Ísafold - 09.07.1913, Blaðsíða 1

Ísafold - 09.07.1913, Blaðsíða 1
Kemur út tvisvar í viku. Verð árg. 4 kr., erlendis 5 kr. eða l^dollarjborg- ist, fyrir miðjan júlí erleníis fyrirfram. Lausasala 5 a. eint. ISAFOLD Uppsögn (skrifl.) bundin við áramót, I erógildnemakom- in só til útgefanda fyrir 1. oktbr. og sé kaupandi skuld- laua við blaðið. ísafoldarprentsmiðja. Ritstjóri : Ólaf ur Björrisson. Talsími 48. XXXX. árg. Reykjavík, miðvikudaginn 9. júlí 1913. 55. tölublað I O. O F. 947189. Alþýðufél.bókasafn Templaras. 8 kl. 7—9. Augnlækning ðkeypis i Lækjarg. 2 mvd. 2—3 Borgarstjóraskrifstofan opin virka daea 10—3 Bæjarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 4—7 Bæjarpjaldkerinn Laugav. 11 kl. 12—8 og 5—7 Eyrna- nef- hálslækn. ók. Pósth.str. UA fld. 2-8 íslandsbanki opinn 10—2'/» og S'/t—7. K.P.U.M. Lestrar-og skrifstofa 8árd.—10 siod. Alm. fnndir fid. og sd. 8'/i slod. Landakotskirkja. Guosþj. 9 og 6 á helgum. LandakotSFpitali f. sjúkravitj. 11—1. LaBj»bankinn 11-2»/«, B'/i—6«/«. Bankastj. 12-2 Landsbókasafn 12—3 og 5-8. Útlán 1—8. Landsbiinaðarfélagsskrifstofan opin frá 12—2 Landsféhiroir 10—2 og 5—6. Landaskialasafnio hvern virkan dag kl. 12—2 Lands3ÍTnMm opinn ðaglangt (8—9) virka daga helga'daga 10—12 og 4—7. Lækning ókeypis Þingh.str. 28 þd. ogfad. 12—1 Nattúrugripasafnio opio lx/i—iá'/t a snnnnd. Samábyrgo Islands 10—12 og 4—6. Stjórnarráosskrifstofurnar opnar 10—4 dagl. Tal«ifmi Keykjavikur Pósth.3 opinn daglangt (8—10) virka daga helga daga 10—9. Tannlækning ókeypis Pósth.str. 14Bmd. 11—12 Vifllstaoahælio. HeimsókLartlmi 12—1 Þjóomenjasafnio opið á hverjum degi 12—2. Nýja Bíó Vesalingarnir eftir Victor Hugo. 4. þáttur: Galeiðuþræliínn á tímum stjórnarbylt ingarinnar verður sýndur í kvöld í síöasta sinn. Aths. Vegna fjölda margra áskorana verða Vesalíngarnip sýndir fimtudag 10. júlí kl. 8V2 t:ii 10V2: í- og 2. þáttur, og föstudag 11. jiili kl. Slj^—iol/2 3. orj 4. þáttur. Aðgöngueyrir: Betri sæti 0,75 a., alm. sæti 0,50 a. fyrir hverja sýningu. Nýjar bækur: Ljósaskifti, ljóðabálkur um kristnitökuna áíslandi, eftir Guðmund Guðmundsson skáld. Verð 0.90. Friður á jörðu, eftir Guðmund Guðmundsson skáld. 2. útgáfa. Verð 0.75. Hví slær þú mig? Erindi Haralds Níelssonar prófessors um dularfull fyrirbrigði. Verð 0.40. Fást í bókverzlununum. Ofna og eldavélar selnr Kristján Þorgrímsson. Erl. fMmfregnir. Khöfn 9. júli. Frá ófrlðnum. Fregnir af Balkanskaga óábyggilegar. — Grikkir virðast sigursælir, en Serb- ar fara halloka. Hillnlagning sjálfstæöismálsins. Eftir Guðm. Hannesson. ísafold hefir margsinnis brýnt það fyrir mönnum, að nú ættum vér að leqqja satnbandsm. á hilluna. Um þetta ættu allir flokkar að vera sammála. Vér ættum að snúa oss af alefli að innanlandsmálum; leitast við á þann hátt, að efla efnalegt, andlegt og stjórnmAlalegt sjalfstæði þjóðarinnar. Eg býst ekki við, að verulegur skoðanamunur sé milli min og ísa- foldar í þessu máli og hvað það snertir að vér eigum að snúa oss að innanlandsmálunum sem einn maður er eg algerlega samdóma. Hitt er mér ekki allskostar skiljanlegt, hvern- ig vér getum lagt sambandsmálið á hilluna. Ef það er meiningin, að nú getum vér hætt að hugsa um sambands- eða réttara sjálfstæðismál vort, getum starfað að innanlandsmálum vorum án þess að taka tillit til þess, þá þori eg að fullyrða að þetta sé bæði alls- endis ómöguleqt og fjarri pví að vera æskilegt. Það verður eflaust sú reynd- in á, að enginn flokkur og heldur ekki bændaflokkur getur komist þverfet