Ísafold - 12.11.1913, Blaðsíða 1

Ísafold - 12.11.1913, Blaðsíða 1
Kemur út tvisvar í viku. VerS árg. 4kr., erlendis 5Rr.' eða l^dollar; borg- ist fyrir miðjan júlí erleiiJis fyrirfram. Lausasala 5 a. eint. AFOLD Uppsögn (skrlfl.) bundin við áramót, er ógild nema kom- in só til útgefanda fyrir 1. oktbr. og só kaupandi skuld- laus við blaðið. ísafoldarprentsmiðja. Hitstjórl: Ólafur Björnsson. Talsími 48. XXXX. árg. Reykjavík, miðvikudaginn 12. nóv. 1913. 90. tölublað I. O. O F. ^511149. ArþýonféLböbasafn Templaras. 8 kl. 7— Angclækmog ókeypis i Lækjarg. 2 mvd. ! -8 Borgarstjóraskrifstofan opin vírka datra 1 ' —8 Bæjarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og l -7 Bæjargjaldkerinn Jjaufásv. 5 kl. 12—8 og í -7 Eyrna- nef- hálslækn. ók. Austnrstr.22fstd !¦ -8 Íslandsbanki opinn 10—2'/« og 5'/»—'¦ K.P.U.M. Lestrar-og skrifstofa 8árd.—10 Alm. fundir fld. og sd. 8>/i siðd. Landahotskirkja. Gnosþj. 9 og 6 a hel: Landakotsspitali f. sjúkravitj. 11—1. Landsbankinn 11-21/", B'/i—6'/». Bankastj. Landsbókasafn 12—S og 5-8. Útlán 1—8 Landsbúnaðaríélagsskrifstofan opin frá Landsféhiroir 10—2 og 5—6. Landsskjalasafnio hvern virkan dag kl. 19 '2 Landssíminn opinn daglangt,(8—9) virka <!«ga helga daga 10—12 og 4—7. Læknincr ókeypis'Austurstr. 22 þd.ogfsd.18 -1 Nattúrugripasafnio epio 1'/«—21/t a sunnvd. Samabyrgð-Islands 10—12 og 4—6. Stjórnarráosskrifstofurnar opnar 10—4 da^l. Talsimi Keykjavikur Pósth.3 opinn daglrngt (8—10) virka daga helga daga 10—9. Tannlækning ókeypisJAusturstr. 22 þrd. 2 8 Vifilstaoahælio. Heimsókt,artimi 12—1 Þjóomenjasafnið opio sd, þd. fmd. 12-2 »a. i'3-2 i -2 Nýja Bíó sýnir í kvöld og næstu kvöld: Jlraðboðinti frá £yon: Frakkneskur sjónleikur, eftir hinni frægu sögu »Póstvagninn frá Lyon«. Bostanjoclo-Cigaretter mesta úrval í bænum í tóbaks- og sælgætisverzluninni á Hótel Island. Með tækifærisYerði eru Bostanjoclo cigarettur seldai í tóbaksverzlun R. I* Ltsví. Verðið er langt fyrir neð an það, sem áður hefir þekst. Egipzkar Cigarettur frá A. G. Cousis & Co. Cairo svo sem: Dubec Prince of Wales Mondiale og Nr 3. eru áreiðanlega minst skaðlegar, og um leið bragðbeztar. Hver sá sem reykir af þeim 3— 4 búnt, reykir ekki annað upp frá því. Cigarettur þessar hafa hlotið ótal meðmæli. Fást í Lievís tóbaksverzlun. Sigfús Blöndahl Rödingsmarkt 57, Hamburg 11. Inn- & útíiatningsverzlun. Umboðsverzlun. Allar íslenzkar vörur seldar hæsta verði. Slmnefni: Blöndahl. — Hamburg. Guðmundur Kristjánsson skipstjóri kom á vélbáti frá Svíþjóð (Gautaborg) í gærkveldi. Hafði verið 7 daga á leiðinni. Þessi bátur er eign Karls Olgeirssonar á Isafirði, útbuinn með botnvörpum og að ýmsu fullkomnari en aðrir vélbátar hér. Báturinn héitir Freyja og er 31 smálest brúttó. Fjármál. 