Tíminn - 01.11.1981, Blaðsíða 16

Tíminn - 01.11.1981, Blaðsíða 16
16 Sunnudagur 1. nóvember 1981 I. kafli Talið aldrei viðdkunnuga IUm solarlagsbil á heitu vorkvöldi voru tveir menn á ferli viö Patríarkatjarnir. Annar þeirra var á aö giska fertugur, klæddur gráleitum sumarfötum, lágvax- inn, dökkhærður, striöalinn, sköllóttur og hélt á vönduöum hatti I annarri hendinni. 'Svört hornspangargleraugu af yfirnáttúru- legri stæro skreyttu snyrtilega rakað andlit hans. Hinn var herðabreiður og ungur, með úfið, rauöleitt hár og köflótta húfu sem hann haföi ýtt aftur á hnakka. Hann var klæddurkúrekaskyrtu,kryppluöum hvltum buxum og svörtum inniskdm. Sá fyrrnefndi var enginn annar en Mikhail Alexandrovits Berlioz, ritstjóri bo'kmenntatimarits og stjórnarformaour eins stærsta rithöfundafélagsins I Moskvu sem þekkt var undir skammstöfuninni MASSOLIT. Hinn ungi fylgdarmaður hans varskáldiö Ivan Nikolajevits Ponirjof, sem skrifaöi undir dulnefninu Bésdomni. Þegar rithöfundarnir komu inn á breið- götuna i skugga nyutsprunginna linditrjáa héldu þeirsemleiðld aðskrautlega máluð- um söluturni sem bar áletrunina „Bjór og svaladrykkir". Nú er réttað geta þess fyrsta sem undrun vakti þetta skelfilega maikvöld. Hvorki i nágrenni söluturnsins né á allri breiðgöt- unni serii lá samhliða Malaja-Bronnaja var lifandi mannveru að sjá. A þessari stundu, þegar ekki virtist mögulegt að draga andann lengur og sólin steypti sér niður i þurri hitamóðu einhversstaöar handan Sadovja-hringbrautarinnar var enginn & gangi undir linditrjánum, enginn sat þar á bekk, breiðgatan var auð. -Sódavatnsglas, takk fyrir sagöi Berlioz. -Það er ekki til, svaraði konan I söluturn- inum afundin. -Er.til bjór? spuröi Berlioz hásum rómi. —Hann kemur seinna íkvöld, svaraði kon- an. Hvað er þá til? spurði Berlioz. — Aprlkósusafi en hann er volgur, sagði konan. -Jæja látið harin koma, látið hann koma... Aprikósusafanum fylgdi rlkuleg, gul froða, og lof tið ilmaði eins og á hárgreiðslu- stofu. Þegar rithöfundarnir höfðu drukkið byrjuðu þeir strax að hiksta, borguðu fyrir sig og settust á bekk, sneru andlitunum að tjörninni og bökunum i' Bronnaja-götu. Þá geröist undarlegt atvik, sem snerti aðeins Berlioz. Hann hætti skyndilega að hUcsta, hjarta hans sltí hart og hrapaði eitt andartak,ensnerisiðan afturá sinnstað og hafði þá stungist i það bitlaus nál og sat föst. Auk þess varð Berlikoz gripinn á- stæðulausum ótta sem vai" svo sterkur að honum var skapi næst að hlaupa burt frá Patriarkatjörnum án þess að lita um öxl. Berlioz horfði dapurlega I kringum sig og skildi ekki hvað haföi vakið honum ugg. Hann fölnaöi, þurrkaði sér um ennið með vasaklút og hugsaði: „Hvað er að mér? Þetta hefur aldrei komið fyrir áður. Dyntir i hjartanu... Ég er lítkeyrður... Liklega kominn timi tilað gefa skit i allt og fara til Kíslovodsk, I heitu bööin..." Einmittþá þéttist heitt loftið fyrir fram- an hann og óf úr sjálfu sér gegnsæjan mann.stórfurðulegan i Utliti. A smáu höfði hans sat knapahúfa og hann var klæddur stuttum, köflóttum jakka, sem einnig var ofinn úr lofti... Maðurinn var rUmlega tveggja metra hár, axlarýr og ótrúlega horaður, en andlitssvipurinn — takið eftir — háðslegur. Berlioz hafði lifað li'fi sinu þannig, að hann var ekki vanur óvenjulegum viðburð- um. Hann fölnaði enn meira, rak upp stór augu og hugsaði i uppnámi: ,,Þetta getur ekki veriö!" Enþetta var, þvimiður, og langigegnsæi maðurinn sveiflaöisttil og frá frammi fyrir honum án þess að snerta jöröina. Skelfingin yfirþyrmdi