Ísafold - 24.01.1921, Blaðsíða 1

Ísafold - 24.01.1921, Blaðsíða 1
aj lörii VJLL/ S'mar 499 og 500. Ritstjóri: Vilhiálmur Finsen. Isaf oldarprentsm iðj». XLVllI. arg. Reykjavik, Mtaudieinn 24. janúar 1921. 4. tölnblað. r ¦ II ,íí Eins og kunnugt er, gekk nýja stjórnarskráin, frá 18. maí 1920 í gildi 1. janúar 8. 1. Eu sam- kvæmt 29. gr hennar fá all- margir ko^ningarrétt til Alþingis, sem ekki höfðu þann rétt sam- kvæmt eldri stjórnarskipunar- lögum, þar sem aldurstakmarkið er nú skilyrðislaust fært niður í 25 ár. Nú ber svo við, að það á að fara fram kosning til Alþingis hér i Reykjavík 5. febr. næst- komandi, en alla þá raenn, sem öðlast kosningarrett samkvæmt nýju stjórnarskránni, vantaði á kjörskrá. Þeim veittu menn al- ment enga eftirtekt fyr en undir búningur undír þessa kosningu fór að fara að fara fram. Blöð og almenningur tóku þessu, sem vænta mátti mjög illa og skor- uðu á bæjar- og landstjórn, að að koma þessu í lag. Lá mál þetta niðri um stund, eingöngu vegna þess, að menn treystu því fastlega, að þessu yrði kom- ið í lag fyrir kosnínguna. Nú 'fyrir nokkrum dögum, — 18. þ. m. auglýsir borgarstjórinn í dag- blöðum bæjarins, að »skrá« yfir þá kjósendur i Reykjavík, sem öðlast kosningarrétt samkvæmt 29. gr. stjórnarskrárinnarj liggi frammi til sýnis 4 daga og gefur mönnum kost á að kæra yfir skránni, en gefur þó engan kæru- freat. »Skráin« liggur frammi til 22. jan. — sennilega er sá dagur talinn með, og kærur mega ekki koma síðar en 22. jan. Af því leiðir, að sá, sem athugar skrána 22. þ. m. og sér þar eitt- hvað athugavert, honum er fyrir- munað að kæra. Þegar eg las þessa auglýsingu borgarstjóra gat eg ekki að því gert að brosa. Mundi þetta vera úrlausnin á því máli, sem blöð og almenningur lagði svo mikla áherzlu á í haust, að komið yrði í lag fyrir í höndfarandi kosn- ingu. Sé svo, þá hættu blöðin of fljótt afskiftum af málinu og fólu það mönnum, sem ekki var treystandi að leiða það til lykta. Það verður ekki annað séð, en »skrá« sú, aem nú er lögð fram hafi verið samin í þeim tilgangi að þeir, eða þær, sem á henni standa, ættu að fá að kjósa við alþingiskosninguna hér í Reykja- vík 5. febr. næstkomandi. Hins- vegar verður það engan veginn séð, samkvæmt hverskonar heim- ild>;»skrá% þessi ^er til orðin, nema heimild sú, *sem auglýsing borgarstjóra ^vitnar tlí,^29. gr. stjórnarskrár.j | 29. gr. 8tjórnarskrár segir ein- ungís um hver skilyrði menn verði að uppfylla til þess að hafa kosningarréíí. Hún segir ekkert um það hvort sá sem hefir kosn- inganétt skuli eða eigi skilyrðis- laust heimting á að kjósa, sera og er mjög eðlilegt. — Það færi langur tímí í kosninguna ef kjör- stjórniu þyrfti i hvert skifti, sem maður kemur að kjörborðinu, að rannsaka hvort hann hefir kosn- ingarétt og þarafleiðandí megi kjósa. Stjórnarskráin lætur hér sem víða annarstaðar önnur lög koma til uppfyllingar, enda vis- ar í niðurlagi greinaiinnar til þeirra þ. e. kosningarlaga. Hún á hér ekki yið nein ákveðin koaningarlög, heldur þau, sem í gildi eru í hvert skifti á hverju falli, eða hér við lög nr. 11, 18. maí 1920 um þingmannakosning i Reykjavik. En 11. gr. þeirra laga láta gilda öll aðalákvæði alþingiskosningalaganna um kjör- dæmakosningar, sem eru nu lög nr. 28, 3. nóvbr. 1915, með breyt- ingu raeð lögum nr. 12, 18. maí 1920, sem leiða af stjórnarskrár- breytingunni, sera áður er getið. Samkvæmt 17. gr. og 32. gr. kosniugarlaganna nr. 28, 1915, er það skilyrði fyrir þvi, að maður raegi kjósa, að hann standi á kjörskrá. Og samkv. 