Tíminn - 14.07.1990, Blaðsíða 9

Tíminn - 14.07.1990, Blaðsíða 9
Laugardagur14. júlí 1990 Tíminn 17 Halldór Guðbjarnason, fyrrverandi bankastjóri Útvegsbanka íslands, í helgarviðtalinu: Stormurinn er afstaðinn „Vitanlega hlýt ég aö vera mjög ánægöur meö aö afdráttarlaus dómur skuli hafa fallið á þann veg sem raunin er. í dómnum erum við bankastjór- amir sýknaðir af öllum ákæruatriðum og sérhvert atriði málsvarnar okkar tekiðtií greina. Sem beturferstóðust dómararsakadóms þann mikla þrýst- ing sem á þeim hvíldi og létu moldviðri fyrri ára ekkert á sig fá. í fyrsta sinn var fjallað um málið á fagmannlegan hátt og sannleikurinn fékk að koma í Ijós," segir Halldór Guðbjamason, fyrrv. bankastjóri Útvegsbankans. Hall- dór var einn hinna ákærðu í Hafskipsmálinu og hefur nú, eins og aðrir sak- bomingar, beðið niðurstöðu undanfarin fjögur ár. Sú bið hefur raskað veru- lega lífi Halldórs og fjölskyldu hans. Starf og vinnustaður — Hvort tveggja horf ið „Ég byrjaði að vinna í bankakerfinu áður en ég lauk námi í Háskólanum og haiöi í raun sérhæft mig i bankastörfum og var kominn i eina æðstu stöðu bankakerfisins. Nú er það starf horfið, bankinn ekki til lengur og fyrrver- andi stjómendur hans hafa þar til nú verið dæmdir sakamenn af almenningi þótt enginn dómur hefði fallið í málinu. Hvort dómsniður- staðan muni breyta því á eftir að koma í ljós. Ég hef oft fundið fyrir biðinni eftir úrslitum málsins sl. fjögur ár. I viðræðum mínum um hugsanlega atvinnu kom alltaf upp fyrr eða síðar spurningin um Hafskipsmálið. Hugsan- legir vinnuveitendur sögðu sem svo: „Það væri afar slæmt ef þú fengir á þig dóm eftir að þú værir kominn í þessa stöðu hjá okkur, slíkt væri ekki gott fyrir fyrirtækið." Þannig átti ég ekki möguleika á áhugaverðum störfum eins og aðrir frjálsir menn. Akæran sá til þess. Það er fyrst nú sem ég hef á ný öðlast þennan borgaralega rétt sem Hallvarður Einvarðsson svipti mig fyrir fjórum árum að ósekju." — Talsverðan hluta árs 1987 eftir að nýi Út- vegsbankinn, Útvegsbankinn hf, hafði tekið til starfa, vann Halldór ásamt öðrum stjórn- endum gamla bankans við að ganga frá ýms- um erfiðum málum svo að ríkissjóður kæmi sem best út úr þeim samningum sem gerðir höfðu verið milli hins gamla og hins nýja Út- vegsbanka. Eftir það yann Halldór að sér- verkefnum fyrir forstjóra Sambandsins og sá meðal annars um að setja á stofn greiðslu- kortafyrirtækið Samkort uns hann tók sig upp sl. haust og hélt til Boston til framhalds- náms i viðskiptafræðum. Einn til andsvara Meðan Hafskipsmálið var efst á baugi í fjöl- miðlum varð Halldór nánast einn Utvegs- bankamanna til að svara fyrir sig og félaga sína og tók til máls í umræðunni um málið. Hvernig stóð á því? ,JÉg hygg að ein aðalástæða þess hafi verið sú að starfsbræður mínir eru eldri menn en ég og málið lagðist einfaldlega þyngra á þá en mig. Ég býst við að svona hlutir séu mönnum þeim mun þungbærari sem þeir eru eldri. Þótt allir okkar hafi átt erfiðar stundir þessi ár þá veit ég að málið lagðist þyngra á þá. Ég tók einfaldlega á mig að svara fyrir okkur. Það var oft erfitt því að almenningsálitið hafði þegar dæmt okkur og það var þvi ekki ánægjulegt að þurfa að koma fram í fjölmiðl- um frammi fyrir landslýð. Ég varð þess oft var að fólk hvíslaðist á um að þarna færi einn Hafskipsmaðurinn. Slíkt og annað skylt fékk ekki svo mjög á mig sjálfan. Öðru máli gegndi um konu mina og fjölskyldu, enda líklega léttbærara þeim sem stendur í eldlínunni, en þeim sem honum eru næstir." — Útvegsbankinn hefur verið seldur Útvegs- bankanum