slysalaust, nema hann hafi ákveðna stefnu í sjálfstæðismálinu. Orsök þessa er blátt áfram sú, að fjöldi innanlandsmála er svo flæktur sam- an við sjálfstæðismálið að þau verða ekki greind frá því. Vér stofnuðum fyrir skömmu há- skóla. V£r höfum gert það upp á vorar eigin spýtur, fyrir vort eigið fé. Vér gátum farið aðra og liklega miklu auðveldari leið. Ef oss þótti viðsjárvert að nota blátt áfram Hafn- arháskólann og allan þann mikla fjár- styrk, sem hann lætur oss í té, þá hefðum vér sennilega getað fengið hann til þess að stofna hér nokkurs konar útibú og notið mikils stuðn- ings og styrktar frá Dönum til þessa. Stúdentar vorir hefðu þá líklega orða- laust fengið hér mikinn námsstyrk frá danska »kommunitetinu«. Að minsta kosti finst mér ekki ólíklegt, að danska stjórnin hefði litið í náð til vor ef vér hefðum auðmjúklega beðið. En því dettur engum í hug að fara þennan breiða veg, sem allur hallaði undan fæti? Astæðan er aðeins sú að pingflokkarnir fylgdu i jramkvcemd- inni sjálfstæðisstefnu. Ákveðin stefna í sambandsmálinu var þeim nauðsyn- legur áttaviti og hann sýndi að þessi leið lá norður og niður. — Nú er járnbrautargerð efst á baugi. Ætla mætti að hún kæmi lítið sjálfstæðismálinu við, að vér gætum talið smjörpundin, sem flytja skal á svo veglegan hátt, kostnað við fyrirtækið o. s. frv. án þess að hugsa um hver afstaða landsins sé í sam- bandinu við Danmörku. Nokkuð er til i þessu, en svo mun gert ráð fyrir að vér verðum að fá miljónirnar, sem nota skal til þess að vinna verkið, að láni, og þá væntanlega biðja Dani ásjár enn einu sinni. Kemur þá ekki til athugunar hvort vér erum ekki að verða helzt til skuldugir þeitn góðu mönnum og jafnframt meira háðir þeim en góðu hófi gegnir ? Mér virðist svo. Því ekki biðja danska ríkið að leggja hér einn spotta af ríkisbrautunum dönsku? Þetta væri áhættulítið og þægilegt. Þó myndi það engan byr hafa á þingi vegna þess að sjálfrátt og ósjálfrátt líta menn á áttavitann: sjálfstæðis- stefnuna og hika við að flækja lönd- in saman, ef annars er kostur. — Nú er lagafrumvarp um islenzk- an fána á dagskrá þingsins. Hvern- ig ætla þeir menn, sem þykjast geta komist af fullum fetum, án þess að hugsa um sjálfstæðismálið að greiða atkvæði um þetta frumvarp ? Nauð- ugir, viljugir verða þeir að gera sér grein fyrir því, hvort sé æskilegra, að fáni vor sé danskur eða íslenzkur, hvort framtíðarhugsjónin á að vera að Island sé sjálfstætt riki eða danskur ríkishluti. Eg hefi nefnt þessi dæmi af handa- hófi. Svipað er að segja um allan fjölda annara mála (t. d. stjórnarskrár- málið). Á einhvern hátt standa þau í sambandi við sjálfstæðismálið, bein- línis eða óbeinlínis, svo áður en fram úr þeim er ráðið verður að líta á áttavitann til þess að villast ekki út í ófærur. Nei, sjálfstœðismálið er hvorki lagt á hilluna, né verður nokkru sinni lagt á hana. Það er bókstaflega óhugs- anlegt. Meðan vér þráum fyllra sjálf- stæði en vér nú höfum, verður það attaviti, sem vér förum eftir í öllum vorum málum og hann svikur ekki, ef stefnan er skýr og grútarlaus. Þó vér gerðum samninga við Dani um allan vorn landsrétt, yrðum vér að minsta kosti ætíð að hafa gætur á, að þeir væru að öllu haldnir. Ef vér værum^einir vors liðs sem sjálf- stætt smáríki, myndum vér sem að- rar þjóðir þurfa sifelt að vera á varð- bergi svo ekki týndum vér aftur frelsi voru að meira eða minna leyti. Það er ekki minni vandi að gæta fengins fjár en afla. Svo hefir þetta reynst öllum þjóðum. Sennilega ætlast ritstjóri ísafoldar, sem