Tíminn - 16.06.1990, Blaðsíða 10

Tíminn - 16.06.1990, Blaðsíða 10
10 Tíminn Laugardagur 16. júní 1990 Jón Gunnar Ottósson, fyrrverandi forstöðumaður Rannsóknastöðvar ríkisins í skógrækt á Mógilsá, ræð- ir um deiluna á Mógilsá, um skógrækt á íslandi, og hvernig standa á að vísindalegum rannsóknum: Fagleg vinnubrögð sjald- séð í skógrækt á íslandi Fjölmiðlar fóru fyrst að heyra af þessarí deilu þegar landbúnaðarráðherra boðaði breytíngu á reglugerð. Hvað stendur í reglu- gerðinni? „Með reglugerðarbreytingunni tók landbúnað- arráðherra allan rekstur stöðvarinnar og færði hann til skógræktarstjóra. Gert var ráð fyrir að stjórn stofhunarinnar yrði lögð niður og skipað yrði fagráð með skógræktarstjóra innanborðs. Starfi forstöðumanns var breytt í rannsókna- stjóra, sem vera skyldi faglegur verkstjóri. Gengið var þannig frá hnútunum að skógrækt- arstjóri væri einráður yfir allri starfsemi. Með þessu var tekið fyrir áhrif starfsmanna á rekst- urinn og verkefhaval. Einnig var fyrirhugað að setja ítarlegar reglur um ýmis atriði, þar á með- al hverjir mættu tala á fundum. Einnig var skógræktarstjóra falið vald til að ákveða hvar, hvenær og hvernig við birtum niðurstöður rannsókna okkar." Tókvið Rannsókna- stöðinni í rústum Rannsóknastöðin á Mógilsá var vígð árið 1967, en hún var reist fyrir fé sem Ólafur Nor- egskonungur gaf íslensku þjóðinni þegar hann kom hingað í opinbera heimsókn árið 1961. Allt frá stofhun stöðvarinnar var ágreiningur um stöðu hennar í stjórnkerfinu. Ákveðið var að hafa hana og Skógrækt rikisins undir einum hatti. Sjónarmiðið var að dreifa ekki takmörk- uðu fjármagni til skógræktar á marga staði. Til að tryggja sjálfstæði Rannsóknastöðvarinnar gagnvart skógræktarstjóra og Skógrækt ríkis- ins, skipaði ráðherra henni sérstaka stjórn og setti um hana reglugerð. Rekstrarfé stöðvarinn- ar var þá ákveðið af Alþingi i fjárlögum hvers árs." Hvenær komst þú að Rannsóknastöðinni? „Eg var ráðin að stöðinni haustið 1981. Þá var hún steindauður staður. Fyrstu mánuðina var ég aleinn á staðnum, þótt fleiri væru á launaskrá. Stjórn hennar hafði ekki komið saman um ára- bil og öll umsjón með rekstri og verkefhum var í höndum skógræktarstjóra. Stöðin var tækja- laus, bókasafhið hrein hörmung og viðhald húsa til skammar. Síðar var ákveðið að reyna að rífa upp Rannsóknastöðina. Rannsóknaverk- efhi voru endurskipulögð, áætlanir gerðar til lengri tíma, og kröfur settar um vísindaleg vinnubrögð. Einnig var ákveðið að efla útgáfu- starfsemi, sem var engin, og laða hæft fólk að stöðinni. Þetta var allt að frumkvæði starfs- manna sjálfra. Nýr kraftur færðist í starfsemina á Mógilsá. Menn ráku sig hins vegar fljótt á að það gekk ekki að yfirstjórn Rannsóknastöðvarinnar væri utan stöðvarinnar sjálfrar. Ákveðið var að taka á því máli. Stöðinni var skipuð ný stjórn í sam- ræmi við gildandi reglugerð, og forstöðumaður stýrði rekstri eftir starfs- og fjárhagsáætlun sem stjómin samþykkti í upphafi árs. Síðan var skrefið stigið til fulls og Rannsóknastöðin skil- in frá Skógræktinni á fjárlögum til að tryggt væri að hún fengi það fjármagn sem til hennar átti að renna. Þetta form gafst mjög vel og stöð- in byggðist mjög hratt upp." Mangir öfundarmenn Ríkti þá ekki alinenn ánægja með starfsem- ina á Mógilsá? „Á þessum tima eignaðist stöðin marga öfund- armenn, bæði innan og utan Skógræktar ríkis- ins. I máli ráðherra og annarra er tönnlast á þremur atriðum til að skýra aðförina að mér. I fyrsta lagi er bent á að ég hafi áður sagt upp störfum en án þess að tilgreina ástæðuna, sem þeir þekkja. Ég sagði upp