Tíminn - 16.07.1983, Blaðsíða 9

Tíminn - 16.07.1983, Blaðsíða 9
LÁÚGARDAGUR 16. JÚLÍ1983 mmm byggt og búið í gamla daga 367 Þrammað milli þorpa ¦ Einn tveir, einn tveir; það er hart og slétt undir fæti á dönskum þjóðvegum. Granít er harðara en blágrýti og endist betur. Ég er eini gönguskarfurinn, öll umferð er á hjólum, bílar og hjól hafa hrakið fótgangandi menn og riddara út af vegunum. En það er stöðugur straum- ur bíla, reiðhjóla og alls konar mótor- hjóla, enda landið sem skapað fyrir hjólin - flatlendi, aðeins lágar öldur hér og hvar. Og allt er grænt, kornið bylgjast í golunni og á túnum eru kýr á beit, flestar svartskjöldóttar á Jótlandi, en rauðskjöldóttar eða rauðar á Fjóni og Sjálandi. Miklu meiri festa í litunum hér en í íslenska kúastofninum (eða var)? Það er heitt í veðri 17-25° og þurrt nær allan júní hér á N.-Jótlandi, en skúra- leiðingar meiri sunnar í landinu. En allt á floti í maí og sér þess enn merki í lægðum, kornið seint á ferðinni. Ein- staka bóndi er að flytja kýr sínar á nýjan grasblett rétt við veginn, eða færa til rafgirðingar og gef ég mig stundum á tal við hann. Það rymur kannski ólíklega í honum fyrst, en brátt liðkast um mál- beinið. Hann er forvitinn að vita hvaða náungi með Alpafjalla-stráhatt á höfði hafi tíma og nennu til að labba út á þjóðvegi íhitasólskini. Af málhreimnum heyrir hann að ég er ekki úr nágrenninu og veit ekki hvaðan úr Danmörku. Þegar ég segist vera frá íslandi, spyr hann margs, vill vita hvað sé hægt að rækta þar norður undir pól, hvað kýrnar mjólki, hvort við etum aðallega fisk og hvernig í ósköpunum við getum varist atvinnuleysi í hinni gríðarlegu verð- bólgu? Það er ofar mannlegum skilningi, segir hann. Öfundar okkur af vatns- aflinu og jarðhitanum. Segir tæknina komna á hátt stig úr því við getum hagnýtt glóandi hraun, sem grunnt sé á, til að hita upp heilan kaupstað (Vest- mannaeyjar). En varla sé nema fyrir hörkutól að búa á íslandi! Bóndi bauð mér inn og veitti öl. ÞaT sat faðir hans, gamall garðyrkumaður, og reykti pípu mikla, svo langa að hausihn lá niðri á gólfi; hollensk, köld og góð sagði hann. Myndir á veggjum sýndu ættfeður, sama ætt búið hér í fjóra liðu og sonur minn hef tekur við, hann er búfræðingur. Ekki sá ég margar bækur utan búfræðirit, en ýmsa eigulega muni, m.a. vandaðan borðbún- að. Mun allvíða til erfðasilfur. Átthagaf jötur og mállýskur Áfram gekk ég 5 km til næsta þorps, en þar gekk mér tregt að skilja fólkið því að mállýskan var ónnur. Það er kynlegt þetta í Danmörku hve mállýskur eru, eða hafa verið, margar í jafngreiðfæru landi og oft stutt á milli mállýskusvæð- anna. Jafnvel munur á mæli manna á Norðurbrú og Vesturbrú í Kaupmanna- höfn. Þetta er skiljanlegra, þar sem land er fjöllótt og ógreitt yfirferðar, t.d. í Noregi, svo byggðir voru afskekktar. Sagt er að dönsku þorpin og nágrenni þeirra hafi öldum saman verið eins konar „ríki í ríkinu" og búið að sínu út af fyrir sig að verulegu leyti. Samtök þurfi einnig gegn óaldarflokkum. Borgir ' lokuðu hliðum sínum á kvöldin á miðöld- um. í hverju þorpi var prestur, smiður, kaupmaður, malari, bakari o.s.frv. Kunnáttumaður var þorpsbúum mikils virði. Gömlu 600-800 þorpskirkjurnar voru rammbyggðar, því nær sem virki, enda standa margar