Berlioz og hann lokaði augunum. Þegar hann opnaði þau aftur sá hann að þessu var lokið, hillingarn- ar gufaðar upp, sá köflotti horfinn og nálin stokkin Ur hjartanu. —Fjandinn sjálfur! hrópaði ritstjórinn, — veistu það, Ivan, það lá við ég fengi slag vegna hitans rétti'þessu! Ég fann meira að segja fyrir einhverju sem Uktist ofskynj- un...Hann reyndiað brosa, en óttinn gáraði enn augu hans og hendur hans skulfu. Smám saman róaðist hann þtí, veifaði vasaklUtnum og sagði sæmilega hress I bragði: Jæja þá..., og hélt áfram ræöunni sem aprfkósusafinn hafði rofið. Seinna kom I ljós að ræðan hafði fjallaö um JesU Krist. Éannig var mál með vexti, að ritstjtírinn hafði pantað hjá skáldinu langt og andkristilegt kvæöi fyrir næsta hefti timaritsins. Ivan Nikolajevits hafði ort kvæðið, og það meira að segja á mjög skömmum tima, en þvi miður var ritstjór- inn alls ekki ánægður með það. Be'sdomni hafði dregið upp m jög dökka mynd áf aðal- persónunni þ.e.a.s. Jesú en engu að slð- ur var það álitritstjóransað yrkja þyrfti allt kvæðið upp á nýtt. Og níi var ritstjórinn að flytja skáldinu einskonar fyrirlestur um Jesú, I þeim tilgangi að leiða þvi fyrir sjónir Ihverju grundvallarmistök þess væru fólg- in. Það er ekki gott að segja hvað það var sem olli þvl að Ivani Nikolajevits brást bogalistin: hvort það var óbeisluð skáld- gáfa hans eða fullkomin vanþekking á yrk- isefninu. En hvernig sem á þvi stóð varð Jesu i meðförum hans að lifandi manni. Þetta var Jesiís sem hafði einhverntima verið til, þótthann væri að visu gæddur öll- um hugsanlegum neikvæðum eiginleikum. Berlioz vildi hinsvegar sýna skáldinu. fram á, að aðalatriðið væri ekki hvernig Jesils hefði verið, hvort hann hefði verið góður eða vondur, heldur hitt, aö þessi Jes- ús hefði hreinlega aldrei verið til sem ein- staklingur og að allar sögurnar um hann væru ómerkilegur uppspuni, tísköp venju- leg goðsögn. Vert er að geta þess, að ritstjórinn var maður viölesinn og vitnaði í ræðu sinni af mikilli kunnáttu I forna sagnfræðinga á borð við hinn mikla Filon frá Alexandriu og hinngagnmenntaðiJósef Flavius, sem ekki hefðu minnst á tilvist JesU svo mikið sem einu orði. Af staögtíðri þekkingu sinni miðl- aði Mikhail Alexandrovits skáldinu þeim upplýsingum, að textinn i fimmtandu bók fertugasta og fjórða kafla hinna þekktu Annála Tacitusar þar sem segir frá aftöku JesU, hann væri ekki annað en fölsuð viðbót frá seinni timum. Skáldinu voru þetta allt , » fréttir og það hlustaði af athygli á Mikhail Alexandrovits, staröi á hann fránum græn- um augum, hikstaði öðru hverju og for- mælti um leið apri'kósusafanum. — Þau austræn trUarbrögð eru ekki til, sagði Berlioz, þarsem ospjölluð meyja fæð- ir ekki af sér guð. Kristnir menn voru ekki að uppgötva neitt nýtt þegar þeir sköpuðu þennan JesU sinn á nákvæmlega sama hátt: mann sem I raun og veru var aldrei tíl. Þetta er það sem leggja ber höfuð- áherslu á... Há tenórrödd Berliozar hljtímaði í mann- auðum trjágöngunum og þvi lengra sem Mikhail Alexandrovits hætti sér inn I frum- skóga þá sem aðeins hámenntaðir menn geta hætt sér inn i' án þess að hálsbrotna, þvlmeira fékk skáldiö i sinn hlut af hollum f róðleik um Osiris hinn egypska, son himins og jaröar, um Þammus, guð Fönikiu- manna, um MardUk, og jafnvel um hinn grimma en litt þekkta guð Vitzli-Putzli, sem naut á sfnum tima mikillar virðingar meðal Azteka I Mexico. Einmitt á þvl augnabliki, þegar Mikhail Alexandrovits var að segja skáldinu söguna af þvi, þegar Aztekarhnoðuðu Ur