita það, að skepnunum líður oftar illa en þá stundina, sem verið er að skera þærl ESa mundi nokkrum manni, sem oft hefir HSiS illa um æfina, þykja þaS nokkur bót, ef hann vissi þaS, aS hann líka þar á ofan ætti að hafa mikið fyrir að deyja, þegar að því kæmi? Nei, allir menn óska sér þess, hvernig sem æfi þeirra hefir veriS, að fá sem hægast andlát. Þá ættu menn líka aS hugsa mjóg vel um þaS, þegar skepna sem hefir gaman af aS lifa eins og mennirnir, er tekin í mannanna þarfir, til að svipta hana líflnu, að gera það svo hreinlega sem framast er unt. Því verður ekki neitaS, aS skepnurnar líSa margt og mikiS ilt fyrir mennina, oft án þess að þeir geti viS það ráSiS eSa vilji að þeim líði illa. En svo líka ósegjanlega oft af sljóleika þeirra og kæruleysi. ÞaS er fært í frásógur á Vesturlandi, að bóndi var aS skera kind. Einhver, sem horfði á, sagði að hnífurinn biti illa. »Eg læt tímann vinna það« svaraði bóndi. kostum þeirrar stefnu, bersögli og sannsögli um veruleik lífsins, en hafði borið gæfu til að sneiða hjá mörgum göllum hennar og glöpum, einkum að því leyti, að höf. hafði ekki hreyft hönd né penna við ýmsu efni, sem rithöfundar eðlileikastefnunnar hrúg- uðu í bækur sínar. Má þar tilnefna alls konar lýsingar á ytri smáatvikum og ytra ástandi. Þess konar lét Ham- sun sig engu skifta. Hann lýsti að eins því, sem logaði af tilfinningum og lífi. Hér fer lesandinn hvergi um gróð- urlausar auðnir óverulegra hvers- dagsatburða og tilviljana. Hér dottar Hómer hvergi. Skáldið lætur ungan rithöfund segja sjálfan frá baráttu sinni, sultarkvölum, ofsjónum, æði og ör- væntingum. Varð hann frægur um öll Norðurlönd fyrir bókina, og er kunnasta skáld Noregs, sem nú er uppi. Hefir hann ritað mikið, bæði skáldsögur, ljóð og leikrit. Mesta lista- verk hans er »Pan«, sem fyr er getið, þar sem hann lýsir hinjim eilífa sum- ardegi norðurlandsins norska, eins og hann kemst að orði í byrjun bók- arinnar. . Hamsun er maður, sem hugsað hefir sitt af hverju um lífið og hlutina. Það mun lítill vandi að sýna fram á, að hann hugsar ekki alt af rökrétt. En hann hugsar vafalaust sjálfstæðara en margur rökfræðiprófessor. Hann hefir ekki hnuplað hugsunum sínum né fengið þær léðar hjá öðrum. í dómum sínum og skoðunum liggur hann alstaðar þvers um, eins og Jón hrak í gröfinni. Skoðunum hans kynnast menn ekki i Viktoríu. Þær sjást bezt í »Mysterier« og »Munken Svona yfirgnæfandl tilfinningarleysi er víst, sem betur fer, fágætt, enda næst því óskiljanlegt, þvl þessi bóndi hafði ekkl verið vondur maður. Einhver kann aS hugsa sem svo, að þeim kindum, sem í sláturhúsin fara, só ekki vandara um en þeim, sem slátraS er heima, því ekki muni það koma til mála, að kindur verði skotnar á hverju einstöku heimili. En því er þar til aS svara: Fyrst er betra, aS frelsa nokkuS af sláturfénu hvert haust frá kvalafullum dauSdaga, en aS geta enga kind frelsaS frá honum. í öSru lagi er þaS, að þær kindur, sem til sláturhúsanna eru reknar, verða vanalega aS mæta einhverju misjöfnu frá því þær eru reknar aS heiman og þangaS til aS tekið er af þeim lífið. Svo það væri þá ekki of mikið þó þær hefðu það í staSinn, aS þurfa ekki aS líSa jafn- kvalafullan dauSdaga og þær sem deyja heima. í þriSja lagi er þaS, aS því sem vont er aS koma viS á hverju einstöku heimili, þaS ætti aS vera mógulegt að framkvæma í stórfélögum. L(ka ekki ómögulegt, að þessi aðferð yrði tekin upp á heimilun- um ef hún yrSi Innleldd í sláturfólög- unum. ÞaS er tvent, sem gerir gömlu slátr- unaraðferðina enn þá hroðalegri en hún þyrfti aS vera, þaS er