Ísafold - 21.09.1921, Blaðsíða 1

Ísafold - 21.09.1921, Blaðsíða 1
Vikublað. Verð: 5 kr. árg. — Gjalddagi 1. júlí. Símar 499 og 500. ISAFOLD Ritstjórar: Vilhjálmur Finsen og Þorsteinn Gíalason. AfgreiSsla og iim- Iheimta í Lækjargötu 2. — Talsími 500. ísafoldarprentsmiðja h.f. XLVIII. árg. Reykjavík, Miðvikudaginn 21. september 1921. 38. tólublað. Svar til J. H. Eftir tveggja ára umhugsun, og nákvæma yfirvegun, fer Jónas Hall- dóisson i Hrauntúni loksins að leit- ast við i Lögréttn 31. og 32. tbl. þ. á. að svara grein minni, er stóð í sama blaði árið 1919. Ætla mætti nú að hann væri búinn að hugsa sig svo vel um, eftir svo langan tíma, að frí hans hendi kæmu á- byggilegar rökfærstur gegn þvi, sem eg hefi skrifað, og ýtarlegri lýsing á Þingvallaskógi, vexti hans og *við- gangi, en grein hans ber vott um. Honum tekst mjög ófimlega að hagga við nokkru -af þvi, sem eg hefi skrif- að um skóginn og býlin i hrann- inu, i sambandi við friðun Þingvalla. Skoðanir og rökfærslur }. H., sem hann færir málstað sinum til stuðnings, og sem eiga að hrekja það, sem eg hef sagt, eru svo úr- eltar, að ætla mætti að þær væru frá 17. eða 18. öld. Fer ekki hjá þvi, að hann skilji og viti miklu betur um málefnið, sem hann skrifar um, en hann lætur. J. H. segir mig »bresta kunnug- leika og góðar heimildir að til skrifa um Þingvallahraunc. Um heimild- irnar er það að segja að margar þeirra eru frá J. H. sjálfum, og má hann þá kenna sér um, ef þær eru ekki góðar. Fyrst þegar eg skýrði J. H. frá hugmyndinni um að friða Þingvallaland, og gera það að als- herjar þjóðskemtigarði íslendinga, fanst honum það þjóðráð. Þá gaf hann mér ýmsar mikilsvarðandi upp- lýsingar nm skóginn og býlin ein- mitt með friðunina fyrir augum. Og lét í ljósi að litill skaði væri að býl- unum, þvi að bæði væru þau léleg og búskapur i þeim afskaplega erfið- ur, eins og satt er. Enda fanst J. H. ekki ástatða til, fyr en nú, að gera athugasemdir við það, sem eg skrifaði um Þingvallafriðunina fyrir árið 1919. Af hvaða ástæðum J. H. hefir kastað trúnni á friðun Þing- valla, og breytt skoðun sinni á vel- megum hraunbýlanna, læt eg ósagt, en ekkert bendir á, að búskapnum hafi farið fram, i seinni árum, og síst hjá J. H. sjálfum á Hrauntúni. J. H. telur skóginn á Þingvalla- hrauni í mikilli framför einkum þar, sem fé er mest beitt í hann i vetr- nm. Hefir hann heyrt menn segja: »að hver skepna ræktaði fóður sitt og bæti fyrir það sem hún eyðir.c Með þessu virðist hann komast að þeirri niðurstöðu að sauðfé rækti skóginn og bæti fyrir það, sem það bítur hann. Eftir þessari kenningu ættu engir skógar i landinu að hafa eyðilagst vegna fjárbeitar, heldur af þvi að þeir hafa ekki verið beittir nógu mikið. Víst er um það, að beit- in hefir þau ihrif á skóginn að hann verður »limafleiric eins og J. H. segir, hann verður að margstofna, kræklóttu, ligu og þúfumynduðu kjarri. En það er svo langtfrá því, að skógurinn taki við það framför- um. Annars er'þessi skoðun J. H. i skóginum álíka og var hjá snmu gamla fólkinu i túnasléttunum. Því þótti skaði að missa þúfurnar því að yfir- borðsflötur túnsins minkaði við það, að taka þær í burtu, og þá yrðu striin að sjálfsögðu miklu færri en elia. Þá segir J. H. að skógurinn i Þingvallahrauni sé í vexti og hafi »ekki verið víðlendari og samfeldari um alt hraunið, þegar land bygðistc en hann er nú, og að sjálfsögðu álitur hann lika að skógurinn hafi aldiei verið hærri. Ef skógurinn er í vexti