deigi styttu af Huitzilo- pochtli, einmitt þá birtist fyrsti maðurinn I trjágöngunum. Seinna, þegarþað var frómtfrá sagt orð- ið of seint, söínuðu ýmsar stofnanir saman upplýsingum um Utlit þessa manns. Samanburðuráþeimhlýturað vekja furðu. Þannig var lýsingin á einUm stað t.d. I þá veru, að maður þessi væri lágvaxinn, gull- tennturog haltur á hægra fæti. Annarsstað- ar var sagt, að hann væri gifurlega hávax- inn, platlnutenntur og haltur á vinstra fæti. i í þriðju skýrslunni stóð stutt og laggott, að maðurinnhefðiengin sérstök einkenni. Það verður að viðurkennast, að engin þessara lýsinga fær staðist. I fyrsta lagi var maðurinn alls ekkert halt ur, og hann var hvorki lágvaxinn né gifur- lega hávaxinn, heldur einfaldlega hávax- inn. Hvað tönnunum viðkemur, voru þær klæddar platinuhUð vinstra megin i munni hans, en gullhUÖ hægra megin. Hann var klædduf dýrum.gráum fötum og Utlendum skóm I sama lit. Gráa alpahUfu bar hann á höfði, og hafði dregið hana niður að eyra, að spjátrunga hætti, og ihandarkrikanum bar hann göngustaf með svörtum hnúö i llki hundshauss. Hann leit Ut f yrir að vera rUm- lega fertugur. Skakkur tilmunnsins. Nauð- rakaöur. Dökkhærður. Hægra augað svart, það vinstra af einhver jum ástæðum grænt. Svartbrýndur, og önnur augabrUnin hærri en hin. 1 einu orði sagt: Utlendingur. Þegar Utlendingurinn gekk framhjá bekknum sem ritstjórinn og skáldið sátu á, gauthann augunum til þeirra, nam staðar og settist á næsta bekk, ekki steinsnar frá kunningjunum. „Þjóðverji", hugsaði Berlioz. „Englend- ingur", hugsaði Bésdomni, „að honum skuli ekki vera heitt meö þessa hanska". Otlendingurinn virti fyrir sér háreistar byggingarnar, sem mynduðu ferhyrning umhverfis tjörnina. Augljdst var, að hann leit nU þennan stað i fyrsta sinn og hafði áhuga á honum. Augu hans staðnæmdust við efri hæðir hUsanna, þar sem gluggarnir endurspegluðu skært og brotakennt skin þeirrar sólar, sem var nU að setjast i síð- asta sinn i Hfi Mikhails Alexandrovits. Slð- an leituðu augu hans niður eftir hæðunum, þar sem gluggarnir voru að fyllast kvöíd- hUmi. Hann brostilitillega að hugsun sinni, plrðiaugun, lagði hendurnar á stafhnUðinn og hökuna á handarbökin. — Ivansagði Berlioz, þú hefur skrifað góða háðsiysingu á fæðingu JesU, sonar Guðs.En mergurinn málsinser sá, að áður hafði komið iheiminn heil hersing af guðs- sonum, einsog t.d. Adonis hinn fönlski, Attfs hinn fryglski og Miþra hinn persneski. 1 stuttu máli sagt, þá fæddist i raun og veru enginn þeirra, og heldur ekki JesUs, og I staðinn fyrir að íysa fæðingunni eða t.d. komu vitringanna hefðir þU átt að lýsa fár- ánlegum sögusögnum um þessa atburði. Annars er svo að sjá á frásögn þinni að hann hafi fæðst I raun'og veru! Þegar hér var komið gerði Bésdomni til- raun til að stöðva hikstann sem hrjáði hann. Hann hélt niðri I sér andanum, en hikstinn ágerðist einungis við það og varð enn sársaukafyllri. Einmitt á þessu augna- bliki gerði Berlioz hlé á ræðu sinni, þvl að Utlendingurinn stdð skyndilega á fætur og gekk til rithöfundanna. Þeir siðarnefndu horfðu undarlega á hann. — Afsakið, sagði ókunni maðurinn með erlendumhreimenán þessað afbaka orðin, að ég skuli leyfa mér, án þess að þekkja ykkur... en umræðuefni ykkar er svo áhugavert að... Hann tók kurteislega ofan hUfuna, og vin- irnir áttu einskis annars Urkosti en að standa upp og hneigja sig. „Nei, liklega er hann Frakki...", hugsaði Berlioz. „Pólverji", hugsaði Bésdomni. Rétt er að skjóta þvi hér að, að skáldinu þótti Utlendingurinn