Tíminn - 17.05.1990, Blaðsíða 7

Tíminn - 17.05.1990, Blaðsíða 7
Fimmtudagur 17. maí-1990 Tíminn 7 Eigum mikla möguleika legri samkeppni Á síðasta starfsdegi Alþingis fýrír rúmrí viku voru samþykkt þrenn lög er lúta að skipulagi sjávarútvegsmála. Voru það lög um Stjóm fisk- veiða, Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins og Verðjöfríunarsjóð sjáv- arútvegsins. Með þessari lagasetningu eru markaðar almennar regl- ur um skipulag sjávarútvegsmála á næstu árum. Öll lagasetningin miðar að því að ráðast að rótum þess vanda sem sjávarútvegurínn hefur búið við á undanförnum árum. í fyrsta lagi er verið að setja al- mennar reglur um stjórn fiskveiða sem byggja á því að nýta framtak einstaklinganna til að aðlaga af- kastagetu fiskiskipaflotans að af- rakstursgetu fiskistofhanna. I öðru lagi er verið með setningu laga um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins að flýta fyrir þeirri þróun að fisk- veiðarnar geti verið reknar á arð- bærari hátt í framtíðinni en jafh- ffamt að nýta þá umffamafkastagetu sem er í fiski- skipaflotanum til að koma tíma- bundið til móts við þau sjávarþorp sem kunna að standa höllum fæti vegna þess að fískiskip hafi verið seld til annarra byggðarlaga. I þriðja lagi er verið að ráðast að rót- um þess hluta hagsveiflna í þjóðar- búskapnum sem á upptök sín í sjáv- arútvegi. Eg sé ástæðu til að gera löggjöf þessa að umræðuefhi hér, því hún mun hafa víðtæk áhrif á ís- lenskan sjávarútveg. I reynd skiptir hún miklu máli fyrir efhahagslífið i heild og þar með allt atvinnulíf i landinu. Mun ég fyrst víkja að stjórn fiskveiða. Stjórn f iskveiöa Frá styrjaldarlokum hefur fjárfest- ing í fiskveiðum aukist margfalt á við aukningu aflaverðmætis. Á meðan erlendar þjóðir voru í opinni samkeppni við íslenska flotann um aflann á Islandsmiðum var óraun- hæft að tala um verndun fiskistofha eða takmórkun sóknar. Slíkar ein- hliða aðgerðir hefðu einungis orðið til þess að draga úr hlutdeild íslend- inga í heildaraflanum. Eftir að við öðluðumst full yfirráðaréttindi yfir 200 mílna landhelginni árið 1976 sköpuðust í fyrsta sinn forsendur til að takmarka sóknina. Hin gífurlega fjárfesting í fiskiskipaflotanum á áttunda áratugnum leiddi til þess að afkastageta flotans var bersýnilega langt umfram það sem nam afrakst- ursgetu fiskistofhanna. Sjávarút- veginum var ætlað að leysa öll at- vinnuvandamál á landsbyggðinni og var nánast litið á fiskveiðiauð- lindina sem ótakmarkaða. Byggð voru upp stór fiskiðjuver um allt land og til að leysa hráefnisöflun var talið nauðsynlegt að sem flestir útgerðarstaðir eignuðust fiskiskip sem gætu tryggt öruggan tilflutning afla allt árið um kring. Á árinu 1977 var í fyrsta sinn á grundvelli tillagna Haffannsókna- stofhunar gripið til almennra tak- markana á þorskveiðum. Byggðist þetta fyrirkomulag við stjórn fisk- veiða, hið svokallaða skrapdaga- kerfi, á því að takmarka það hlutfall sem þorskur mátti vera í heildarafla á ákveðnum tímabilum. Þetta kerfi gafst illa og voru margar ástæður til þess. í fyrsta lagi tókst ekki að hafa tilætlaðan hemil á þorskveiðum og fór heildarþorskaflinn oft langt fram úr fyrirfram settum mörkum. I öðru lagi leiddi þetta fyrirkomulag til of mikillar sóknar í aðra botn- fiskstofha. í þriðja lagi leiddi það til sóunar á verðmætum þar sem hver einstakur útvegsmaður gat séð sér hag í að auka sóknargetuna til að ná sem stærstum hluta takmark- aðs afla. Með upptöku