hvaS handtökin eru sein hjá fjólda roörgum þegar þeir skera, og hnífarnir ekki nálægt því í eins góSu standi og á aB vera. Sumir skera hálsinn svo seint, aS þaS er líkast því aS þeir sóu aS sneiða ost í hægðum sínum, og ekki nóg með það, heldur sarga þeir lengi í beinin sumir, eins og þeir hugsi aS kindin deyi fyr fyrir þaS, og sárfáir hafa hugsun á eSa lag til aS setja í sundur mænuna um leiS og þeir bregSa á hálsinn. En svoleiSis á þaS aS vera, aS hnífur- inn só mjög vel beittur, svo vel belttur, aS hnífsbragSið só eitt, að eins e i 11, og ríði af í e i n n i s v i p a n, og undir eins og hnífsbragðið er riðið af, þá aS bregða oddinum á hnífnum , í mænuna. En ef maSurinn, sem sker, hefir ekki lag á aS hitta mænuna u n d i r e i n s, þá er bezt fyrir hann að hugsa ekki um að gera það fyr en það mesta er farið af blóðinu, þvi það ættu allir aS geta skiliS, aS þaS stór- kvelur skepnuna að vera að sarga meS hnífnum í beininu. Ef sláturfólögin sjá sór ekki fært, af einhverri ástæðu, að taka meðvitundina frá sauðfénu með byssu, þá verSa þau þó aS Bjá um þaS, aS hver kind só skorin meS n/br/ndum hníf. AS hafa margar kindur í einni br/nu er óhæfa. Fínasta eggin fer úr við fyrstu kind- ina. Vitaskuld hefir sá sem sker ekki tíma til aS br/na viS hverja kind, held- ur ætti aS hafa fleiri enn einn hníf í takinu og einn maSur ekki geri ann- aS meSan verið er að skera, en að br/na. Til þess má hafa gamlan laghentan mann, Bem ekki er orðinn fær um aS vinna fyrir háu kaupi. Eg hefi heyrt, að sumstaðar í sveitum só sá vani, að leggja fullorðna hesta niður og skera þá svo lifandi á háls elns og kind. Það er ólíklegt að þeir menn sem geta fengið sig til að nota þessa Vendt«. í »Mysterier« gerir hann gys að ýmsum átrúnaðargoðum þjóð- anna á þeim tímum, er bókin kom út, og heimskar dýrkun manna og dálæti á þeim. Hann hefir þar Hugo, Maupassant, Gladstone og sjálfan Ibsen að skotspæni. En einkum er honum uppsigað við Tolstoy. Honum finst lítil ástæða til að dást að siðferðis- guðspjöllum hans. Hann kveðst ekki mundu fást um þetta, ef Tolstoy væri fjörugur unglingur, er ætti að berjast við fjölda freistinga. En hann gerðist nii feyskið gamalmenni með skrælnaðar tilhneigingar og hvatir. Það er eitt einkenna Hamsuns, hve mikinn imu- gust hann hefir á skáldunum. Hann hefir hvað eftir annað, bæði í skáld- ritum sínum og flugiitum, reynt að svifta af þeim helgidómsskrúðanum, er þjóðtrú og þjóðarálit hafa hjúpað þá, kallað þá kláða á þjóðfélagslíkam- anum og fleirum virðingar-nöfnum. »Hvað er mikið skáld ?« spyr aðal- hetjan í »Mysterier«. . . »Maður, sem skammast sín ekki, sem aldrei blygð- ast sin«. Þótt vér eigum ekki mikið af stórskáldum, er ekki óliklegt, að sumum athugulum íslendingum þyki gaman að þessari lýsingu hans. »Munken Vendt«, afarlangt leikrit í ljóðum, er þrunginn hugleiðingum um réttlættið í lífinu, — efnið að þvi leyti líkt og i Jobsbók. Kennir þar margs konar merkilegra og einkenni- legra hugleiðinga. Að síðustu virðist skáldið komast að þeirri skoðun, að alt sé í rauninni jafnverðmætt, æska og elli, manngæði og mannnvonzka: Ijótu slátrunaraðferS við jafnstóra, við- kvæma og vitra skepnu, sem hesturinn er, taki mjög nærri BÓr, aS Bkera kind- ur á háls lifandi. Enn þann dag í dag eru svín drepin á þann hátt, aS þau eru stungin í hjart- aS lifandi. Það er sú svínslegasta slátr- miaraðferð sem til er. Það er líka sagt að þau beri sig hörmulega. En ekki má breyta út af þessum rót- gróna, steinblinda vana. Hjartað er víst eitt allra viðkvæmasta líffæri d/r- anna eina og