ógeðfelldur strax I upphafi samtals þeirra, en Berlioz leist nokkuð vel á hann, eöa værikannski réttara að segja að honum hefði fundist hann áhugaverður. — Leyfist mér að setjast? spurði utlend- ingurinn kurteislega, og þegar kunningj- arnir færðu sig ósjálfrátt hvor frá öðrum smeygði hann sér fimlega I sætið á milli þeirra og blandaði sér umsvifalaust I sam- ræðurnar. — Hafi ég heyrt rétt, sögðuö þér að JesUs hefði aldrei verið til, eða var það ekki? spurði hann og leit á Berlioz sinu græna vinstra auga. —Yður misheyrðist ekki, svaraði Berlioz hæversklega, ég sagði einmitt það. —Enáhugavert! hrópaðiUtlendingurinn. „Hvern fjandann vill maðurinn?" hugs- sem ég hef geysilegan áhuga á, sem ferða-' maður, sagði furðufuglinn Utlendi og lyfti vísifingri, margræður á svip. Þessar mikilvægu uppiysingar virtust I raun og sannleika hafa haft áhrif á ferða- manninn, þvi að hann horfði nU hræddur á hUsiní kring, einsog hann byggist við að sjá þar guðleysingja I hverjum glugga. „Nei, ekki er hann Englendingur", hugs- aði Bérlioz. Bésdomni' hugsaði: „Hvar skyldi hann hafa lært svona góða rUss- nesku, mér er spurn?" og gretti sig enn. — En leyfið mér að spyrja, sagði gestur- inn eftir óttablandna umhugsun, hvernig ber þá að tUlka sannanir fyrir tilvist Guðs, sem eru fimm talsins, einsog þér vitið? — Þvi miður! sagði Berlioz i meðaumk- unartóni, engin þessara sannana fær stað- ist,oglangtersiðan mannkynið lagði þær á hilluna. Þér verðið þó að viðurkenna, að á skynsemisplaninu getur ekki verið Um að ræða neina sönnun fyrir tilvist Guðs. — Bravó, hrópaði Utlendingurinn, bravó! Þérorðiðþessa hugsun nákvæmlega einsog ImmanUel, sá órólegi öldungur. En það skrýtna var, að þegar hann hafði rifið niður allar þessar fimm sannanir bjó hann til þá sjöttu, einsog til að striða sjálfum sér. — Sönnun Kants, sagði hálærður ritstjór- inn og brosti Htillega, — er ekki heldur sannfærandi. Hvað sagði ekki Schiller: að röksemdirKants á þessu sviði væru aðeins fyrir þræla! Og Strauss hló nú bara að þess- ari sönnun. Meðan Berlioz talaði hugsaði hann með sjálfum sér: „Hver I ösköpunum skyldi þetta annars vera? Og hversvegna talar hann rUssnesku svona vel?" — Það ætti nU bara að taka þennan Kant MEISTARINN OG MARGARÍTA — Kafli úr skáldsögu Mkhafls Búlgakofs, sem kemur út í næstu viku ¦ Hér birtist fyrsti kafli bókarinnar Meistarinn og Margarlta eftir Mikhafl Búlgakof sem Mál og menninggefur út i næstu viku. Meistarinn og Margarita er löngu viðurkennd sem ein af mestu bókum nútimans og auk þess bráðskemmtileg og spennandi aflestrar. Það er Ingibjörg Ha'raidsdóttirsem þýtt hefurbókina en Arni Bergmann skrifar formála og segir þar m.a.: „Búlgakof segir I þessu verki plslarsöguna upp á nýtt. Hlutskipti Jesúa og PHa- tusar I minni þjóðanna læturhannsérverða vlsbendinguá von um réttlæti. En Dómur Sög- unnar nægir honum ekki. Réttlætiskrafan kemur I veg fyrir að BUlgakof geti verið hlýðinn lærisveinn Jesúa, hún spyr um endurgjald, refsinbu. Þess vegna þarf höfundur á Woland að lialda og púkum hans, á þvi illa afli sem gjörir gott, svo höfð sé með þversögn lir Faust Goethes. Það hefur svo sem gerst áöur i bókmenntum að Satan, Mefistó, Faland rybjast inn I llf manna. En hér freista djöflarnir þeirra manna sem eru þegar sekir og refsa þeim —svo illa er komið heimi Búlgakofs að andskotinn er velkominn framkvæmdastjóri rétt- lætisins, sem flettir ofan af leigupennum, mútuþegum, rógberum og forréttindahyski..." Og slðar: „Til aðbrúa það gil sem verður milli vonar og