enn. Þar var alloft birgðageymsla á kirkjuloftinu og stund- um varðgæsla í turninum. Iðnir ýmsar í hávegum. Fræg er sagan um smiðinn og bakar- ann. Smiðurinn hafði drýgt glæp og skyldi hengjast, gálgi þegar reistur. En þá fór að fara um þorpsbúa, duglegan smið máttu þeir ekki missa fyrir nokkurn mun. Skotið var á fundi og málið rætt fram og aftur. Einhvern varð að hengja til að fullnægja dómnum. O, jæja, mönnum kom saman um að bakarinn væri lélegur, nógir gætu komið í hans stað. Samþykkt að fórna honum, en sleppa smiðnum! Sennilega er þetta flökkusaga, óvíst hvaðan hún er komin, en orðtakið að „hengja bakara fyrir smið" lifir. Átthagafjöturinn illræmdi jók mjög einangrun þorpa og byggðarlaga og studdi að þróun mállýskanna. Karlmenn í bændastétt voru skyldaðir til að vera heima á fæðingarstað sínum (eða fæð- ingarsveit) og máttu ekki flytja bestu ár ævi sinnar. Stóð svo til 1788 í Danmörku, en þá var fjötrinum aflétt við mikinn fögnuð bændanna. Skjólbeltum hallar! Eg gekk mikið úti á hinni stóru ey Mors á Limafirði. Þar og víðar í Mið- og Vestur-Jótlandi hallar mörgum skjól- beltum til austurs undan ríkjandi vestan- vindi, sem blæs innyfir flatt landið utan af Norðursjó. Aður fyrr varekki hægt að rækta hér korn vegna kaldra og rakra þokudumbungsvinda af hafi. Loks hóf- ust Danir handa með skjólbeltarækt í stórum stíl og sjá! loftslagið batnaði stórum. Mættum við Islendingar af þessu læra. Ekki þurfa Danir að girða skjól- beltin, sauðfé er örfátt, nema helst á sjávaiílæðum, og því er haldið innan girðinga. Það andar illu frá Bretum og Þjóðverjum Langflest skjólbelti eru úr lauftrjám, einkum silfurreyni. álmi og þyrni. Þyrni- gerðin eru snjóhvít af blómum fyrri hluta sumars. Rauðgreni hefur einnig verið gróður- sett í langar raðir til skjóls og í sandhól- unum á vesturströndinni, einnig fjalla- fura. Gekk þetta lengi vel. En hin síðari ár ber á miklum vanþrifum víða í barrtrjánum. Á Mors t.d. sá ég raðir af greni, visnu að nokkru og veiklulegu. Kennt er um brennisteinsmenguðu lofti, sem vindar bera frá verksmiðjum Bret- lands og Þýskalands. Vötn í Noregi og Svíþjóð eru víða að verða súr af sömu orsökum og fiskar drepast í þeim. Stór- iðjan hefur sannarlega sínar skuggahlið- ar. Litið á bændabýlin Þau eru allgömul mörg hver, flest hlaðin úr rauðbrúnum eða gulum tígul- steini (múrsteini) og eru hin þekkileg- ustu að sjá, fara prýðilega við umhverfið. Þökin eru brött og hellulögð oftast (þakskífur). Jafnan standa býlin í skógarlundum, enda veitir víða ekki af skjóli fyrir vestanvindinum. Trén gefa bæjjnum hlýjan svip. Ég settist oft í jaðri lundanna eða við skjólbeltin og virti fyrir mér gróðurinn. Meðfram vegum er víða allt hvitt af blómum skógarkerfils, hann hefurslæðst hingað til lands. Mikið ber á axhnoða- punti og smára. Víða vaxa nctla og þistill ásamt kerflinum við vegjaðrana, sums staðar allt tvinnað eða þrinnað saman af umfeðmingi. Það er ekki gott „að gjóra í netlurnar" eins og danskt orðtak segir, en bast netlunnar er hæft til vefnaðar og Svíar gera sér netlusúpu og verður gott af. Það er fagurt og f riðsælt í gömlu sveitakirkjunum Þegar heitast var, þótti mér göngu- manninum gott að leita inn í veggþykk- ar, gluggasmáar og svatar gömlu „Sturl- ungaaldarkirkjurnar". Þar