hf. sem siðan hefur verið seldur Is- landsbanka. Þessar hræringar hafa kostað rík- issjóð geipifjárhæðir. Voru þær óhjákvæmileg afleiðing Hafskipsmálsins? „Nei, alls ekki. Um áratugaskeið var barist fyrir uppstokkun bankakerfisins. Út af fyrir sig er uppstokkun þess og einfoldun af hinu góða. Utvegsbanki íslands tapaði miklu af eigin fé sínu í Hafskipsmálinu, mig minnir um 380 milljónum kr., og tækifærið var gripið. Stóð til að gefa bankann? Þeir sem lagt höfðu áherslu á að breyta bankakerfinu fengu nú tækifærið, enda hafði Utvegsbankinn lengi verið í sigtinu hjá þeim. Uppstokkunin var gerð, en því miður með þeim hætti að þegar öll kurl koma til grafar mun rikið greiða með henni meira fé en flesta grunar — meira fé en hægt er að rétt- læta. Ástæðan er sú að samningar sem gerðir voru um yfirtöku Útvegsbankans hf. á Ut- vegsbanka íslands voru þeiin síðamefhda mjög óhagstæðir. Síðar þegar ríkissjóður seldi hlutabréf sín í Útvegsbankanum hf. eig- endum Alþýðubankans, Iðnaðarbankans og Verslunarbankans voru kaupendunum hrein- lega gefnar fjárhæðir sem meta má á annan milljarð króna. Svo virðist sem ætlunin hafi verið að láta ákveðna aðila fá bankann ódýrt, því að áður hafði rikissjóður hafhað öðrum kaupanda sem reiðubúinn var til að kaupa hann samkvæmt skilmálum sem settir höfðu verið af rikinu sjálfu og hefðu þýtt miklu hærra verð fyrir ríkissjóð. ÖIl þessi framkvæmd varð til þess að þeir sem endanlega fengu Útvegsbankann keypt- an, fengu hann á sérstaklega hagstæðu verði og að sama skapi óhagstæðu fyrir ríkissjóð. Samið var um að öll erfið mál i bankanum skyldu lenda á ríkissjóði og samningarnir í reynd svo vitlausir að núverandi eigendum er nánast i sjálfsvald sett hvaða mál þeir vilja losna við. Þeir geta í það minnsta lengi rök- stutt að þetta málið eða hitt sé „erfitt" og eigi því að tilheyra ríkinu og þeim því óviðkom- andi. Séu menn ósammála á bankaeftirlit Seðlabankans að skera úr um deilumálin. Það var þá dómstóllinn. Þjóðnýting vafamál Öllum málum Útvegsbanka Islands, sem á einhvem hátt hefur verið hægt að kalla „erf- ið", hefur verið komið á ríkissjóð. Nóg er af slíkum málum í öllum bönkum og ekki fór Útvegsbanki íslands varhluta af þeim eftir að hafa gegnt hlutverki sinu i íslensku þjóðlífi frá 1902-1987. Ríkissjóður situr nú uppi með mörg erfið skuldamál úr bankanum sem gætu tapast vegna þess hvernig staðið hefur verið að málum. Allt málið er að mínu áliti skólabók- ardæmi um hvemig ekki ætti að standa að svona málum. Vonandi verður hér eftir betur staðið að breytingum á bankakerfinu, ekki síst ef einhverjar breytingar verða gerðar á rekstri Búnaðarbankans og Landsbankans." — Viðskiptaráðherra hefur sagt að ávinn- ingur þjóðarbúsins af þeirri skipulagsbreyt- ingu sem varð við sölu Útvegsbankans sé slíkur að vart sé ástæða til gagnrýni á aðra þætti málsins, svo sem verðið sem fékkst fyr- ir bankann. „Ég tek undir það að ávinningurinn af bankasameiningunni ætti að koma í ljós þeg- ar fram í sækir og hann getur orðið töluverð- ur. Vissulega má færa fyrir því rök að rikið geti fórnað einhverju fyrir þann ávinning. Spuming er hins vegar hversu hátt verð átti að greiða hugsanlegan ávinning og hvemig. Átti ríkissjóður að hygla ákveðnum einstak- lingum en hafha öðrum? Var réttlætanlegt að þjóðfélagið greiddi stórar fjárhæðir vegna þessa? Var það réttlætanlegt að einn ráðherra núverandi ríkisstjómar gæfi núverandi eig- endum íslandsbanka á annan milljarð króna? Blekkingar Viðskiptaráðuneytið sem fór með þessi mál hefur aldrei viljað viðurkenna raunverulegan