mannanna, og þar að auki er skepnan lifandi þó búiS só aS stinga hana í hjartaS. Hún deyr eftir vissan tíma; lífið fer með blóðinu. Þessar slátrunaraðferðlr á hestum og svínum, ættu sem fyrst að leggjast nið- ur. Það þarf að banna þær með lögum. Byssan á aS koma í staSinn fyrir hníflnn. /. M. Kr/sivík. Húsmæðraskólinn á ísafirði. Skóll þessi tók fyrsta sinni til starfa 1. október síðastliSinn. Þau eru tildrög til skólastofnunar þess- arar, aS það hefði lengi verið áhugamál bæjarfógetafrúar, Camillu Torfason, aS koma á í kaupstaðnum hagkvæmari fræSslu handa húsmæSrum og húsmæSra- efnum. Vakti frúln máls á þessu í kven- felaginu »Ósk« á ísafirSi, þar sem hún er formaSur, og tók felagið að sór for göngu þessa máls. Fór bvo, að stofnfé fekst nægiiegt til skólans : 1000 kr. á ári, hvort árið, á yfirstandandi fjárhags- tímabili úr landssjóði, 300 kr. tillag úr bæjarsjóði ísafjarðarkaupstaðar, 300 kr. úr s/slusjóði Norður-ísafjarSars/slu, og sjálft lagSi kvenfélagið »Ósk« 300 kr. til skólans úr sjóSi sínum. Forstjárn skólans er hjá stjórnar- nefnd, er kvenfólagið Osk k/s innan fó- lags. Hefir nefndin á hendi reiknings- hald, ut- og innborganir skólans, ræður húsmóður skólans og kennara og hefir yfirstjórn skólans alla. FyrBt nm sinn er ákveðið aS skólinn starfi 8 mánuSi ársins; er þeim skipt í 2 námsskeiS, 4 mánaSa hvort, og eru 12 nemendur á hvoru námsskeiSi í senn. Kensla fer fram daglega frá kl. 8 árd. til kl. 8 síSdegis. Allri kenislu og fræðslu er svo hagaS, aS komiS geti húsmæSr- um aS mestu hagkvæmu gagni, mikil á- herzla lögS á reglusemi, n/tni, þrifnaS og stundvísi. Verklegar námsgreinar eru -. matar- tilbúningur alls konar, notkun húss og herbergja, þvottur fata og áhalda, eld- hússtörf öll og alt er miSar til þess að verða stjórnsöm og reglusöm húsmóðir. Auk þess er kendur lóreftssaumur, við- gerð fatnaSar og saumur á barnafatn aði. líókleg kensla er veitt í næringar- efnafræði, heimilis og búreikningum, — kent að þekkja næringargildi matarteg- unda og verðmæti og næringargildi hvers manneldisefnis fyrir sig. Þá er og kend sjúkrahjúkrun á heimilum og einföld- »Vort maal er at lære, at Frihed og Tvang, at Sygdom og Ælde, at Væde og Törke, at Godhed og Ondskab, at Lys og Mörke — at alt er Værdier af lige Rang«. Persónur Hamsuns minna á náttúr- una á æskustöðvum hans. Likt og veður skipast fljótt í lofti þar nyrðra, eru þær stundum skjótar til athafna. Þær ráða ekkert við sjálfa sig. Til- viljunin hendir þeim til og frá sem leikfangi sínu. Þær eru flestar dutlunga- og útúrdúrafullar. Og svona eru bækur hans og stíll. »Oft fór hugurinn með hann í gönur og bland- aði inn í bókina hjáleitum útúrdúr- um, sem hann varð að fella úr seinna og breytat, segir í Viktoríu um skáld- ið, sem sagan er af ger. Þeir sem lesið hafa eitthvað eftir Hamsun með eftir- tekt, fá naumast varist þeirri hugsun, að hér lýsi skáldið sjálfu sér. En það er einkennilegt, að honum tekst oft- ast bezt upp á þessum útúrdúrum og krókum. A þeim ferðalögum skapar hann »skjaldmeyjar, skrípitröll og skóga hugmynda«, er sýna, hvilíkri hugkvæmni og andagift hann er gædd- ur. Hvergi brennur og blossar slíkt tilfinningabál, fjör og kraftur i stíl hans sem þar. Hann bregður þar á skeið, svo að alt logar og glampar af eldglæringum. Viktoria er ekki í röð fremstu rita hans. En flestum mun þykja vænt um hana, er lesa hana. Svo þýð og fíngerð er frásögnin. Efn- ið er að vísu ekki umfangsmikið. Það er ástarsaga, eins og sagt er á ustu og nauðsynlegustu atriSi heilsu- fræðinnar í sambandi við hana. Skólinn leigir 1 nýju