eru líka lista- verk að skoða, altaristöflur, prédikun- í Fröslevkirkju á Mors. Fagur prédikunarstóll frá 1600. arstólar o.fl. fagurt. Kirkjan hefur sann- arlega gefið listamönnum fyrri alda mikil tækifæri, heiður sé henni. Myndin sýnir prédikunarstól í Fröslevkirkju á Mors. Anno 1600 stendur á honum. Stóllinn er með fögrum útskurði, súlum, myndum og áletrunum. allt í hinum fegurstu litum. Þeir kunnu handverk sitt í gamla daga ekki síður en nú. Bókaútsala í kirkju í Kaupmannahöfn í hliðarsölum kirkju heilagsanda við umferðargötuna miklu Strikið var stór- merk bókaútsala seint í júní. Þarna var ógrynni gamalla bóka, arfleifð hcrrasct- urs eða stofnunar, og allar falar fyrir sama verð 30 krónur danskar. Þama voru bækur af öllum stærðum og gerðum, þykkir níðþungir doðrantar og smárit, sumar bækur í fögru gömlu bandi. Margir að sjá, skoða og kaupa. Úti fyrir hinni miklu kirkju, úti á götunni var ys og þys, austurlcnskt par lék listir sínar og áhorfendur köstuðu smápening- um í hatt á gangstéttinni. Maður stóð á verði, lögreglan mátti ekki koma að óvörum! Margt var selt í laumi. Dönsk þorp eru snyrtileg Flcst mjög hreinleg og laus við rusl. Garðar gróskulegir og vel hirtir, mörg trc í þeim æði gömul, miklu cldri cn trc f íslenskum görðum. Milu fleiri Danir búa í gömlum húsum en íslendingar og mörg eru þau illa einangruð og hcntuðu lítt hér á landi, en falleg eru þau. Stcinsteypuhúsin okkar eru mun kulda- Íegri útlits. Ekki þarf að óttast jarðskjálfta í Danmörku. I kirkjugörðum er urmull legstcina en lág sléttkltppt, sígræn lim- gerði og sléttklipptir toppar milda svipinn. Eg kom í mörg þorp á Mors; þau bera oft sérkennileg nöfn, sem hafa breyst í tímanna rás og eru sum lítt skiljanleg lengur. Læt fylgja nokkur dæmi þorpsnafna á Mors: Öster-Jölby, Elsö, Vils, Erslcv, Tödsö, Karly. Gamlar kirkjur, í cða við skógarlundi, setja svip á þau öll. Kaupfélagið (Brugsen) lætur hvarvetna til sín taka. „Kaupmaðurinn á horninu" á víða í vök að vcrjast, því að stórverslanir geta selt ódýrara. Margir bændur eiga erfitt, hafa sumir aukavinnu í þorpunum. Á Mors lcita margir þorpsbúar atvinnu í höfuð- stað cyjarinnar Nyköbing. Bændabýlum fækkar hcldur og smájarðir er u samein- aðar. Geta má þess, að á sumum húsum eru enn stráþök, hlý og snotur en eldfim. Sumir láta sctja stráþök á ný sumarhús. Við sjóinh voru á stöku stað þykk' þangþök á húsum, t.d. á Hlcsey. Ekki tíðkast það lengur. Á söku stað hvín í vængjum vindmyllna, flestra gamalla. En olían er dýr, svo nýjar vindmyllur rísa af grunni hcr og hvar. Ingólfur Davidsson, skrifar Hrossa- bað við Stokks- ey ri ¦ Hestamanrtafélagið Sieipnir á Selfossi efnir til svokallaðrar bað- ferðar til Stokkseyrar og eru þá hestar reknir eða þeim sundriðið í sjó fram þeim til hressingar og þrifnaðar. Sennilega má rekja þennan sið langt aftur til þess að óværa sótti í hrossin og tilvalið þótti að skola hana af í söltum sjónum. Þótt lúsin sé horfin af sjónarsviðinu hefur þessi siður haldist og taka þátt í flestir hesta- menn á Selfossi og í nágrannasveit- um. Tímamynd Sigurður Sigurjónsson .-¦iíiíS*-- JJJ^2JJL . ¦; ¦''"'¦'¦ ¦'¦:¦ ¦.: ¦ t ..!¦/¦ ¦ :¦'¦ St^flKÍr U^i i::-r .,:.¦^¦^íiÉBBI^^S

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.