í september 1989 vegna þess að skógræktarstjóri stöðvaði yfir- vinnugreiðslur fyrir unnin verk, og naut þar að- stoðar ráðuneytisstjóra. Rökin fyrir þessu voru þau að Skógrækt ríkisins var í meðferð hjá ráðuneytinu vegna óreiðu í fjármálum, og var sagt að skera niður. Þótt Rannsóknastöðin ætti Á undanförnum vikum hafa fjölmiðlar flutt fréttir af deilu starfsmanna á Rannsóknarstöð ríkisins í skógrækt á Mógilsá og landbúnaðarráðuneytisins. Mörgum hefur gengið illa að skilja um hvað þessi deila snýst. Jón Gunnar Ottósson var til skamms tíma forstöðumaður á Mógilsá, en 8. júní síóastliðinn skipaði Steingrímur J. Sigfússon landbúnaðar- ráðherra honum að hætta störfum. Áður höfðu Jón Gunnar og aðrír starfsmenn á Mógilsá sagt upp störfum. þama engan hlut og væri með aðskilin fjárhag var þetta látið bitna á henni, og með þeim hætti að verkefrii voru eyðilögð. Ég sætti mig ekki við að hafa sett menn í verkefhi, skrifað undir vinnuseðla þeirra, og sitja síðan uppi með það að starfsmenn fengju ekíci lögbundin laun. Það var verið að gera mig að ómerkingi, og ég sagði upp. Síðan dró ég þessa uppsögn til baka þegar ráðherra lofaði að fara ofan í þetta mál. Það var gert og launin greidd þrem mánuðum síðar. í öðm lagi tala þeir um trúnaðarbrest á milli mín og skógræktarstjóra og ráðuneytisstjóra. Það er rétt, en ástæðan er einfaldlega sú að ég neitaði að taka þátt í sjúklegri baráttu þessara manna gegn umhverfisráðuneyti. Einnig var mér legið á hálsi fyrir að vera öfugu megin við borðið í launamálum starfsmanna. I þriðja lagi er þessi fullyrðing að reglugerðar- breyting ráðherra feli ekki annaö í sér en stað- festingu á óbreyttu skipulagi. Þetta gengur svo langt að stjórn stöðvarinnar staðfesti þetta með yfirlýsingu í fjölmiðlum. Sama stjórn og er lögð niður í reglugerðinni. Eg skil einfaldlega ekki þetta fólk, nema horfa til annarra þátta. Þessari deilu hafa tengst fleiri aðilar eins og t.d. ákveðnir menn i Búnaðarfélagi íslands og Rannsóknastofhun landbúnaðarins. Eins og flestum er kunnugt hefur verið mikill ágreiningur uppi um orsakir gróðureyðingar á íslandi. Hið eina sem menn hafa verið sammála um er að það skorti rannsóknir. Rannsóknarað- ilinn var atvinnudeild Háskólans og síðar land- nýtingadeild RALA. Þessar deildir hafa mjög lítið sinnt rannsóknum siðastliðin 30 ár. Gerðar hafa verið rannsóknir á beitarþoli og ástandi gróðurs í einstökum landshlutum. Eg tel að þetta ástand, þessi skortur á nýtanlegum gögn- um til ákvarðanatöku, sé engin tilviljun því að það viðheldur þessum ágreiningi. Með auknum umsvifum á Mógilsá varð deildin á RALA fljótlega mun minni en Rannsóknastöðin. Þetta hefur valdið öfund ákveðinna manna, og aðrir hafa séð sjálfum sér hag i að drepa stöðina. Þetta ættu menn að hafa í huga þegar reynt er að skilja atburði síðustu mánaða." Skógrækt ríkisins metur ekki árangur af framkvæmdum Af hverju gengur svona illa að klæða land- ið trjám? , ,Flöskuhálsinn í skógrækt á íslandi hefur ver- ið plöntuskortur og hátt verð á plöntum. Við höfum reynt að leysa þessi vandamál, m.a. með því að reyna að finna leiðir til að færa plöntu- framleiðsluna í hendur fleiri aðila og þá horfum við fyrst og fremst til bænda. Jafhframt leituð- um við leiða til að framleiða plöntur á ódýrari hátt. Hið svokallaða Asparverkefhi er hluti af því. Á þessu ári eru nokkrir bændur að fram- leiða í rannsóknarverkefhi fyrir okkur rúmlega milljón plöntur. Þetta eitt sýnir umfang Rann- sóknastöðvarinnar. Skógræktin hefur yfirleitt ekki gróðursett nema nokkur hundruð þúsund plöntur á ári. Við höfum lagt áherslu