Ísafold - 20.08.1913, Blaðsíða 1

Ísafold - 20.08.1913, Blaðsíða 1
Kemur út tvisvar § í viku. Verð árg. | 4kr., erlendis 5 kr. 1 eðal^dbllar; borg- | ist fyrir miðjanjúH I erlendis fyrirfram. I Lausasala 5 a. eint. 1 ISAFOLD Uppsögn (skrifl.) jj bundin við áramót, er ógild nema kom- in só.til útgefanda fyrir 1. oktbr. og I| só kaupandi skuld- laus við blaðið. ísafoldarprentstpiðja. Ritstjóri : Ólafup Björnsson. Talsími 48. XXXX. árg. Reykjavík, miðvikudaginn 20. ágúst 1913 66. tölublað I O O F. ^48219. Alþýðufél.bókasaf'n Templaras. S kl. 7—9. Augnlækning ðkeypia i Lækjarg. 2 mvd. 2—3 Borgarstjóraskrifstofan opin virka daea 10—8 Bæjarfógetaskrifstofán opin v. d. 10—2 og 4—7 Bæjargjaldkerinn Laugav. 11 kl. 12—8 og 5—7 Eyrna- nef- halslækn. ók. Pósth.str. UA fid. 2—8 Islandsbanki opinn 10—2'/« og 5>/i—7. K.F.D.M. Lestrar-og skrifstofa 8 árd.—10 siM. Alm. fundir fid. og sd. 8>/i siod. Landakotskirkja. Gnosþj. 9 og 6 á helgum. Landahotsppítali f. sjúkravitj. 11—1. Landsbankinn ll-2'/i, 5>/t—8>/t. Bankastj. 12-2 Landsbókasafn 12—3 og 6-8. Útlán 1—8. Landsbúnaoarfélagsskrifstofan opin frá 12—2 Landsféhirðir 10—2 og B—6. Landsskjalasafnið hvern virkanfdag kl. 12—2 Landssiminn opinn daglangt (8—9) virka daga helga daga 10—12 og 4—7. Lækning ókeypis Þingh.str. 28 þd.ogfsd. 12—1 Xattúrugripasafníð opið l>/«—2>/i a sunnud. Samábyrgo Islands 10—12 og 4—6. Stjórnarráðsskrifstofurnar opnar 10—4 dagl. Talslmi Reykjavikur Pósth.8 opinn daglangt (8—10) virka daga helga daga 10—8. Tannlækning ókeypis Pösth.str. UB md. 11—12 Vifilstaðahælið. Heimsókt-artlmi 12—1 Þjóðmenjasafnið opið á hverjum degi 12—2. Nýja Bíó sýnir í kvöld og næstu kvöld: Járbrautarferð í Kali- forníu. Listamyndir frá einum af fegurstu svæðum jarðarinnar. Eftirlætið í skrifstofunni. Amerísk gamanmynd. Tengdamamma. Amerísk gamanmynd. Aðalhlutverkið leikur Mr. Bunny. Þakjárn ýmsar lengdir, er langódýrast í verzlun B. H. Bjarnason. Sigfús Biöndahl Rödingsmarkt 57, Hamburg 11. Inn- & útflutningsverzlun. Umboðsverzlun. Allar islenzkar vörur seldar hæsta verði. Símnefni: Blöndahl. — Hamburg. Ofna og eldavélar selur Kristján Porgrímsson. Minningarsjóður Björns Jónssonar. Tekið móti gjöfum í skrifstofu og bókverzlun ísafoldar, pappírsverzlun- inni Björn Kristji"sson og verzlun Tóns frá Vaðnesi á Laugavegi. Nýjar bækur: Ljósaskifti, ljóðabálkur um kristnitökuna áíslandi, eftir Guðmund Guðmundsson skáld. Verð 0.85. Friður á jörðu, eftir Guðmund Guðmundsson skáld. 2. útgáfa. Verð 0.75. Hví slær þú mig? Erindi Haralds Níelssonar prófessors um dularfull fyrirbrigði. Verð 0.40. Fjármaðurinn, eftir Pál Stefánsson frá Þverá. Verð 1 kr. Fást í bókverzlununum. Stjórnarskrármálið 1. Snemma á þinginu báru þeir Bjarni frá Vogi, Skúli Thoroddsen og Bene- dikt Sveinsson fram mjög djiiptækt stjórnarskrárfrumvarp. Nefnd 7 manna var skipuð til að ihuga það. Alit hennar er nú komið. Hiin hefir klofnað. í minni hluta er Bjarni frá Vogi einn, í meiri hluta eru Jón Magniisson, Jóhannes Jóhannesson, Pétur Jónsson, Lárus H. Bjarnason, Jón Ólafsson og Stefán Stefánsson. Þrír hinir síðastnefndu haía þó und- irskrifað nefndarálitið með fyrirvara. Skal nú greint nokkuð frá tillög- um