einhverstaðar i hrauninu, þrátt fyiir sauðbeitina og skógar- brunana, lítur helst út fyrir að hann sé alveg ódrepandi, hve mikið, sem hann er niddur, og að mikils irang- nrs mætti vænta, ef hann væri al- geriega friðaður. I fyrstunni hefir skógurinn vaxið á Þingvallahranni upp af fiæi, sem borist hefir á hraunið, þá hafa vaxið upp einstofna tré; þannig er birk- inu eðlilegast að vaxa. Þegar trén voru fullvaxin báru þau þroskað fræ; vindurinn tók það og stráði því í allar áttir. Þar sem fræin féllu i góðan jarðveg og höfðu skilyrði til að festa rætur, þroskuðust þar enn einstofna tré, er sáðu út fri sér. Þannig gekk það koll af kolli. Skóg- urinn breiddist út yfir hraunið og Iandið umhverfis það. Hefir það að visu tekið mörg hundruð ár. A land- námsöld var skógurinn búinn að ná þeim þroska og þeirri útbreiðslu, sem hann gat náð, á hrauninu, sem annarstaðar á landinu. Skilyrði fyrir skóginn á Þingvallahrauni hafa ver ið mjög góð, eða ekki siður en þau eru enn, enda hefir hann haldist þar við frá þvi fyrsta, þótt sumstaðar annnarstaðar á landinu hafi tekist að útrýma honum með öllu. Eftir þvi sem tímar liðu og farið var að höggva skóginn og. beita sauðfé í hann breyttist dtlit hans. Fyrst voru, vitanlega, höggvin hæstu og gildustu trén, og þá rjóðurfelt á stórum svæðum i grend við bæina Og víðar. Trjiplönturnar, sem uxu aftur í rjóðrinu, náðu ekki fullum þroska vegna sauðfjárbeitar. Sauðféð beit ofan af nýgræðingssprotunum svo lengdarvöxturinn hætti. Nýir angar uxu þá neðar út úrstofninum eða rótinni, myndaðist þá margstofna tré — Iágt kjarr kræklótt og kýt- ingslegt. Þingvallahraun hefir nú algerlega skift um búning, frá því i fornöld. I staðinn fyrir einstofna trén, sem stóðu svo þétt að tóku greinum saman hátt yfir jörð, er nú kominn strjáll kjarrskógur — krypplingur, sem skriður víðast hvar með jörð. Auk skógarkjarrsins i hrauninn ber nii mest i lyngivöxnum móum, smávíðisrunnum, örfokaflögum, ber- um klöppum og mosaþembum. Hér og hvar er töluverður grasgróður innan um þetta, en er mjög gisinn nema á smáblettum móti sól. Þegar kjarrið er orðið gamalt, feyskist það og deyr, án þess að hafa nokkurntíma borið þroskað fræ, en sumstaðar yngir það sig upp með rótarskotum. Ótal smáteinar vaxa út úr rótarhálsinum eða rótinni, er sauð- féð gerir svo að ávölu og þúfu- mynduðu kjarri, eins og áður, jafn- óðum og þeir vaxi. Hér og hvar i upphrauninu er furðu hivaxið kjarr i strjilingi, sem viða er farið að feyskjast af elli, en sumstaðar umhverfis það er ligt kjarr, og krypplingslegt, sem vaxið hefir upp af skógarrótum. Fljótt i litið virðist skógurinn vera I vexti og breiða sig út, og langt til að sjá sýnist hraunið vaxið all samfeldu kjarri, en þepar um það er gengið greiðist það alt i sundur, og langt, gróðurlítið bil verður i milli runn- anna. Þetta stafar af því, að hvergi nærri alstaðar vex upp aftur skógur þar, sem gömlu runnarnir stóðu, þvi rótin hefir diið út og jarðvegur blis- ið burtu. Þannig hefir skógiuum hnignað ðld cftir öld, og með iframhaldandi beit og skógarhöggi fer svo að lok- um að birkikjarrið nær ekki hærri vexti en viðirrunnarnir og lyngið, og hverfur svo fyrir fult og alt. Þetta hefir itt sér stað i Þingvalla- hrauni og alstaðar annarstaðar i land- inu þar sem skógur hefir eyðst af fjirbeit og höggi. Margt bendir i, að skógurinn i hrauninu hafi bæði verið hærri, þéttvaxnari og miklu víðittumeiri fyr i öldum en hann er nú. Meðal annars mi benda í, að enn