11. Hin hliðin á málinu eru lán- trausts vandr æðin. Vér höfum gefið út hvað eftir annað bankavaxtabréf, sem hafa gef- ið eigendum hærri vöxtu en tíðkast af slíkum bréfum í nágrannalöndun- um, trygð með góðum veðrétti í fasteignum hér á landi, og drjúgum varasjóði m. m. En bréf þessi bafa verið óseljanleg með öllu á erlend- um markaði. Auk veðdeildar Lands- bankans, hefir íslandsbanki haft heim- ild til að gefa út bankavaxtabréf. síðustu 8 árin, en ekki notað sér þessa heimild nema lítið eitt í byrj- un, vegna þess að hann getur ekki selt bankavaxtabréfin á erlendum markaði. Til þess að taka ekki fyrir öll veð- deildarlán hefir landsjóður orðið að hlaupa undir bagga og notað hið rýra iánstraust sitt til þess að taka lán til að kaupa bréf veðdeildarinnar (i3/4 miljón króna). Síðasta alþingi samþykti, eins og kunnugt er, lög um útgáfu 4. veð- deildarflokksins. Um tryggingu þess- ara bréfa er mun rækilegar búið en var um tryggingu fyrri flokkanna. Já, sumum þykja lánskjörin orðin svo erfið, að þeir telja ógerning að taka lán af bréfum nýja flokks- ins. En samt er engin vissa fyrir því enn, að takast muni að selja þessi nýju bankavaxtabréf á erlendum mark- aði, hvað þá heldur ef þau væri ótryggilegar útbúin. Allir vitum við hvernig landssjóði hefir gengið með lántökur. Það Mt ilræði, sem hann hefir þurft að lána hingað til, hefir honum gengið erfið- lega að fá lánað. Hann hefir orðið að fá alt lánað hjá Dönum, sem kom- ast illa af sjálfir og þurfa á öllu sinu lánstrausti hjáöðrum þjóðum aðhalda. Það hefir tekist að knýja út úr Dön- um þetta, sem landssjóður hefir þurft af lánum hingað til. Þó ekki altaf alt, heldur hefir farið fyrir landssjóði hjá Dönum, eins og fer stundum fyrir einstaklingnum hérna hjá bönk- unum, landssjóður hefir ekki altaf fengið eins mikið og hann bað um, sbr. lánin til að kaupa 3. flokks bankavaxtabréfin af Landsbankanum. Alþingi heimilaði stjórninni að taka 2. miljóna króna lán. B. }. fekk að- eins i1/^ miljón, Kr. J. gat fengið x/4 miijón í viðbót, en H. H. hefir verið ómögulegt að fá l/4 miljónina, sem á vantar enn. Og svo eru Danir farriir að »gera sig kostbæra«. Þeir eru farnir að heimta af landssjóði frekari trygg- ingu, tryggingu í tekjum landsins, sbr. ritsímalánið hjá Stóra Norræna félaginu. Og þó œtti landssjóður að hafa lánstraust hjá peningaþjóðunum engu síður en margir ríkissjóðir, sem nú hafa þar lánstraust. Landssjóður á mikið meira en fyr- ir skuldum í veðbréfum (bankavaxta- bréfum) og sjóðum (viðlagasjóði og ýmsum öðrum sjóðum). Auk þess á hann mikið af fasteignum í land- inu. En það er drýgsta eignin, sú eignin, sem hækkar í verði um leið og landinu fer fram og mölur og ryð aldrei granda, þótt gull verði engis virði og allir aðrir verðmælar, heldur jörðin þó altaf verðgildi sínu. Frámunaleg hugsunarleysispólitík er það því, sem tíðkuð hefir verið svo mjög hér á síðustu árum, að selja sem mest af jarðeignum lands- sjóðs. Ætti sem fýrst áð taka al- gerlega fyrir alla þjóðjarða og kirkju- jarðasölu. III. Þannig er þá ásigkomulagið. Bankarnir fá hvergi fé, nema lítil- ræði frá Dönum. Bankavaxtabréf vor eru hvergi seljanleg á erlendum markaði, ekki einusinni hjá Dönum. Landssjóður hefir hvergi lánstraust, nema hjá Dönum, og það af mjög skornum skamti, og gegn »frekari tryggingu* nú upp á síðkastið. Þetta er óneitanlega ekki glæsi- legt ástand. Og — það sem verra er — það er stórhættulegt fyrir sjálfstæði landsins. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, áð ástand þetta hefir verið notað í stjórnmálabaráttunni. En það er máske ekki öllum full ljóst, hve mikið það hefir í rauninni vérið not- að af andstæðingum vor Sjálfstæðis- manna, og hve hœttuleqt vopn það er oss Sjálfstæðismönnum. Eg skal því rifja nokkuð upp á hvern hátt þetta ástand hefir verið notað í stjórnmálabaráttunni og muni verða notað framvegis. Um sama leyti sem Uppkastið frá 1908 kom fram og fekk dóm sinn hjá þjóðinni, kom hér mikil pen- ingaekla, meiri peningaþröng en þekst hafði þá undanfarið. Ástæðurnar voru eðlilegar. Peningaþröng og banka- hrun hafði farið á undan um alla Norðurálfu; peningar urðu afskap- lega dýrir, og erfitt að fá lán. Auð- vitað fórum við sízt varhluta af þessu. Við áttum öll okkar peningaviðskifti við Danmörku, eins og við eigum enn, og Danmörk varð einna verst úti í hruninu. Þar bættist Alberti- hneykslið ofan á alt og sá Khafnar- bankinn, sem annar bankinn hérna átti flest sin viðskifti við, var þannig við þau má riðin^, að um tima var talað, að honum lægi við hruni. Þetta voru þær sönnu ástæður. En hvað fundu Heimastjórnarm. þá til ? Þeir sögðu og báru óspart út, að peningaþröngin hér væri þvíaðkenna, að við höfnuðum Uppkastinu I Danir væri svo reiðir okkur fyrir að hafa hafnað þessu kostaboði þeirra, að þeir vildu ekki lána okkur peninga, og í annað horn væri ekki fyrir okkur að venda en til Dana. Þegar Björn fónsson í sinni ráð- herratíð gerði tilraun til þess að kippa í lag því ólagi, sem hann taldi „yera á í Landsbankanum, sendu 'Heimastjórnarmenn hvert óhróðurs- skeytið á fætur öðru til Danmerk- ur, og tókst með því að skapa ein- hvern ugg, í sumum blöðum þar, um að bankinn væri hættulega stadd- ur o. s. frv. Þessi fáu blaðaum- mæli, sem þeir höfðu sjálfir leitt fram með skeytum sínum, svo og ýmsar kviksögur, sem þeir báru út, notuðu þeir svo til að breiða það út hér á landi, að B. J. hefði með bankarannsókninni spilt fyrir áliti okkar og lánstrausti hjá Dönum. Og viíkvæðið hið sama : Ekkert annað að venda fyrir okkur um peninga- mál okkar en til Dana. Ein beitan, sem sett var á öng- ulinn til þess að fá menn til fylgis við Uppkastið frá 1908, var sú, að ef tekið væri þeim kostum, fengjum við greidda frá Dönum i1/^ miljón, sem verða mundi til þess að bjarga okkur alveg úr peningaþrönginni. ]á, einn mikilsmetinn stjórnmála- maður Heimastjórnarmannaþá, spýtti svo vel á öngulinn, að hann kom með uppástungu um að verja þess- ari i1/^ milj. til þess að borgaverzl- unarskuldir landsmanna! Það átti að hrífa. En kjósendur sáu öngul- oddinn í það skiftið. Þessi i1/^ miljónar króna beita var engu síður notuð fyrir tæpu ári síðan, þec:"'- ^tti nð fá okknr til að kyngja hinu.11 svoaefndi griit. Og fylgdu þá auðvitað ýmsar gyllingar um það, hvernig varið skyldi fénu. Sd stjórn, sem nú situr að völd- um, virðist hafa þá staðföstu trú, ^ð það sé fyrirfram átilokaður mögu- leiki að vér getum snúið oss nokk uð annað en til Dana um peninga- mál. Þegar hún ber fyrir brjósti framkvæmd stórfynrtækis hér í