kvótakerfisins árið 1984 var stigið mikilvægt skref í þá átt að skipuleggja nýtingu fisk- veiðiauðlindarinnar. Grunnhug- myndin var að skipa heildaraflan- um á milli fiskiskipa og láta það síðan vera ákvörðunarefhi hverrar útgerðar hvernig best mætti standa að því að ná í leyfðan afla. Þær til- slakanir sem þurft hefur að gera til að skapa sátt um málið á hverjum tíma hafa leitt til þess að við höfum ekki að fullu náð þeim árangri sem að var stefnt. Þar á ég fyrst og fremst við of skamman gildistíma laganna, takmörkun á framsali og sérákvæði sem gilt hafa um sóknar- mark og veiðar smábáta. Með hin- um nýsettu lögum er hins vegar tek- ið á öllum þessum atriðum. Byggt er alfarið á einu samræmdu afla- markskerfi fyrir öll fiskiskip og verður framsal veiðiheimilda frjáls- ara en verið hefur. Tilgangur laga- setningarinnar er að skapa sjávarút- veginum almenna umgjörð og leikreglur. Innan ramma laganna er þeim sem við sjávarútveg starfa ætlað að taka ákvarðanir á þann hátt sem þeir telja hagkvæmastan. Með því má ætla að hámarksafraksfri af fiskveiðiauðlindinni verði náð fyrir þjóðfélagið í heild. Aflaheimildim- ar munu Ieita til þeirra sem geta náð aflanum með sem minnsrum tíl- kostnaði án þess að gengið verði á rétt annarra sem starfa við fiskveið- ar. Fyrirkomulagið mun leiða til þess að skipum fækkar. Það er sam- bærilegt við það sem víða er að ger- ast í atvinnulífinu að rekstrarein- ingar eru sameinaðar til að bæta afkomu fyrirtækjanna. Helsti mun- urinn er e.t.v. sá að launakostnaður vegna áhafha mun lítið breytast þrátt fyrir fækkun starfa því að þeir sjómenn sem eftir verða fá sjálf- krafa hærri laun þar sem laun þeirra eru tengd aflaverðmæti skipanna. Vitaskuld er hægt að beita öðrum aðferðum við fiskveiðistjórnun en í flestum tilfellum myndi það byggj- ast upp á opinberum tilskipunum sem víðast hvar er verið að draga úr í hinum siðmenntaða heimi. Nái kvótakerfið að festast varanlega í sessi muni það leiða til einstak- lingsbundinna ákvarðana sem flest- ir telja að séu betur fallnar til að auka verðmætasköpun. Hagræöingarsjóður sjávarútvegsins A vorþingi 1989 var lagt fram ffumvarp til laga um Úreldingar- sjóð fiskiskipa. Ekki náðist að ljúka afgreiðslu málsins á því þingi og var það því flutt að nýju sl. haust. I meðfbrum þingsins tók ffumvarpið allmiklum breytingum. Var nafhi sjóðsins m.a. breytt í Hagræðingar- sjóður sjávarútvegsins. Stafar það af því að hlutverk sjóðsins varð víð- tækara en gert var ráð fyrir í upp- haflegu frumvarpi. Er sjóðnum nú ætlað það tvíþætta hlutverk að stuðla að aukinni hagkvæmni í út- gerð með fækkun skipa og koma til aðstoðar byggðarlögum er standa höllum fæti vegna breytinga á út- gerðarháttum. Eftir sem áður er hlutverk sjóðsins fyrst og fremst að stuðla að fækkun fiskiskipa og flýta þar með fyrir að það takmark náist að afkastageta fiskiskipaflotans verði aðlöguð af- rakstursgetu fiskistofhanna. Sjóð- urinn mun gera þetta með því að kaupa fiskiskip sem kunna að vera til sölu á hverjum tíma og selja þau úr landi eða eyða þeim. Sjóðurinn mun ráðstafa gegn endurgjaldi þeim veiðiheimildum sem hann eignast með kaupum á fiskiskipum og mun þannig standa undir frekari skipakaupum með þeim hætti. Sjóðnum er ætlað að gæta tveggja Ræða sjávarútvegs- ráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, á aðalfundi VSÍ meginsjónarmiða við kaup á fiski- skipum. í fyrsta lagi skal hann haga kaupum sínum