þi finn- ast leifar af birkikjarri 8—900 fet fyrir ofan sjivarmil i Ármannsfelli og víðar. Veðrittufarinu kennir J. H. um, að skógurinn hafi ekki getað vaxið eða nið meiri útbreiðslu i hrauninu til forna en nú. Frekar mi þakka veðrittunni vöxt og viðgang skógar- ins. Eins og áður er tekið fram, feykti stormurinn birkifræinn út um hagann, regnið festi það við jarð- veginn og snjórinn skýldi ungvið- inu i vetrum meðan það var veik- burða, og viðkvæmast fyrir ihrif- um. Þá þykist J. H. geta sannað það með gömlu vegunum i Þingvalla- hrauni að skógur eða annar gróður hafi ekki verið þar meiri til forna en nú gerist. Er nú flest notað til að dylja skógarspellin og landníðs)- una, sem itt hefir sér stað um lang- an aldur i hrauninu. Hvert manns- barn, sem komið er til vits og ira, veit að fjölfarnir hraunvegir stígast fljótt ofan i bera klöpp í þunnum og lausum jarðvegi, og ekki síður fyrir það, þó að þeir Uggi gegnum stórvaxinn og gróðursælan skóg. Slikir vegir eru fljótir að gróa upp aftur eftir að þeir eru aflagðir, og bendir það i hve jarðvegurinn er frjósamur, og hefir i fyrri tímum borið mikinn gróður. »Óheppilegtc telur J. H. að eg skyldi f^etta upp í jarðabók Á. M. til að sanna það, sem eg hefi sagt um skóginn og býlin i hrauninu. Alítur hann ekki bókina sérlega góð- ar heimildir, þar sem hann telur að i dögam A. M. hafi verið skógur minni i hrauninu en nú og færri fénaður i býlunum. En vel mí það vera, eins og J. H. segir, að býlin i Þingvallahrauni hafi áður verið hvert öðru til niðuidreps, því að þéttbýli i óræktuðu landi, þótt land- l ostir séa gtðir, getur aldrei þrifist, til leagdar, en þvi betur sem landið er ræktað, því fleiri býli getur það boiið, fætt fleira fólk og búpening, og þi geta býlin stuðst hvert við annað. Rétt mun það vera hji J. H. að Fiflavellir séu fyrir norðan Sijald- breið, en Eiriksvellir fyrir austan hann. Treysti eg J. H. til að vita þetta rétt. Annars er það mjög óvið- feldið hve mikið er af röngum ör- nefnum i korti mæhngamannanna dönsku í Þingvallalandi og kringum J. H. í Hrauntúni, eftir því sem hann segir sjilfur frí, og fleiri fróð- ir menn. Bæði ern nöfnin aíbökuð og færð úr stað. Hefði J. H. itt að finna hvöt hji sér til að leiðrétta þetta, úr þvi hann kom ekki í veg fyrir rangnefnin í fyrstunni. Forn heiti i landshlutum kringum Þing- velli breytast og verða úr lagi færð, sem annars hefðu staðið óhögguð um aldur og æfi. Þetta er enn eitt sýnis- horn af ræktarleysi manna gagnvart Þingvöllum, að lita sig einu gilda hvort örnefni kringum staðinn eru rétt eða röng. J. H. gerir nú mikið úr því, meðal annars, hve Hrauntún sé gott býli, og segir að það gefi af sér að jafn- aði tveggja kúa fóður og i annað hundrað hesta af útheyi. Auðvitað hefir tilgangurinn verið 'si, með því að byggja Hrauntún i fyrstuuni, að reyna að gera þar sem lifvænlegast. En það er hvorki túnið né engjarn- arnar, sem haldið hefir lífinu í ibú- andanum þar heldur skógurinn kring- um býlið, þar i liggur aðalkjarninn. Það var hann, sem gerði kotið byggi- legt í fyrstunni, og in hans hefði það ekki haldist í ibúð. Þó að J. H. nefni hér tveggja kúa fóður af tiin- inu veit hann það vel, að túnið hefir oft ekki gefið meira af sér en eitt kýrfóður, og engjarnar Hka oft helm- ingi minna en hann segir, hafi þær pó ætið verið ljáberandi. Þar sem hann talar um, að i Hrauntúni hafi verið ræktaðar engj- ar, i hann við Hofmannaflöt; það er sléttur valllendisharðbali, sem