land- inu, sem peninga þarf til, járnbraut- arinnar, þá dettur henni ekki í hug að snúa sér annað en til Dana til þess að fá peninga til járnbrautar innar. Svarar, er henni er ámælt fyrir það, að ekkert þýði að leita annað en til Dana. Óss er ókleift að fá peninga, nema annaðhvort hjá Dönum eða Jyrir milli%on%u Dana. Sama stjórn hefir það fyrir stefnu sina, að ná einhverjum samningum við Dani í sambandsmálinu, þrátt fyrir það, að fjöldi landsmanna er orðinn afbuga slikum samningum að sinni, og færir sem eina aðalástæðu, eða jafnvel aðalástæðuna, til varnar þessari stefnu sinni, að ef við lát- um í þessu að vilja Dana, þá verði þeir svo greiðir við okkur um pen- inga, sem við þurfum að fá. Ná- kvæmlega sama ástæðan sem for- sprakkar Sambandsflokksins færeyska nota ósparast í viðleitni sínni að gera Færeyinga að Dönum. Sama stjórn hefir til skamms tima verið þeirrar skoðunar, að siglingar hér við landið yrðum við að fá Dani til að annast, og kvað svo ramt að þessu, að einn þektasti fylgifiskur H. H. þá kvað upp úr um, að það væri eigi annað sýnilegt, en að H. H. þekti ekki annað gufuskipafélag í heiminum en eitt danskt félag. Ýmislegt fleira mætti telja til. En eg læt hér staðar numið að sinni. Þetta ætti að vera nóg til að sýna það, að lánstraustsleysið utan Dan- merkur gerir ekki einungis það að verkum, að standa verklegum fram- kvæmdum fyrir þrifum, heldur er oss einnig í stjórnmálabaráttu vorri stór hætta búin af ástandinu sem nú er. Fram úr þessu verður einhvern- veginn að ráða. En hvernig á að gera það ? Ríkisráðsákvæðið. Umræður þær, er fram fóm á ríkisráðsfundí 20. okt. síðastl, er ráðherra bar fram stjórnarskrármálið, hafa birtar verið bæði á dönsku og íslenzku. Lögbirtingablaðið birti þær fyrir tveim dögum, en með því þeir eru fáir, sem Lögbirting sjá, en málið varðar alla landsmenn, birtir Isafold þær umræður í heild sinni. Þær voru á þessa leið: Ráðherra Islands lagði þá til, að efnt væri til nýrra kosninga til alþingis vegna þingrofs þess, sem samkvæmt stjórnarskrá ís- lands á fram að fara þá er stjórnar- skrárfrumvarp hefir verið samþykt af þinginu, og vakti jafnframt at- hygli á því, að æskilegt væri, að kjós- endur gætu þegar fengið vitneskju hvort vænta mætti staðfesting- um síðan um ar konungs. Fór hann það svofeldum orðum: »Yðar hátign hefir tjáð ráðherra íslands, Kr. Jónssyni, sem hefir flutt alþingi ummæli Yðar hátignar, að konungur gæti ekki fallist á úrfelling ríkisráðsákvæðisins úr stjórnarskránni, nema því að eins, að jafnframt yrði gerður sáttmáli um ríkisréttarsam- band íslands og Danmerkur að sam- eiginlegu ráði alþingis íslendinga og ríkisþings Dana. Alþingi hefir eigi að síður talið sér skylt að standa fast við það, að i stjórnarskránni um sérmál Islands eigi ekki að standa ákvæði, sem gæti misskilist á þá leið, að það vald, er samkvæmt stjórnar- skránni liggur eingöngu undir kon- ung og alþingi, eða ráðherra íslands framkvæmir fyrir konungs hÖnd, sé þó jafnframt lagt undir dönsk rikis- völd. Með tilliti til þessa hvortveggja hafa allar flokkadeildir á alþingi kom- ið sér