þannig að líklegt sé að afli dreifist á þá árganga nytja- stofha sem hámarksafrakstur gefa. Jafhframt skal stefht að betri aflam- eðferð með því að kaupa einkum þau skip sem ekki fullnægja nýj- ustu kröfum um meðferð afla. Þá er ennffemur mikilvægt að sjóðurinn standi þannig að skipakaupum að hann trufli ekki eðlilega verðmynd- un sem á sér stað á skipamarkaðin- um. Við ráðstöfun á veiðiheimildum sjóðsins verður útgerðum þeirra skipa sem tilteknar veiðar stunda gefinn forkaupsréttur á veiðiheim- ildum í hlutfalli við aflahlutdeild skipsins af viðkomandi tegund. Sjóðstjórn verður falið að ákvarða verð á slíkum heimildum er taki mið af markaðsverði sambærilegra veiðiheimilda á hverjum tíma. I lögunum eru sett takmörk á þær aflaheimildir sem sjóðurinn má eiga. Er honum ekki ætlað að eign- ast aflaheimildir umfram það sem nauðsynlegt er til að hann nái til- gangi sínum. Sjóðnum eru sett þau takmörk að hann megi ekki öðlast ráðstöfunarrétt umfram 5% heildar- aflaheimilda. Nái hlutdeild sjóðsins því marki munu aflaheimildir þeirra skipa sem sjóðurinn eignast bætast hlutfallslega við aflaheim- ildir alls flotans og mun þannig stuðla að bættum rekstrargrundvelli hans. Skapist betra samræmi milli stærðar flota og fiskistofha má draga úr starfsemi sjóðsins og getur ráðherra lækkað hámark þeirra veiðiheimilda sem hann kann að eignast. Sjóðurinn mun því vinna fyrir heildina og stuðla að varan- legri aukningu á veiðiheimildum þeirra skipa sem eftir verða í flotan- um. Aðstoðarhlutverki sínu í þágu byggðarlaga sem höllum fæti standa sinnir sjóðurinn með því að ráðstafa þeim aflaheimildum sem honum eru úthlutaðar í því skyni enda verði aflanum landað til vinnslu í viðkomandi byggðarlagi. Skilyrði fyrir aðstoð sjóðsins við einstök byggðarlög eru þröng. Ástæða vandans verður að vera sala fiskiskips eða fiskiskipa úr viðkom- andi byggðarlagi sem leiðir til fyr- irsjáanlegrar fækkunar starfa og byggðaröskun sé yfirvofandi af þeim sökum. Áður en ákvörðun er tekin um slíka aðstoð er ljóst að heildarúttekt á atvinnumálum í við- komandi byggðarlagi verður að liggja fyrir og aðstoð sjóðsins getur aldrei orðið annað en tímabundin hjálp meðan varanlegri úrræða er leitað. Hafi ákvörðun um aðstoð verið tekin skal fyrst og fremst veita sveitarstjórn í viðkomandi byggð- arlagi kost á að.ráðstafa þeim afla- heimildum sem samþykkt hefur verið að verja í þessu skyni gegn greiðslu samkvæmt gangverði. Kjósi sveitarstjórn ekki að hafa slíka milligöngu skal stjórn sjóðs- ins ráðstafa aflaheimildum til ein- stakra skipa, annaðhvort á almennu gangverði eða til hæstbjóðanda. Það ræðst því af aðstæðum á hverj- um stað hvað útgerðir einstakra skipa eru tilbúnar til að greiða til að fá heimildir til að veiða viðbótar- afla með því skilyrði að honum verði landað til vinnslu á viðkom- andi stað. Séu skip sem skortir afla- heimildir gerð út frá viðkomandi stað eða liggi hann vel við miðum og sé nærri heimahöfn annarra skipa er líklegt að útgerðaraðilar væru tilbúnir til að greiða eðlilegt verð fyrir viðbótarheimildir enda þótt þær væru bundnar slíku lönd- unarskilyrði. Séu aðstæður örðugri, t.d. ef viðkomandi byggðarlag er utan alfaraleiðar með lélega hafnar- aðstóðu, myndi endurgjald sem fengist fyrir aflaheimildirnar verða lægra og í undantekningartilfellum getur stjóm sjóðsins fallið frá end- urgjaldi að fengnu samþykki ráð- herra. Það verður hins vegar að telj- ast ólíklegt að sú