Tíminn - 29.06.1990, Blaðsíða 7

Tíminn - 29.06.1990, Blaðsíða 7
Föstudagur 29. júní 1990 Tíminn 7 VETTVANGUR Þórarinn Þórarinsson: Hefja Bretar • ii verjar aftur veiðar á Islandsmiðum? Á forsíðu Morgunblaðsins 20. júní sl. gaf að líta svohljóðandi fyrirsögn: „Evrópudómstóllinn: Lög EB landslögum æðri." Á eftir þessari fyrirsögn fylgdi svohljóðandi frétt: „Þar sem landslög og lög Evrópubandalagsins greinir á skulu EB-lögin ráða. Evrópudómstóllinn kvað upp þennan tímamótaúrskurð í gær en hann á eftir að hafa mikil áhrif í löndum EB. í úrskurðinum segir, að sé fyrir rétti í einhverju aðildarrikjanna mál, sem EB-lögin taka einnig til, skuli farið eftir EB-lögunum meðan á umfjölluninni stendur. Það er lá- varðadeildin breska, sem bað um leiðsögn dómstólsins í þessu efhi en deilan stendur um togaraútgerð, sem er í eigu Spánverja en skráð í Bretlandi. Gerir hún og önnur „spænsk" fyrirtæki út meira en 100 togara, sem veiða úr kvóta Breta en landa aflanum á Spáni." Um líkt leyti og þessi frétt birtist í Mbl. var sagt frá því, að samninga- nefhd frá EB hefði fengið umboð til þess að semja við EFTA um sérstakt efhahagssvæði, sem nyti tollfríð- inda innan EBE, en umboðið væri bundið því, að nefhdin gengi fast eftir því, að lög EB yrðu æðri en lög EFTA-rikjanna. Enn fremur yrði tryggt, að EB-löndin fengju veiði- leyfi innan fiskveiðilögsögu EFTA- rikjanna. Gengju þessar kröfur Efhahags- bandalagsins fram, yrði þess ekki langt að bíða, að breskir og þýskir togarar sem væru skrásettir á ísa- firði eða í Vestmannaeyjum hæfu veiðar á íslandsmiðum og flyttu afla sinn til Bretlands og Þýskalands. Það væri í samræmi við þann úr- skurð, sem dómstóll Evrópubanda- lagsins hefur fellt um fyrirspurn bresku lávarðadeildarinnar. Þeirri hugmynd mun hafa verið hreyft, að togarar frá EB-ríkjunum fengju aðeins að veiða á Island- smiðum þær fisktegundir, sem ís- lendingar nýta ekki sjálfir. Þegar EB-rikjum væri þannig réttur litli fingurinn er hætt við, að reynt yrði að ná hendinni allri. Því hefur súhugmynd skotið upp kollinum, að íslendingar kynnu að geta samið um fiskveiðiréttindi gegn sams konar réttindum innan lögsögu EB-ríkjanna, þannig að skipst væri á fiskveiðiréttindum. Það virðist vera nokkuð líkt um þetta og áður var sagt, að með því að gefa litla fingurinn gæti meira verið krafist siðar. Ljóst er af því, sem hér hefur verið rakið, að íslenska sendinefhdin, sem á að fylgjast með viðræðum EB og EFTA, verður að gæta að mörgu. Það yrði íslandi síður en svo nokk- urt áfall þótt viðræðurnar milli EB og EFTA færu i strand. Hugmyndin um hið svokallaða efhahagssvæði Ur síðasta þorskastríði. EBE og EFTA er hugdetta formanns Efhahagsbandalagsins, sem senni- lega mun láta af því embætti eftir næstu forsetakosningar í Frakk- landi. íslendingar verða þá að láta reyna á endurskoðun samningsins frá 1972. Sú endurskoðun gæti tekið nokkur ár, en fyrr en siðar munu for- ráðamenn Efhahagsbandalagsins öðlast skilning á hinni algeru sér- stöðu íslands. íslendingar þurfa engu að kvíða þótt sá tími yrði lang- ur, því að eftirspurnin eftir fiski fer