9. gr. og 11. gr. sömu laga eru kjörskrárn- ar tvær, aðalkjórskrá og auka- kjörskrá, sem eru samdar eftir fyrirmælura lagagreinanna og gilda frá 1. jiilí til 30. júní næsta á eftir. Þetta eru þær einu skrár sem 17. og 32 gr. eiga við og sem kjósa má eftir og þeim skrám verður ekki breytt nema með dómi, sbr. niðurlag 14. gr. s. 1., en með dómi| er hér aðeins átt við þá, sem ekki hafa sætt sig við ÚT8kurð sveita- eða bæjar- stjórna, og sótt málið fyrirdómi, sbr. 16. gr. s. 1. — Það er því beint skilyrði fyrir því að mað- ur mégi kjósa til Alþingis, að nafn hans standi á kjörskrá, á því er engin vafi. Lögin nr. 11; 18. maí 1920 gera hér enga breyt ingu, að því er Reykjavík snert- ir. Þá er næst að athuga hvort »8krá« sú, sem borgarstjórinn auglýsir nú að liggi frammi, geti talist til annarar þeirrar skráar, semjkosningarlögin mæla fyrir um. Það uverður engan vegin séð. Hún er ekki samin, eða til orðin á löglegan hátt, hvorki sem aðalkjörskrá nó aukakjörskrá eins og tekið er fram hér að framan. Kosningarlögin mæla svo skýrt fyrir um þessar skrár að hér getur enginn vafi verið. Ekki er hún heldur til orðin samkv. heimild þeirri, sem nefnd var og gefin er í niðuriagi 14 gr. kosningalaganna. Enginn dómur heíir hér fallið, enda hafa engir þeirra, sem settir eru á »skrá« þessa kært yfir því, svo vitanlegt aé, að hafa ekki verið settir á aðalkjörskrá eða auka- kjörskrá, þá sem saraiti var sam- kvæmt kosníngarlögunum síðast- liðið ár. Af því, sem að framan segir, er það augljóst, að verði kosið 5. febr. næstkomandi samkvæmt þessarí nýju »skrá«, sem eftir þvi, sem séð verður, er með Öllu ólögmæt, þá leiðir af því ógild- ing kosningarinnar þegar á þing kemur. Það þótti ástæða á síð- asta þingi, að ógilda kosninguna i Reykjavík vegna þess, að 15 menn fengu að kjósa, sem stóðu á kjörskrá, en vautaði íáa daga til þess að ná fullum aldri. Hvað rnundi þinginu finnast nú, ef 1500 — fimmtán hundruð — manna fær að kjósa, án þess að standa á kjörskrá.;í» Það hafa oft verið brotin lög við alþingis- kosningar hér á láWSi, en aldrei hafa menn tekið eins djúpt í árinni, eins og Reykjavík ætlar nú að gera. Reykvíkingar vilja vera fremstir i flestu. Spurningin er þá loks sú, hvort nokkur leið var til, sem fær var til þ-ss að leysa úr þessu máli Mín skoðun er sú, að einasta leiðin, sem hægt var að fara var sú, að gefa út bráða- birgðalög. Þau bráðabirgðalög komu al s ekki í bága við 23. gr. stiórnarskrárinnar. Eina lausniu á þessu máli er því su, að kiörstjórn og þing- mannaefni vor skerist í leikinn nú og skori á landstjórnina að sjá um að gefin verði ut bráða- birgðalög, sem heimila »skrá« þessa, og gefa henni siðan fult nafn. 20. janúar 1921. Jón Kjartansen, cand. jur. RðalatFlfil os auhaatFlOL Það hefir einhverntíma verið sagt um föður íslenzkrar sagna- ritunar, Ara fróða, að það sem einkendi hann og ágætti væri ekki aízt þetta — hve góða grein hann kynni á aðalatriðum og aukaatriðum. Og þetta er eftir- tektarverð athugun — éftirtektar- verð af þvi, að þesai hæflleiki, eð kunna að gera greinarmun á aðalatriðum og aukaatriðum, er hæfileiki, sem allur þorri raanna gengur þegjandi fram hjá, án þess að skilja það, að hann er að ýmsu leyti undirstöðuatriði í mörgu starfi manna og stefnu og að margir þeir, sem mest hafa afrekað, eru einmitt þeir, sem ljósast sáu þetta, þeir sem ekki létu orð sín og athafnir drukna og dreifast í hringiðu aukaatrið- anna, heldur létu þau lúta fyrir aðalatriðunum. Og þetta er eftirtektavert atriði, ' einnig í sambandi við íslenzka ; pólitik, af því að þar skilur á i milli skilnittas Ara gatnla fróða og margra háværustu »leiðtoga« , lýðsins í atjórnmálum nú, — að I þeir kunna engan inun á aðalat- , riðum og aukaatriðum. Það er | nú oft talað utn riðlunina og rót- i ið, sem sé í stefnura og skoðun- i um í íaienzkum stjórnmálum Og ; raenn eru að leita að orsökunum ' og rífast um þær. En þó stimum kunni að þykja það langsótt, er þó enginn efi á þvi, að ein orsök- in að minsta kosti er blátt áfram skilningsleysið á mutiinn á aðal- atriðum og aukaatriðum í þjóð- félagsmálum. Það þarf ekki að leita langt að sönnunum úr daglegu stjórn- málaþrefi. Það má minna á það t. d hvað mikið af deilunum milli tveggja flokkanna í þessum kosningaundirbúningi hefir snúist um það eitt hvort einn lisiinn hafi kcmið fram nokkrum klukku- atundum