staða komi upp í bráð að víkja þurfi frá almennu gangverði veiðiheimilda til að tryggja afla þeirra byggðarlaga sem aðstóð hefur verið samþykkt til. Stafar það af því hve mikil umfram- afkastageta fiskiskipaflotans er nú og því hlýtur í nánustu framtíð að vera fremur auðvelt að fá skip til veiðanna. Ekki verður komið auga á aðra betri lausn til að koma til móts við þau sjónarmið að tryggja visst ör- yggi fyrir þau byggðarlög í landinu sem byggja allt sitt á sjávarútvegi. Hér er um að ræða markaðslausn sem byggir á því að nýta umframaf- kastagetu fiskiskipaflotans til að leysa tímabundin og staðbundin vandamál sem upp kunna að koma. Hin leiðin hér væri að rígbinda veiðiheimildir einstökum byggðar- lögum og kæmi þar af leiðandi í veg fyrir að sjávarútvegurinn geti þróast eðlilega frá því sem nú er. Hér áður fyrr hefðu þessi vandamál einfaldlega verið leyst með því að bæta nýjum fiskiskipum i flotann. Allir ættu að geta verið sammála um að slíkt mundi einungis leiða til sóunar á verðmætum. Því er grund- vallaratriði að þessi vandamál verði frekar leyst með þeim hætti að nýta þau fiskiskip sem fyrir eru. Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins Meginhlutverk stjómvalda á sviði efnahagsmála er að stuðla að sem mestum stöðugleika. Þau tæki sem stjórnvöld hafa almennt yfir að ráða til að tryggja stöðugleika eru á sviði fjármála hins opinbera, peninga- mála og gehgismála. Á þenslutím- um eiga stjórnvöld að beita þessum tækjum til að veita aðhald og koma í veg fyrir of mikla eyðslu í þjóðfé- laginu. Sé það ekki gert á skynsam- legan hátt og á réttum tíma skapast hætta á kollsteypum í efnahagslíf- inu með tilheyrandi átökum á vinnumarkaði og milli einstakra greina í atvinnulífinu. Eins og fram kemur i nýlegri skýrslu OECD þá má rekja mörg þeirra vandamála sem við er að glíma í íslenskum efhahagsmálum til mistaka við beitingu þessara tækja ekki síst á sviði ríkisfjármál- anna. Eitt helsta viðfangsefni stjórnmálanna á næstunni er að ná tökum á rikisfjármálunum. Til þess þarf að gera kerfisbreytingar er miða að því að draga varanlega úr sjálfvirkni í útgjöldum hins opin- bera og minnka umsvif þess á ýms- um sviðum. Það er ekki nóg að grípa til aðhaldsaðgerða á samdrátt- artímum því reynslan sýnir að út- gjöldin fara í sama farveg þegar rofar til á nýjan leik. Uppgangur í efhahagslífinu byrjar yfirleitt í sjávarútvegi annaðhvort vegna aukins afla eða verðhækkana á sjávarafurðum eða vegna hvoru tveggja i senn. Með hinni nýju lagasetningu um fiskveiðistjórn er lagður betri grunnur að því að hægt sé að hafa stjórn á aflamagninu á hverjum tíma. Þegar vel árar er hægt að nýta svigrúmið til að draga úr afla og byggja upp fiskistofhana þannig að meira verði hægt að taka úr þeim síðar. Með öflugri verð- jöfhun er hægt að draga úr þeim áhrifum sem verðbreytingar á sjáv- arafurðum hafa á stöðu þjóðarbús- ins og afkomu einstakra fyrirtækja. Aflamagn og verð á sjávarafurðum eru þeir þættir sem mestu skipta um afkomu þjóðarbúsins og samkeppn- isaðstöðu milli einstakra atvinnu- greina. Af þeim sökum er mikil- vægt að stuðla að því að sveiflur i sjávarútvegi verði sem minnstar. Tilgangur með stofhun hins nýja Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins er að renna fleiri stoðum undir möguleika stjómvalda til að takast á við sveiflur sem eiga upptök sín í sjávarútvegi. Þetta er í ráun sama

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.