vaxandi og verðlag á fiski hækk- andi. Efhahagsbandalags-löndin munu halda áfram að kaupa íslensk- an fisk, jafhvel þótt þau þurfi að greiða fyrir hann 13% hærra verð Myndasafn Timans. eða sem tolli Efhahagsbandalagsins nemur. Hér þarf sömu þolinmæði og í þorskastríðinu við Breta og Þjóð- verja. Þolinmæðin mun tryggja okk- ur sigur í þessari deilu við Efha- hagsbandalagið eins og í hinum fyrri þorskastríðum. Það er enn þol- inmæðin og úthaldið sem skiptir öllu máli. VETTVANGUR Gunnar Dal: Deila skálda og heimspekinga í lokakaflanum í „Ríkinu", eða bók tíu, upphefst deila sem Plató kallar „hinafornu deilu milli skáldskaparog heimspeki". Þessi deila er fyrsta tilraun heimspekinn- ar til að taka frá skáldum og listamönnum forystuhlut- verkið í að skilja og skilgreina veruleika. Heimsmynd- in var áður samin af skáldunum einum. Um þennan lokakafla í riti Plat- ós, Ríkinu, hafa margir fjallað. Og hann hefur verið skilinn á ýmsa vegu. Sumir fræðimenn leggja í hann stjórnmálalegan skilning. Samkvæmt þeim skilningi er hér verið að boða nauðsyn þess að rik- isvaldið haldi uppi ritskoðun: Skáld geta verið ríkinu hættuleg og það er þess vegna ekki rétt að láta þau í friði vinna gegn ríkjandi valdi. Aðr- ir fræðimenn túlka þessa deilu þannig, að hér sé Plató að setja fram bókmenntakenningu. Samkvæmt henni gera skáld og listamenn ekki annað en að búa til eftirlíkingar af eftirlíkingum. Þeir búa til eftirlík- ingar af náttúrulegum hlutum, sem sjálfir eru eftirlíkingar frummynd- anna, sem eru andlegur veruleiki utan tíma og rúms. En hvað sem þessum kenningum líður, þá er kjarni málsins sá að hér er um menningarstríð milli tveggja heimsmynda að fæða. Plató er stór- virkasti þátttakandinn i menningar- striði, sem hefst á 6. öld f. Kr. og stendur yfir í þrjú hundruð ár. Þetta tímabil er hin svonefhda Öxulöld, en til hennar má rekja allt sem við nú köllum menningu. Plató og skóli hans sigruðu í þessu striði og leiddu það að mestu til lykta. Hin gamla heimsmynd goðsögunnar var samin af skáldum. Hin nýja heimsmynd var borin fram af heimspekingum, höfundum nýrra trúarbragða og mönnum sem báru fram byltingar- kenndar hugmyndir um mannlegt samfélag. Það mætti jafhvel líta svo á að þessir menn væru ný tegund af skáldum. Plató var sjálfur skáld. Hann var ekki nauðsynlega að deila á skáldskap i sjálfu sér. Hann var að deila á þá sérstöku tegund af skáld- skap sem bjó til heimsmynd goð- sögunnar. Plató getur af augljósum ástæðum ekki verið í stríði við skáldskap sem kom fram árþúsund- um eftir hans dag, og hann aldrei þekkti. Nánar tiltekið á Plató í striði við skáldlegar hugmyndir þeirra Hómers og Hesióts. Hann taldi skáldskap þeirra gefa ósanna mynd af veruleikanum. Og Plató var ekki einn á ferð. Allt forystulið Öxulald- ar átti i stríði við heimsmynd goð- sögunnar. Deilan var ekki milli tveggja hópa hugsuða, eins og eðlilegast væri á okkar tíð. Skáldin settu fram hug- myndir sem svo til allir aðhylltust á þessum tíma. Og hugmyndirnar voru færðar í skáldlegan búning í ljóðum og sögum. Gegn þessu barðist í fyrsru tiltölulega fámennur