nitt- uran hefir búið til ogræktað, senni- lega löngu fyrir landnimsöld, en ekki J. H. eða nokkur annar maður. Flðtinni feefir aldrei verið sýnd svo mikil rækt, að menn hafi girt hana eða varið fyrir itroðningi, hvað þi heldur komið í veg fyrir, að hún blési upp. Er nú stór sneið af henni orðin að moldarflagi, sem i fyrir höndum að stækka, en ekki minka, ef ekki verður riðin bót i. Það er þvi fjarstæða að gefa það í skyn, að flötin sé ræktuð af manna höndum. En þess mi geta að engi þetta mundi, því miður, líklega verða fyr- ir utan þau takmörk, sem komið hefir til orða að friða. Engan furðaði á þvi, þó að J. H. þætti leiðinlegt, að sji fram ieftirkom- endur hans i Hrauntúni spiltu svo skóginum og öðrum landkostum þar, að býUð hyrfi af sjálfu sér úr ibúð, og yrði óbyggilegt, er timar liðu, eins og önnur býp, sem fyr i öM- nm hafa lagst í eyði i hrauninu. En hins vegar ætti honum að vera kærari sú tilhugsun, að búskípti- um ytði fórnað i bylinu, eftir hans dag, fyrir friðun og vernd- un Þingvallahrauns, svo að skógin- um og öðrum gróðri yrði borgi1, fyr en um seinan, landi og þjóð tii vegs og sóma. Býlin i Þingvallahrauni eru i óskíftu landi Þingvallakirkju, og em því með öllum sinum gögnum og gæðum almennings eign, og hafa eflaust ve ið það fri alda öðli og aldrei gengið kaupum og sölum né komist í braskara hendur. Hér i það ekki við, sem J. H. segir, að rikinu hafi verið gefin jörð, þar sem Hrauntún er. Leigusala verður aldrei gefin eign, sem hann i og selur á leigu. Rikinu er nú lítil eign í þeim eyðibýlum, sem enn sér votta fyrir i hrauninu, þótt einhvern tima hafi staðið í blóma. Og varlega mi full- yrða að Hrauntúnsland sé nú meira virði til ibúðar, en það var fyrir 90 irum, þegar það var bygt upp. Það er nú einu sinni siður að taka út bæjarkofana þegar íbúendaskifti verða og lita svara ofanilagi fyrir fyrningu þeirra. Engum manni er gert að skyldu að bera ibyrgð i því, hvernig hann fef með lands- gæðin. Þó að það hafi langmesta þýðingu. Geta mi þess, að nú er Stýfli- dalur í eyði, einhver langbesta bú- skaparjörðin í Þingvallasveit, fyrir þi sök að hún hefir gengið kaup- um og sölum og, að sögn, lent í braskara höndum; væri sú jörð vel setin, tún stækkað og ræktað, gæti hún borið miklu meiri kvikfénað og fætt fleira fólk, en nú er i öllum hraunbýlunum til samans, sem kom- ið hefir til orða að taka úr ibúð vegna friðun Þingvallalands. Þi er og önnur jörð, í Þingvalla- sveit, i eyði þetta arið, og sú þriðja var óbygð í fyrra, rétt við hliðina i j H. Litur út fyrir að honum þyki þetta ekkert athugavert, ea það sýnir þó, að ekki þarf altaf að kenna um friðun skóganna að jarð- ir leggist í eyði. Það gerist ekki þörf að eltast við fleiri atriði í grein J. H., enda er tilgangslaust að rökiæða við þann um friðun og ræktun, sem hvorngt skilur eða vill skilja. Þar sem J. H. eignar mér »rang- færslurc, »misskilningc, »öfgarc, »ósannindic o. fl. þess hittar, visa eg þi aftur heim til föðurhiisanna að Hrauntúni. Undanfarandi kynslóðir hafa tekið með sér í grðfina, ef svo mætti að orði komast, mest alt af skóginum sem klæddi landtð til forna, og sennilega verður erfitt að varna þess, að eitthvað af skógleifunum, sem eftir eru, fari sömu leiðina, með núverandi eða næstu kynslóð, ef margir verða lil þess, eins og J. H., að reyna að telja sér og öðrum trú um, að skógurinn hafi aldrei verið meiri, og sé að vaxa og breiðast út,

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.