saman um, að íeggja það á vald Yðar hátignar, hvar ísíenzk lög og mikilvægar stjórnarráðstafanirskuli bornár upp fyrir konungi, þannig, að að það sé forréttur konungs, fráskil- inu ákvörðun alþingis. Það hefir ver- ið litið svo á, að konungurinn muni vilja geta notið aðstoðar aílra ráðgjafa sinna, er ábyrgð bera, ef svo kynni til að vilja, að skera þyrfti úr ágrein- ingi um takmörkin milli hins sam- eiginlega löggjafarvalds og hins sér- staka íslenzka lcggjafarvaids, og al- þingi hefir viljað tryggja Yðar hátign það stjórnskipulega, að geta fengið þessu framgengt á þann hátt, sem konungur telur beztan, án tilhlutun- ar frá þingsins hálfu. Samkvæmt þeim fyrirmælum, sem sett eru um þetta í 1. gr. stórnarskrárfrumvarp- sins, er konungi í hendur lagið að gera með undirskrift íslandsráðherra þá skipan, sem hann vill ákveða, þannig, að hún sé skuldbindandi fyr- ir ísland og eins haldgóð eins og núverandi ríkisráðsákvæði, alla þá stund, er vilji konungs er um þetta óbreyttur. Á alþingi létu menn sér það skil- jast, að konungur mundi að líkind- um nota þennan rétt sinn til þess að ákvarða, að þau mál, er hér er um að ræða, skuli borin upp fyrir honum í ríkisráðinu, eins og verið hefir. Athygli mín hefir verið leidd að því, að það þyki uggvænt, að sú ákvörðun ríði í bága við almennan fæðingjarétt, sem sameiginlegt málefni, að binda kosningarréttinn til alþingis annaðhvort við fæðingu á íslandi eða 5 ára fasta dvöl þar. En á íslandi hefir enginn haft ásetn- ing til þessa. Stjórnarskrárfrumvarp- íð er í þessu atriði alveg samhljóða stjórnarskrárfrumvarpinu frá 1911. Að vísu verður að kannast við, að munur er gerður á ríkisborgurum að því er snertir kosningarrétt til alþingis, eftir því, hvort þeir eru fæddir á íslandi eða ekki, með þvi að þeir, sem þar eru fæddir, þurfa að eins að hafa verið búsettir í kjðr- daminu í eitt ár, en hinir verða þar að auki að hafa verið búsettir í landinu í 5 ár á undan kosningunni. En þau forréttindi, sem þeir, sem fæddir eru á íslandi, mundu njóta að þessu leyti, eiga ekki sammerkt við almennan fæðingjarétt í lagaleg- um skilningi þess orðs. Fæðingjarétt hafa t.d.ekki þeir einir, sem fæddireru í ríkinu, heldur einnig börn innbor- inna rikisborgara, þótt þau hafi fæðst á ferðalagi eða dvöl erlendis. En þá sérstöðu, sem stjórnarskrárbreytingin veitir mönnum til að njóta kosning- arréttar til hinnar sérstöku löggjafar- samkundu Islands, alþingis, hafa þeir einir, sem fæddir eru þar í raun 0% veru, en ekki allir, sem innbornir telj- ast að lögum, og á hinn bóginn hafa hana allir, sem fæddir eru á íslandi, án tillits til þess, hvar þeir eiga fæð- ingjarétt að lögum. Þetta ákvæði nær til barna utanríkis foreldra, sem fæðast á íslandi í ferðalagi, en nær aftur ekki til barna af íslenzku for- eldri, sem fæðast á ferðalagi í Dan- mörku eða í öðrum löndum. Ákvæð- ið um fæðing á íslandi er ekki sett sem rjmkun á réttindum, heldur tak- mörkun á tölu kosningarbærra manna. En ófært þótti að láta fasta borgara landsins, sem kynnu að takast ferð

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.