meiri og minni hluta. Meiri bluta álitið. í áliti meiri hlutans segir, að mál- ið hafi rætt verið all-ítarlega á 12 nefndarfundum og meiri hlutinn komist að þeirri niðurstöðu að halda sér í öllum aðalatriðum við frum- varpið frá 1911. En helztu breytingarnar frá þvi eru, að fjölgun ráðherra er ekki stjórn- arskrár-ákveðin, heldur leyft að breyta tölu þeirra með einföldum lögum og jafnframt ákveðið, að landritara- embættið leggist niður, ef ráðherr- um sé fjölgað. RikisráSsákvæQið er felt burtu, en í stað þess sett inn í frv., að ráð- herra íslands skuli bera upp fyrir konungi lög og mikilvægar stjórnar- ráðstafanir par sem hann (þ. e. kon- ungur) ákveður. Tvískifting þingsins vill meiri hlut- inn halda, skipa neðri deild eins og nii er gert, en efri deild skipuð 14 pingmonnum kosnum hluttallskosningu i einu lagi um land alt. Auk þess skal kjósa 14 varaþingmenn til efri deildar. Kjörtimabilið vill meiri hlutinn ákveða 4 ár til neðri deildar, en 8 ár til efri deildar og fari helmingur efri deildar þingmanna frá 4. hvert ár. Kosningaréttur. Hann vill meiri- hlutinn ákveða á þessa leið: »Kosningarétt við óhlutbundnar kosningar til alþingis hafa karlar og konur, sem fædd eru hér á landi eða hafa átt hér lögheimili siðastlið- in 5 ár og eru 25 ára, er kosningin fer fram; þó getur enginn átt kosn- ingarrétt, nema hann hafi óflekkað mannorð, hafi verið heimilisfastur i kjördæminu 1 ár og sé fjár sins ráð- andi, enda ekki í skuld fyrir þeg- inn sveitarstyrk. Ennfremur eru þau skilyrði sett, að hinir nýju kjós- endur, konur, og þeir karlmenn, er ekki hafa kosningarrétt samkvæmt stjórnarskipunarlöguuum frá 1903, ýái ekki rétt pann, er hér rœðir um, oll i einu, heldur pannig, að pegar semja á alpingiskjörskrd i nasta sinn ejtir að lög pessi eru komin í gildi, skal setja á kjörskrána pá nýja kjós- endur eina, sem eru 40 dra eða eldri, 00- að öðru leyti jullnagja hinum al- mennu skilyrðum til kosningarréttar. Nœsta ár skal á sama hátt beeta við peim nýjum kjósendum, sem eru 39 ára, 0% svo Jramvegis, lakka aldurs- markið um eitt ár í hvert sinn, til pess er allir kjósendur, konur sem karlar, haýa náð kosningarrétti svo sem segir i upphafi pessarar qreinar. Nú hafa hjón óskilinn fjárhag, og missir ekki konan kosningarrétt sinn fyrir þvi. Með sömu skilyrðum hafa karlar og konur, sem eru j$ ára eða eldri, hosninqarrítt til ejri deildar. Að öðru leyti setja kosningalög nánari regl- ur um kosningar og um það, í hverri röð varamenn skuli koma í stað aðalmanna í efri deild«. Kjörgengi. Kjörgengur til neðri deildar alþingis er hver sá, sem kosningarrétt á til deildarinnar; kjósa má samt þann mann, sem á heima utan kjördæmis eða hefir átt þar heima skemur en eitt ár. En heim- ilisfastur skal hann hafa verið á ís- landi að minsta kosti síðasta árið áður en kosning fer fram. Kjör- gengi til efri deildar á hver sá, er kosningarrétt á til þeirrar deildar. Þeir dómendur, er hafa ekki um- boðsstörf hendi, eru þó hvorki kjör- gengir til neðri né efri deildar. Undanþegnir þessu ákvæði eru núverandi dómarar landsyfirréttar og breyting búsetuákvæðisins nær eigi til þeirra, sem sæti eiga á alþingi, er stjórnskipunarlögin öðlast gildi (Valtýr?). Enn vill meirihlutinn ýella burt ákvæði frv. 1911 um alpýðu-atkvœði og hafa að eins neðri deild pingsins rjújankga og láta kosningar fara fram eftir þingrof eigi síðar en innan 2. mánaða og stefna þingi saman eigi síðar en á næsta ári. Álit minni hlutans. Minni hlutinn »lætur sér lynda«, að fyrir brottnám rikisráðsákvæðisins komi hið nýja ákvæði »þar sem kon- ungur ákveður*. En aðalágreiningurinn er um þrent: 1. Fyrirkomulag þingsins: Minni hlutinn vill að visu hafa tvískift þing, en að eins 6 af Efrideildar- þingmönnum hlutfallskosna, en 8 kosna af Sam. þingi. 2. Kosningarétturinn. Hann vill minni hlutinn að eins binda við 25 ára aldur, en sleppa öllum öðrum skilyrðum. 3. Kjörgengi. Minni hlutinn vill binda kjörgengi við 25 ára aldur eins og kosningaréttinn, en sammála minni hluta um landsvist sem skil- yrði kjörgengis. Auk þessa ber meiri og minni hluta það í milli, að minni hlutinn vill eigi láta stjórninni heimilt að víkja embættismanni frá, nema eftir dómi. ef meiri hluti þíngmanna i hvorri deild óskar þess. 4. Yfirskoðunar- menn landsreikniuga skulu vera 3 (i stað 2 nú) og kosnir hlutfallskosn- ingu. II. Það sem aðallega fær Isaýold ánægju í þessu nýju frumvarpi, er það þrent, að konungkjörna sveitin á nú að fjúka fyrir ætternisstapa, að yfirdóm- arar eru undanþegnir kjörgengi og að leið virðist fundin lit úr ríkisráðs- þrætunni. — Sá er fyrstur benti á þessa leið var hr Skúli Thoroddsen í fyrra vetur einhverntima. ísafold leizt þá þegar vel á hana og hefir jafnan gert sitt til bæði leynt og ljóst að halda henni á lofti. Þessi miðlunartillaga gerir' hvorttveggja í senn að taka sáran brodd úr stjórn- arskránni í augum vor íslendinga og er auk þess svo löguð, að ómögu- lega getur valdið staðfestingarsynjun hjá konungi. En varhugaverðu ákvæðin í þessu nýja frv. eru í vorum augum fyrst og fremst skipun ejri deildar. í frv. 1911 var þó eigi gert ráð fyrir meiru en 10 af 14 efri deildar þingmönn- um hlutfallskosnum. En nú á það að vera öll deildin. Þá (1911) var að vísu gert ráð fyrir lengra kjörtíma- bili, 12 árum í stað 8 nii, en kosn- ingaréttar —- skilyrðið líka nú fært úr 30 upp i 35 ár. Það er mikið íhug- unarefni, hvort eigi yrði með þessu fyrirkomulagi riðin of römm ihalds taug, og mættum vér líta í því efni t. d. til Dana, hve mjög það hefir háð þeim að lítið samræmi hefir verið milli þingdeildanna hjá þeim, efri deildin (landsþingið) murkað af- kvæmi neðri deildar (fólksþingsins) o. s. frv. og verið illur þrándur i götu þjóðarviljans í ýmsum áhuga- málum hans svo árum skifti. Þá þykir oss og nokkuð íhalds- kend veitingin á kosningarétti til kvenna og hjiia með þessu 15 ára skilyrði. Þar tekið með annarri hendinni það sem gefið er með hinni. Annars skulum vér eigi að þessu sinni fara ítarlega lit í stjórnarskrána — eigi svo mikill timi verið til íhugunar. Væntanlega er hugsanleg miðlun- arbraut í ágreiningsatriðum, sem vinni það á, að miklu mestur hluti þings- ins geti sammála orðið um málið, því að það varðar ákaflega miklu að þéttur meiri hluti sé að' baki stjórnarskrá þeirri, er þingið sendir nii frá sér. t Helztu aðrar breytingar frá því, sem nú er, þ. e. breytingar í frv. 1911, sem eigi hefir verið hróflað við í þessu frv. eru: 1. Konungur á að vinna eið að stjórnarskrd Islands. 