á að ár- angur af framkvæmdum verði metinn, og vandamál skilgreind í framhaldi af því. Arang- ur af einstökum framkvæmdum er yfirleitt ekki metinn þegar Skógrækt ríkisins, eða Land- græöJan, á í hlut. Menn dreifa áburði og gróð- ursetja tré fyrir milljónir, en þeir skoða ekki hver er árangurinn í ljósi þeirra markmiða sem verkefhinu voru sett. Á árunum 1948-1961 var aðallega plantað skógarfuru á íslandi. í dag eru til örfá stykki af þessari plöntu. Ég reiknaði út að á núvirði hefði farið í þetta verkefhi um 200 milljónir krónur. Svona er haldið áfram. Menn læra aldrei af reynslunni og geta það ekki, ef ekki er fylgst á skipulegan hátt með árangri. Að mínu áliti er ein af ástæðunum fyrir þessu skipulagi skógræktarmálanna, þ.e. þetta ein- valdskerfi. I dag er það þannig að það er sama stofhunin, Skógrækt ríkisins, sem metur þörfina á fram- kvæmdum, skipuleggur framkvæmdir, fram- kvæmir allt verkið og hefur síðan eftirlit með árangrinum. Skógræktin er byggð þannig upp að það er einn einstaklingur sem hefur þetta allt í hendi sér. Að mínu áliti á ríkið að hafa faglegt hlutverk, þ.e. að það meti ástand og skipuleggi framkvæmdir. Bændur, félagasamtök, sveitar- félög og einstaklingar sjái um framkvæmdir og ríkið sjái síðan um eftirlit. Þetta myndi skila betri árangri." Deilan tengist ekki átökum í Alþýðubandalaginu Deilan virðist öðrum þræði snúast um þína persónu. Telur þú að landbúnaðarráðherra hafi talið að málið myndi leysast með því að reka þig? ,Á Mógilsá vinnur hópur af mjög hæfu fólki sem hefur lagt mjög mikið i starf sitt i þeim til- gangi að byggja upp Rannsóknastöðina. Eg hef verið talsmaður þessa hóps og komið fram við ýmis tækifæri til að ræða um skógrækt. Ráðherra virðast ekki skilja að afstaða starfs- manna er ekki nema að litlu leyti stuðningur við mig persónulega. Starfsmenn treysta sér ein- faldlega ekki að vinna í því starfsumhverfi sem hann boðar. Ef að rannsóknastarfsemi á að skila árangri verða menn að hafa frelsi til að skil- greina vandamál og frelsi til að birta niðurstöð- ur hvort sem þær koma einhverjum aðilum vel eðailla." Nú vekur það athygli að þær persónur sem deila í þessu máli eru Alþýðubandalags- menn, þar á ég við þig, landbúnaðarráð- herra og skógræktarstjóra. Tengist þessi deila átökunum í Alþýðubandalaginu? „Frá mínum bæjardyrum séð tengist þessi deila ekki flokknum. Það eru hins vegar ákveð- in pólitísk tengsl fyrir hendi í þessu máli. Eg er i miðstjóm Alþýðubandalagsins, konan mín er þingmaður og formaður þingflokks Alþýðu- bandalagsins. Við höfum bæði reynt að halda okkur fyrir utan togstreituna milli armanna i flokknum. Þessi pólitísku tengsl eru mjög skrýtin í ljósi þessarar aðfarar að mér. Hvers vegna talaði Steingrímur ekki við annað hvort okkar áður en hann óð út í þessa vitleysu. Núna segist hann hafa fordæmi fyrir þessum vinnubrögðum og vísar til Flugleiða. Merkilegt að Alþýðubanda- lagsráðherra skuli leita að fyrirmyndum í einka- geiranum og vanvirða lög um réttindi og skyld- ur opinberra starfsmanna. Vegna þessara tengsla hef ég lent í miklum kjaftagangi sem gengur út á það að ég hljóti að hafa brotið eitthvað stórkostlegt af mér sem er verið að hylma yfir pólitískt Sú saga gengur t.d. að ég hljóti að hafa stolið nokkrum milljón- um. Það er kannski ekkert óeðlilegt að svona sögur fari af stað þvi að fólk á erfitt skilja af hverju ég var rekinn með þessum hætti. Ráðherra viðurkennir, og allir aðrir sem um þetta mál hafa rætt, að stöðin hefur gengið mjög vel bæði faglega og rekstrarlega. Þetta mat kemur m.a. fram í skýrslu sem ráðherra lét