og vönduðu stein- steypuhúsi Eðvarðs Ásmundssonar kaup- manns ; er þar eldhús allstórt og búr, kenslustofa og íbúð húsmóSur (forstöSu- konu) skólans. En í kjallara er þvotta- hús og geymsla. Því miSur eru enn eigl heimavistir í skólanum ; sofa nem- endur Titi i bæ, en borSa og hafa að öðru leyti alla bækistöð sína í skólan- um. Öllum starfstíma er nákvæmlega skift niður, og starfa jafnan tveir nem- endur saman. Ekki er selt fæSi í skól- anum öSrum en nemendum skólans, en þeir borga í fæSispeninga og kenslukanp aS eins 25 kr. á mánuSi. Ekki tekur skólinn aS sór veizluhöld, — alt miðar að því, að námið verði sem notadrýgst og reglulegast, og hvorki verSi á því tafir né truflun á nokkurn hátt. HúsmóSir skólans er ungfrú F j ó 1 a Stetáns, úr Þingeyjars/slu, er numiS hefir húsmóSurstörf í Sóreyjar-hússtjórn- arskóla í Danrnörku. Hún kenuir og næringar efnafræSi og heimilisreikninga. HjúkrunarfræSi kennir GuSrún Tómas- dóttir ljósmóðir. Aðsókn er mikil að skólanum; kom- ust miklu færri en vildu að 1. náms- skeiði, og næsta námsskeið er þegar full- skipað, án þess augl/st hafi verið. Vinningur mikill er það fyrir Vestur- land, og einkum þó fyrir ísafjörS, að fá slíkan skóla heima hjá sór, þar sem dætrum þess verSur d/r og langsótt fræðsla í aSra fjórSunga landsins, en meS skóla þenna er bæSi myndarlega og hyggilega af staS fariS. x + y. Langt snnd. Rúsneskur sundsnilling- ur aS naf ni R o m a n t- s c h e n k o svam í sumar yfir kaspíska hafiS á 24 klst. og þótti mesta afreks- verk. En Romantschenko hugsar sór hæira. Hann hefi'r n/lega skoraS á Bretann B u r g e s s, er svam yfir Erm- arsund um áriS, aS þreyta viS sig sund frá St. Pótursborg til Stokkhólms, frá botni Finska flóans og betur þó út all- 'ann flóann og síSan yfir Eystrasalt. Þetta er feikna vegarlengd, talin 715 rastir eða meira en 14 sinnum austur á Þingvöll héðan úr bæ. Ef úr þessu kappsundi verður, er þaS hið lang- lang leng8ta, sem nokkurntíma hefir reynt veriS. ÍOO kr. gjöf til barnavista i Heilsuhælinu hefir Kristján Kiistjánsson afhent fsaýold. Verður nánara vikið að barnadeild Heilguhælisins í sambandi við þessa gjöf bráðlega. f Jón ÁrnaKon dbrm. i Þorlákshöfn lézt í gær. Hans verður nánar minst síðar. titilblaðinu — ekkert nema ástarsaga. Og það er eldgamalt. Það er ofurást manns og konu, er ná ekki að njót- ast, af því að faðirinn þarf að gera dóttur sina að verzlunarvöru. En það er búningurinn, sem bregður frum- leiksblæ á hana. Hún er sundurlaiss, eins og flest, sem Hamsun skrifar. Hún er full af útúrdúrum, sýnum, vitrunum, myndum og smásögum. Þetta er alt kvæði i sundurlausu máli um ástina, er bera þess merki, að skáldið finnur mjög til þess, hve vegir ástagyðjunnar eru undarlegir og órann- sakanlegir. Og þessir andríku skálda- draumar og myndir eru fegurstu þætt- irnir í bókinni — og er skáldgildi hennar að mestu komið þaðan. Líst Hamsuns kynnast menn því vel í þessari bók. Þýðingin hefir tekist vel, sem vænta mátti. Á stöku stað hefði eg kosið sumt öðru vísi orðað, en þýð. hefir gert. En slíkt er smáræði hjá því, að honum hefir hepnast að koma stílblæ og búnings- einkennum Hamsuns á góða og lipra íslenzku. Vér eigum efni í góðan þýðanda, þar sem Jón Sigurðsson er, og væri óskandi, að hann þýddi fleiri sögur og skáldrit á íslenzku. Þess má geta, að bókin er óvenju- vel úr garði gerð af hálfu útgefanda. Er slíkt þakkarvert, því að misbrestur vill stundum verða á sliku vor á meðal. Bókin er snotrasta vinar- og jólagjöf. Sigurður Guðmundsson.

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.