of fljótt eða seint, og hvað mikið hefir verið rætt um ýms hverfandi dægurmál, sem menn halda að i augnablikinu »gangi bezt í háttvuta kjósendur*. En á meðan þessu moldrykt aukaatriðanna er þyrlað upp, hverfa menningarmál framtiðar- iunar bak við inökkinn — þau málin, sem kosningarnar og um- hugsunin um þær ættu fyrst og fremst að suúast ura. Það er þó í rauninni tiltölulega fámennur flokkur sem kemur þessu mold- viðri á stað, einkum undir ko n- ingar. En fyrir utan þetta alt saman stendur ætíð miklu fjöl- mennari flokkur, gætinna og hugs- andi manna, sem fyrirlíta þennan pólitiska bæxlagang og kjósenda- dekur, og þessa trú á »moldviðr- ið«, sem einn góður maður hefir kallað svo í þessura flokki er fjóldi yfirlætislausra og hægra manna af öllum stéttum, menta- menn og verzlunarmenn, sjómenn og verkamenn — menn sem grand- skoða hvert mál frá öllum hlið- um í ró og stillingu og taka sið- an sjálfstæða rökfasta afstöðu og fylgja henni með þegjandi festu en berja ekki bumbur fyrir henni á götum og gatnaraótum heimak- unnar og æsinganna. Og það eru þessir menn, þess- ir hægu og hugsandi menn, af öllum stéttum, bæði innan flokk- anna og utan, sem ekki trana sér fram að öþörfu, sem er kjarní kjósendanna — kjarni þeirra af því, að þeir eru hafnir yfir dutl- unga dægurþrasins og kunna skil á aðalatriðum og aukaatriðum i stjórnmálunum, þessir kjósendur einir, sem ættu það skilið að heita »háttvirtir<, þessir kjósendur sem geta og eiga að bæta úr þeim brest- um sem áður hefir verið lýst að væru á alþingi og ísl. stjórn- málum. Og það var einmitt f jöldi slikra kjósenda, sem í öndverðu stóð að A-listanum og tókst að fá þá Jón Þorláksson, Einar H. Kvaran og Olaf Thors til að gefa kost á sér til þingmensku. Það var fjöldi kjósenda úr óllum atéttum og öll- um gömlu flokksbrotunum — menn, sem voru orðnir þreyttir á stjórnmálamoldviðrinu'og jag- inu um aukaatriðin og vildu fá inn i þingíð fulltrúa, sem hefðu mentun til að sjá og starfsþrek til að framfylgja aðalatriðunum í Í8l. þjóðþrifamálum. Þess vegna er það líka, að þessir kjósendur skilja, að þeir þurfa ekki að vera nákvæmt eftirrit hver af öðrum eða sálar- laust bergmál hver af annars skoðunum í öllum aukaatriðum, ef þeir eru sammála í öllum aðal- atriðum, sem máli skifta. Þess vegna skilja þeir líka, að þö einn felli sig kanske ekki við eitt aukaatriði í skoðunum eins fram- bjóðandans, og annar í öðru — þá styðja þeir alla frambjóðend- ur A-listans jafnt, ef þeir eru sammála þeim í öllum aðalatrið- unum, sem til kastarma koma. Það veit enginn enn þá hvað mikill fjöldi kjóaenda er þannig sammála aðalatriðum A-iistans. Það veit það m.a. enginn af því, einmitt hve margir fylgja hon- um af þeim hægu, hugsandi kjós- endum í alþýðuflokki og annars- staðar, sem lítið láta á sér ber» opinberlega — og kanske vilja ekki telja sig til neins núverandi fiokks. — En flokksrísurinn er aukaatriði — aðalatriðið er það, hve margír vilja styðja hugsandi og starfandi kjósendur til að skapa hugsandi og starfandi þing. Því það er aðalatriði A-listans. G. BFasftarapIðaan. Húsnæðisvandræðin bér í bæn- um hafa meðal margs annars ills leitt af sér húsabrask í stærri stil en áður. Braskararnir hafa feng- ið byr undir báða vængi og færst mjög i aukana, svo nú eru þeir orðnir að hreinni plágu fyrir bæjarfélagið. Og þeir verða eink- um fyrir þeirri plágu, sem síst mega við því. Það er orðinn mjög algengur siður, að þessir kaupsýslumenn fá fólk, sem á hús, tíl þess að selja sér i hendur umboð til þess að selja húsin, »fá þau a hend- ina« sem kallað er. Enkum leita braskararnir til þeirra húseigenda, sem litla þekkingu hafa á kaup- um og Bölum og því er það, að konur t. d. sem eiga hús hafa einkum orðið fyrir barðinu á þess- um mönnum. Fjárhagsástandið hjá almenningi er viða svo, a& fólk neyðist til að selja hús sín vegna peningaleysis og þesavegna

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.