herfilegra tiðinda sfðustu æviára BUlga- kofs verður þessi undarlega og margslungna skáldsaga til, rik af háði, fyndni, beiskju og dapurleika, full af heillandi þverstæbum vanmáttar og óskhyggju, sköpunarvilja og rétt- lætisþarfa," Greininnifylgir kunn mynd af einum áranum I slagtogi við Wolandskratta. aði Bésdomni og gretti sig. — Ogjeruð þe'r sammála viðmælanda yðar? spurði Utlendingurinn og sneri sér til hægri, að Bésdomni. — Hundrað prósent! staðfesti skáldið, sem hafði unun af að tjá sig d viðhafnar- mikinn og tölfræðilegan máta. — Stórkostlegt! hrópaði hinn óboðni sessunautur.Hann leitflóttalega i kringum sig og lækkaði röddina: Afsakið hvað ég er uppáþrengjandi, en mér skildist að þið tryðuð heldur ekki á Giro? Hann setti upp óttasvip og fiytti sér aö bæta við: — Ég lofa að segja engum frá þvi! — Nei, við trUum ekki á Guö, svaraöi Berlioz og brostilitið eitt aö ótta þessa er- lenda ferðamanns, en það er alveg óhætt að tála frjálslega um það. Otlendingurinn hallaði séraftur á bak og spurði með i'skrandi forvitni i röddinni: — Eruð þið — guðleysingjar? — Já, við erum guðleysingjar, svaraði Berliozbrosandi en Bésdomni hugsaði reið- ur: „Sá ætlaði að hanka okkur Utlendings- fiffið!" — Endásamlegt! hrópaði útlendingurinn furðulegi. Hann hristi höfuðið og leit til skiptis á rithöfundana tvo. — I okkar landi er enginn hissa á guð'- leysi, sagði Berlioz, kurteis einsog sendi- ráðsstarfsmaður, flestir IbUar landsins eru fyrir löngu og á meövitaðan hátt hættir að trda ævintýrunum um guö. 1 þessum svifum gerði útlendingurinn dá- litið undarlegt: Hann stóð á fætur og tók I höndina á furðu slegnum ritstjóranum um leið og hann sagði: — Leyfið mér að þakka yður af öllu hjarta! — Fyrir hvað eruð þér að þakka honum? spurði Bésdomni og drap tittlinga. — Fyrir afar mikilvægar upplysingar ogsenda hann norðurá Solovki isvona þrjU ár, fyrir þessa sönnun hans, sagði ivan Nikolajevits allt I einu. — lvan! hvislaði ritstjdrinn vandræða- lega. En þessi uppástunga, að senda Kant til Solovki, kom UUendingnum alls ekki á ó- vart, og það sem meira var: Hann hreifst af henni. — Einmitt, einmitt! æptihann og glampi kom i grænt vinstra auga hans, sem sneri að Berlioz, það er einmitt rétti staðurinn fyrirhann! Ég sagðihonum það sjálfur við morgunverðarboröiðeinu sinni: Prófessor, sagði ég, hvað sem þér segið er eitthvað bogið við þessar hugdettur yðar. Það getur verið að þær séu gáfulegar, en þær eru skratti óskiljanlegar. Yður verður stritt meö þeim. Berlioz glenntiupp augun. ,,Við morgun- verðarborðið hjá Kant? Hvaðer maðurinn að þrugla?" hugsaði hann. — En, Utlendingurinn hélt áfram og lét ekki undrun Berlioz á sig fá, en sneri sér að skáldinu.það erekkihægt að senda hann til Solovki, vegna þess að hann hefur rUm hundrað ár dvalist á stað sem er I mun meiri f jarlægð héðan en Solovki, og þaðan er alls ekki hægt að ná honum, ég get full- vissað yður um það. — Það var leitt, sagði skáldiö ósvifna. — Mér þykir það llka leitt, samsinnti ó- kunni maðurinn með glampa i auga og hélt áfram: Enég hef áhyggjur af einu. Ef Guð er ekki til, hver er það þá sem stjdrnar lffi mannsins og yfirleitt öllu hér á jörðu? — Maðurinn sjálfur stjómar, flýtti Bés- domni'sér aö svara reiðilegaþessarispurn- ingu, sem óneitanlega virtist Ut I hött. — Afsakið, sagði ókunni maðurinn blíð- lega, en til þess aö stjórna er nauösynlegt aðhafaihöndunum áætlun.a.m.k. eitthvað fram I tfmann. Leyfið mér þvi að spyrja:

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.