er góður sjálfstæðismaður, til þess, að þessi hillulagning sjálfstæð- ismálsins sé skilin á þann veg, að nú ætti allur flokkadráttur og inn- byrðisdeilur milli íslendinga um sjálf- stæðismálið að falla niður, og einnig allar samningatilraunir við Dani, úr því þeir hafa ekki betra að bjóða en grútinn. Svo ætti þetta að vera. Vér ættum að koma fram sem einn maður gagnvart þeim. Þeir koma það gagnvart oss og gjöra oss mikla skömm. Þetta sýnist hægðarleikur eða öllu heldur einföld skylda allra flokka, því eg sé ekki betur en að þeim beri ekkert verulegt á milli í þessu máli. Rikishugsjónin er orð- in . drotnandi, eins og bezt kom í ljós 12. júni, þó það sé að böglast i höfðinu á stöku manni, að ísland geti bæði verið ríki og ekki riki, sjálfstætt og þó ekki sjátfstætt, ís- lenzkt, og þó í rnun og veru danskt. Slíkur þokuslæðingur sést ætíð á stöku stað, þó þokunni sé annars létt af landinu og sólin skíni í heiði. En þó svo giftusamlega tækist að allir flokkar héldu fram fullu sjálf- stæði landsius, sem sjálfsögðum hlut, þá er ekki víst nema málið gæti valdið skýrri flokkaskiftingu, eigi að síður. Nýlega myndaðist stór sam- bandsflokkur, hve langlífur sem hann verður. Hugsanlegt væri að hér sprytti upp harðsnúinn skilnaðar- flokkur. Mikla þýðingu hefði þetta þó tæplega, því eigi að síður myndu sambands og skilnaðarmenn lengst af eiga samleið. Þá höfum vér og nokkra reynslu fyrir því að ríkisnafnið er teygt og togað á ýmsar lundir, en vonandi hverfur þetta með vaxandi þekkingu. Það ætti engum að vera ofvaxið að skilja, að ríkisnafn getur það eitt land borið með réttu, sem hefir æðsta vald yfir ollum sínvtm málum. En ef vér nú kæmumst svo langt að allar innbyrðisdeilur um sjálfstæð- ismátið féllu niður, af því Islending- ar væru sammála um sömu skýru stefnuna, þá virðist mér fjarri þvi, að vér hefðum lagt málið á hilluna. Það væri þá beinlínis sett í öndvegi ofar öllum öðrum málum, væri orð- inn sameiginlegur og sjálfsagður lið- ur á stefnuskrá allra flokka. Sjálfstæð- ishugsjónin stæði þá sem óskeikull áttaviti fram undan stýrishjóli stjórn- málafleytunnar íslenzku. Athugasemd ritstj.: ísafold hefir vitaskuld aldrei dottið í hug að halda því að þjóðinni, að leggja á hilluna sjálfstæðismál sin. Eins og prófessorinn tekur raunar sjálfur fram, er það sambandsmalið þ. e. nýjar samningatilraunir við Dani um sambandið milli Islands og Dan- merkur, sem ísafold hefir lagt áherzlu á að hætt væri við fyrst um sinn — eftir hina meingölluðu stjúpu- kosti, er á döfinni voru í vetur. Og á þá sveifina hafa allir(?) þingmála- fundir í vor hallast. En hitt mun ísafold síðast verka vinna, að styðja að framkvæmdaleysi eða hillulagning um þau mál, er til aukins sjálfstæðis horfa þjóð vorri. Þykist ísafold m. a. mega benda á afskifti sín af Eimskipafélaginu, til þess að sýna sinni sitt í þeim efn- um. Eimskipafélagið. Askriftalhtar eru nú að koma sem óðast til skrifstofunnar úr ýmsum áttum, frá umboðsmönnum félags- ins út um land. Er verið að vinna úr þeim á skrifstofu félagsins. Enn eigi komnar svo nákvæmar fréttir, að nokkuð verði sagt með vissu um, hve mikið muni safnast. Oss er sagt, að yfirleitt séu und- irtektirnar almennari og betri til sveitanna, en sjávarmegin — þótt margur mundi frekar hafa spáð svo fyrir, að sjávarsveitirnar, með kaup- mönnum og útgerðarmönnun, mundu frekar verða til þess að leggja félagi þessu fé en sveitirnar. Óvíða mjög háir hlutir til sveita, en undirtekt- irnar afar-almennar, og það mun verða drjúgt á metunum