gera um stöðina. Þar kemur m.a. fram að óreiða sé á stjórn Skógræktar rikisins, en Rannsóknastöðin standi þar upp úr." Hefur þú þá ekki notið þess í starfinu að vera flokksbróðir landbúnaðarráðherra? „Nei, það hef ég ekki gert. í ráðherratíð Jóns Helgasonar var Rannsóknastöðin notuð og byggð upp með jákvæðum hætti. Steingrímur J. hefur ekki virt stöðina viðlits allt frá því hann settist í landbúnaðarráðuneytið. Afstaða hans lýsir sér best í þessari lokaniðurstöðu. Hann hefur viljað byggja skógræktina í kringum rík- isfyrirtæki. Hann t.d. stillir bændum austur á Héraði upp við vegg og segir: „Annaðhvort hættið þið sauðfjárrækt og hefjið skógrækt eða þið getið átt ykíoir." Þetta er leið sem gengur aldrei upp eins og þegar hefur komið í ljós. Landbúnaðarráðherra vill byggja upp skógrækt í kringum ríkið Landbúnaðarráðherra vill setja á fót ríkisfyrir- tæki við hliðina á Skógrækt rikisins austur á Héraði. Ríkið á síðan að framleiða plönturnar, skipuleggja, verðleggja og taka út árangur af sínu eigin starfi. Bæhdur verða síðan ráðnir sem ASÍ-verkamenn. Ég hef itrekað bent á að skóg- rækt geti ekki komið í staðinn fyrir annan bú- skap eins og t.d. sauðfjárrækt. Skógrækt er val- kostur til styrktar annarri starfsemi á bújörðum. Möguleikar skógræktar felast í því að nýta land sem ekki er til annarra nota, og skapa tíma- bundna vinnu og tekjur." Hefur ekki orðið beint fjárhagslegt tjón á Mógilsá vegna þessarar deflu? „Margar rannsóknir sem við vorum með í gangi standa í mörg ár. Þarna eru t.d. í gangi verkefhi sem hófiist 1987 og átti að ljúka 1991. Búið er að eyða tugum milljóna í þau, en ég sé fram á að þau muni eyðileggjast. Víða em mjög stór verkefhi eins og td. asparræktun á vegum bænda á Suðurlandi, en ég tel að eitt af mark- miðunum með aðfbnnni gegn mér sé að drepa það verkefhi og það strax vegna þess að ef sum- arið hefði fengið að líða í friði hefði árangurinn af því komið í ljós og þá hefði verið erfiðara að ráðast gegn því. Núna em fimm bændur sem hafa mikla atvinnu af asparverkefhinu. Gerðir hafa verið samningar við þá upp á tæpar 10 milljónir króna. Fyrirhugað var að fleiri bændur fæm í þetta verkefhi á þessu sumri. Þetta verk- efhi hefur gjörbreytt möguleikum þessara manna til búskapar. Ef að menn ætla sér að ná árangri í skógrækt á íslandi verður að virkja bændurna. Þetta asparverkefhi er þróunarverkefhi þar sem reynt er að koma öllum þáttum til bænd- anna, plöntuframleiðslunni, gróðursetningunni, allri vinnunni og öllum tekjunum." Hver er framtíð Rannsóknastöðvarínnar á Mógilsá? „I rauninni er búið að ganga af Rannsókna- stöðinni dauðri. Allt bendir til að hún fari í sama ástand og hún var i 1980. Það era ákveðnir að- ilar sem em mjög ánægðir með það. Þeir em þegar famir að koma i ljós og em að seilast í þá peninga og þau verkefhi sem við vorum með." Hvað hyggst þú sjálfur fyrir? Verður ekki erfitt fyrir þig að fá vinnu á þínu sérsviði? „Að sjálfsögðu hefur þetta mikil áhrif á mina framtíð. Það verður ekki gott fyrir mig að fá vinnu eftir að hafa verið rekinn úr starfi með þessum hætti. Ég hef fengið það orð á mig að ég sé til vandræða og geti ekki stjórnað vegna skapgerðargalla, sem er mjög sérkennilegt í ljósi þess stuðnings sem starfsmenn á Mógilsá hafa sýnt mér, og ekki síður merkilegt að sömu aðilar hrósa rekstri og faglegum vinnubrögðum á Rannsóknastöðinni. Það er auðvitað mjög slæmt að fá ekki að starfa við sitt fag eftír að hafa menntað sig til þess í áratugi, en það kem- urdagureftirþennandag." Egill olafsson<

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.