2. Tekið upp í stjórnarskrdna, að konungur <f ábyrgðarlaus og ýriðhelg- 'ur. 3. Aukaþing skal kallað saman, Brezkur botnv. strandaði við Hjörsey á Mýrum seint í vik- unni sem leiS. Allir skipverjar kom- ust af, með naumindum þó, og komu hingað á Ingólfi í gærmorgun og taka sór farl á Sterling þ. 24. þ. m. Skiplð sökk von bráðara. Góðum gestum fagnað. Síðastliðinn sunnudag var, fyrir fcrgöngu háskólaráðsins, efnt til heið- urssamsætis i Iðnaðarmannahúsinu fyrir þá prófessorana Larl Lorentzen og ^Andreas Heusler. Sátu það undir 40 manns, en mundu þó miklu fleiri óskað hafa þar að vera. En skammur frestur til undirbúnings olli, að eigi varð náð til þeirra. Vararektor háskólans, Guðm Hann- esson, stýrði samsætinu i fjarveru rektors, Guðm. Magnússonar. Hann mælti og fyrir minni Lorentzen (á dönsku). Mintist hann Vesturheims sem framtiðarlandsins í mörgum skilningi og benti á hvilíkt gagn oss mætti að því verða að komast í meiri menningar-kynning við Ame- ríkumenn. Lorentzen væri fulltrúi þeiríar menningar, hingað kominn í því skyni að kynna sér vora menning og vinna að nánari kynning milli Vestanmanna og vor. Samiið vor fylgdi honum og allar góðar óskir. Þá talaði Björn M. Olsen prófess- or fyrir minni Heuslers, hóf mál sitt á þýzku, en sneri síðan yfir á ís- lenzka tungu, með því að heiðurs- gesturinn kynni hana alveg eins og við hinir. B. M. Ó. mintist eldri þýzkra íslandsvina, svo sem Kon- ráðs Maurer, Möbiusar o. fl. En í tölu niilifandi þýzkra vina íslands væri Heusler einn hinn bezti, enda einhver allra-færasti og helzti mað- urinn í íslandsvinafélaginu. Hans vináttu mættum vér sjálfsagt, svo sem margra annara útlendinga, þakka fyrst og fremst okkar gömlu óvið- jafnanlegu bókmentum. — Gamlar sagnir vorar hermdu um nornir við vöggu ómálga barna, þær er spunnu örlagaþáttu. Það væri víst, að eins slik norn hafi verið viðstödd við vöggu Heuslers: Heillanorn Islands. Lauk máli sínu á einlægum óskum um og farsæld og hamingju Heusl- er til handa. Carl Lorentzen prófessor þakkaði því næst fyrir hinar ágætu viðtökur, sem hér ætti hann að fagna frá full- trvium háskólans, stjórnarinnar, al- þingis, blaðanna, iðnaðar o. s. frv. Kvaðst hingað kominn sem fulltrúi New-York-háskólans — og skoða þessar viðtökur sem samúðarvott við þá stofnun — og ameríska menning. New-York háskólinn hefir bundist fyrir því að koma amerískri menn- ing í nánara samband við norræna menning. Mér í því skyni verið falið að ferðast um Norðurlönd og kynna mér ástandið. í upphafi, þeg- ar eg fór að berjast fyrir þessari hugmynd, var hlegið að mér. En svo tókst mér að vekja eftirtekt Vestur-Danans, Niels Poulsen á fyrir- ætlunum mínum og hann stofnaði sjóð í þessu skyni, er hann gaf til 100.000 dollara. Svo kom og And- rew Carnegie til, og nú varð það úr, að 3 norrænir piltar, einn frá Danmörku, annar frá Svíþjóð og þriðji frá Noregi voru styrktir til að fara til Pittsburgh, til þess að leggja stund á verkleg fræði við há- skólann þar. Það var byrjunin að góðri hreyfingu til aukinna kynna

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.