hópur sem gaf sér nýjar forsendur. Forsendur gömlu skáldanna voru þær að allt sem gerðist í náttúrunni væri verk guða og gyðja. Heim- spekileg hugsun þróast hins vegar að hluta til upp úr deilum um sann- leiksgildi þessara goðsagna. Ný sjónarmið koma fram og gagnrýn- inn samanburður er gerður. Það er því raunar ekki skáldskapur sem deilt var á heldur kenningarnar sem skáldin flytja. Plató beitir sjálfur formi goðsögunnar ásamt samtals- forminu gegn heimsmynd goðsög- unnar. Hann gæðir sögur sínar stundum tvígildi, sem gömlu skáld- in ekki þekktu, og lætur sögurnar breytast i dæmisögur hinni nýju heimsmynd til framdráttar. Og þannig verður heimsmyndin mann- inum ný skilningsleið. En skáld- skapurinn hætti ekki að vera til. Hann hélt líka áfram að vera mann- inum skilningsleið og það i vaxandi mæli. „Hin foma deila milli heimspeki og skáldskapar" - heldur áfram í ýmsum ritum. Hjá fornum heim- spekingum er hún þekktust hjá Ar- istótelesi í riti hans „Poetics" og hjá heilögum Ágústínusi i riti hans „Borg guðs". Aristóteles var tuttugu ár nemandi í Akademíu Platós, og hann tekur upp þráðinn að nýju. En Aristóteles stendur ekki í neinu striði. Hann þarf þess ekki vegna þess að meðal menntaðra manna er hin gamla heimsmynd fallin, þegar bókin er skrifuð. Hin nýju sjónarmið höfðu þegar sigrað og Aristóteles lét sér nægja að finna gömlum skáldskap sinn rétta stað í heimsmyndinni: Öllu er skipað í flokka og undir- flokka og fagmannlega skilgreint. Skáldskapur er þess vegna í augum Aristótelesar enginn keppinautur við heimspeki lengur. Hann þarf ekki að rökræða um hvort skáld eða heimspekingur gefi sannari lýsingu á veruleika. Flokkunin ein nægir og allir flokkar og undirflokkar eru gildar þekkingarleiðir. Allir fást við að lýsa veruleika. í skáldskap geta menn auðvitað farið villur vegar sem annars staðar. Staða ljóðsins er einkum góð hjá Aristótelesi: Ljóð lýsa veruleika. Og í ljóði er oft mik- il heimspeki. Heilagur Ágústínus fjallar um þetta gamla umræðuefhi í bók sinni „Borg guðs". En hér stendur deilan milli skáldskapar og trúar. Þetta er þó í raun sama deilan og í Ríkinu vegna þess að á miðöld- um verða trú og heimspeki eitt og hið sama. Ágústínus hafhar, eins og vænta má, þeim skáldskap sem byggist á heiðinni guðfræði: Menn skilja ekki hinn sanna veruleika nema þeir víki öllum slikum skáld- skap tilhliðar. Hinnsanni veruleiki, segir Ágústínus, er kristin guð- fræði. Hann hafhar skýringum Ág- ústínusar á skáldskap. Þetta er ekki óeðlilegt. Heilagur Ágústinus á, eins og Plató á sínum tíma, í menn- ingarstríði milli tveggja heims- mynda. Plató og Ágústínus eiga fátt sameiginlegt, en hér eru aðstæður hliðstæðar og á tíð Platós: Tiltölu- lega fámennur hópur berst fyrir nýrri heimsmynd, en allur fjöldinn aðhyllist í fyrstu aðra hugsun. Ág- ústínus býður mönnum að velja milli tveggja stríðandi heims- mynda: Önnur er ill. Hin er góð. Skáldskapur er í hita baráttunnar fordæmdur, vegna þess að hann styður hina heiðnu heimsmynd. Jafhvægi kemst ekki á fyrr en síðar.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.