í orði og á borði. Svo virðist sem bænda- stéttin vilji sýna það í verkinu, að hún hafi fullan skilning á því, hvert þjóðþrifamál hér er um að tefla; og er þá varla að efa að félagið megi vænta stuðnings úr þeirri átt, er til framkvæmda félagsins kemur. En það er engu minna um vert en fjár- framlög. Sama hugar virðist verða vart í verzlunarfélögum bænda og sam- vinnufélögum. Liklega taka oll sam- vinnufélög og kaupfélög landsins þátt í fyrirtækinu. Og úr þeirri átt andar á allan hátt hið hlýjasta til fyrirtækisins. Skal þar t. d. bent á ágæta grein um Eimskipafélagið í síðasta hefti »Tímarits kaupfélag- anna« eftir ritstjórann, Sigurð Jóns- son. Setjum vér hér kafla úr þeirri grein lesendum til fróðleiks og at- hugunar: »Innlend verzlun og innlend flutn- ingaskip*, eru setningar, sem allir Islendingar ættu að leggja kapp á að gætu fengið framgang í næstu fram- tíð. En nánast og einkanlega eru það þó samvinnufélögin, sem hafa þetta stefnumark. Kaupfélögin hafa þann tilgang, »að umráð og arður íslenzkrar verzlunar komist í hendur Kvenþjóðin og jafnaðarstefnaii. í síðustu grein minni talaði eg um grundvallar-ástæður og orsakir kvenna- óeirðanna. Vér sjáum, að vegna til- finninganæmi sinnar og viðkvæmni, leiðist konan oft og einatt til þess að gera það, sem vér karlmenn getum stilt oss um, því að það vita allir, sem nokkra athygli hafa veitt mannseðlinu, að konan er viðkvæmari og hefir því uæmari tilfinningu fyrir móðgun og órétti heldur en hversdagslegur karl- maður. Af því leiða kvennarósturnar. Að þessu sinni skulum vór athuga viðhorf konunnar til jafnaðarstefnunn- ar, því að kvenfrelsishreyfingin er blátt áfram ein af hinum mörgu sönnunum fyrir falli hinnar núverandi þjóðfólags- skipunar og stig í áttina til tilkomu jafnaðar lyðríkisins. Andstæðingar jafnaðarstefnunnar segja bvarvetna: »Enginn efi að jafnaðar- stefnan er fagur draumur og væri ágæt ef hægt væri að umskapa mann- lega náttúru, en fyrst það er ekki hægt, getur draumurinn aldrei ræzt«. Þeir gæta ekki þeirrar staðreyndar, sem þeir hlytu að kannast við, ef þeir at- huguðu veraldarsöguna gaumgæfiiega, að mannleg náttúra er að umskapast með hverjum deginum. Breytingin á ytri Ufsháttum knýr fram breytingu á náttúrufari fólksins. Satt er það, að megin-grundvöllur mannlegrar náttúru breytist ekki. Mannkynið þarfnast enn þá kærleika, fæðu klæða, sk/lis, og loks vellíðunar. En siðalögmál, trúarbrögð, pólitík, lög og starfshættir breytast, og með þeim hugmyndirnar einnig. I hinum ýmsu löndum eru ríkjaudi mismunandi lög og trúarbrögð, og með þeim mis- munandi skoðanir á hvorutveggja. All- ir endurbótamenn ættu að hafa það hugfast, að allar hugmyndir og öll lóg, eigi síður en siðalögmál, trúarbrögð og pólitík, eru blátt áfram endurspeglun á lífsskilyrðum þeim, sem þjóðirnar eiga við að búa, þ. e. a. s. á hvern hátt þjóðirnar framfleyta sér. Allar breytingar á lagaskipun og trúarbrögð- um — í rauninni allar þjóðfélagsbreyt- ingar ¦— hafa gerst vegna breytingar á efnalegu eða lífsskilyrða ástandi þjóð- anna og eftir að þær breytingar hafa orðið. Hin vísindalega hlið jafnaðarstefn- unnar er álitin þur og viðfangserfið, en vegna systra vorra, sem lesa munu þessa grein, skal hér reynt að gera efnið svo ljóst og lifandi, sem hægt er án þess að niissa sjónar á sönnu vís- indagildi þess, sem í raun og veru er mannleg náttúra og kærleiki til na- ungans. Það skulum vór hafa hugfast og mun þá auðvelt að fylgjast með og

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.