kostnað sem af bankasameiningunni hlaust. Þvert á móti hefur verið reynt að beita blekk- ingum til að breiða yfir hann. Ég hafði á sínum tima í höndum útreikninga ráðuneytisins á ýmsum kostnaðarþáttum vegna sölunnar á Útvegsbankanum hf. Á sama tima þrættu ráðuneytismenn fyrir þess- ar sömu tölur og reyndu á ómerkilegasta hátt að gera mig og aðra tortryggilega með upp- hrópunum eins og „sérvitringur" þegar rökin þraut. Ég minni í þessu sambandi á fram- göngu Birgis Árnasonar, aðstoðarmanns við- skiptaráðherra, í umræðuþætti í sjónvarpi um málið. Þar reyndi Birgir að gera lítið úr minu máli þrátt fyrir að hann vissi betur. Reyndar vor- kenni ég Birgi að hafa látið senda sig í þetta skítverk, þar sem honum hafði bersýnilega verið lðgð sú lína að þræta fyrir allar stað- reyndir. Ég hefði einfaldlega getað sýnt al- þjóð skjalið sem ég hélt á í hendinni og þar með hefði Birgir ekki þurft að halda áfram málflutningi sinum. Ég vildi þó ekki gera honum þann óleik þar sem hann þama var að verja annarra gerðir en ekki eigin. Sannleikur þessa máls er því miður sá að viðskiptaráðuneytið hefur aldrei sagt rétt til um hve mikið skattborgarar gáfu hluthöfum Alþýðubankans, Iðnaðarbankans og Versl- unarbankans með sölu hlutabréfanna í Út- vegsbankanum hf. Sú fjárhæð var stór. Úr því að ákveðið var að uppstokkun bankakerfisins skyldi niðurgreidd af ríkis- sjóði með ekki neinum smáfjárhæðum, hefði mér fundist eðlilegt að ákvörðun um það hefði verið tekin af Alþingi en ekki einum ráðherra, þeim ráðherra sem kom, sá og sigr- aði að eigin áliti — viðskiptaráðherra. Sá maður hreykir sér nú af því að hafa stokkað upp íslenska bankakerfið með því að smella saman fjórum bönkum eftir áratuga þvarg og ráðleysi annarra. Skákað í skjóli Hafskipsmálsins Hafskipsmálið skapaði skilyrðin. I dag gætu slík mál ekki gerst á þennan hátt og næsta víst að ráðherra leyfðist ekki að leggja slikan kostnað á þjóðfélagið upp á sitt eindæmi. Skákað var i skjóli Hafskipsmálsins svo segja má að víða liggi angar þess." — Var Útvegsbanki Islands gjaldþrota eftir viðskipti sin við Hafskip? „Nei, það var hann ekki. Eftir að Hafskip var orðið gjaldþrota gerðum við ráð fyrir því að tap bankans yrði 420 milljónir kr. og það var sú upphæð sem við afskrifuðum óbeint þá þegar, og lækkuðum eigið féð um. Síðar kom i ljós að tapið varð ekki svona mikið heldur um 380 milljónir kr. Þrátt fyrir þessa afskrift var eigið fé bankans ekki upp urið og bankinn ekki gjaldþrota. Lög um banka eru mjög ströng og þar er m.a. kveðið á um lágmarks eigið fé. Þau ákvæði uppfyllti bankinn ekki lengur eftir þetta tap. Því hefði verið hægt að kippa í lið- inn með því að ríkið, eigandi bankans, legði honum til aukið eigið fé svo hann stæðist lög. Við bankastjóramir lögðum það til. Eins og ástandið var i miðju Hafskipsmoldviðrinu, kom það ekki til mála, heldur skyldi nú ring- ulreiðin notuð til að sameina loks einhverja banka. Nú var tækifærið og það var gripið. Ég fullyrði að heppilegra hefði verið að standa að þessari breytingu með yfirvegaðri hætti en gert var. Fyrst hefði átt að lagfæra eiginfjárstöðu Útvegsbankans og athuga sið- an hvemig best væri að standa að því að breyta honum i hlutafélag án þess að ríkis- sjóður skaðaðist á því. Síðan eftir að búið hefði verið að breyta bankanum í hlutafélag, hefði mátt selja hlutabréfin á almennum markaði með skipu- legum hætti. Hefði þolinmæðin verið meiri hjá stjómvöldum hefði trúlega mátt fá heppi- legri sameiningu í bankakerfinu. Það kom nefhilega í ljós að margir höfðu áhuga á bankanum, bæði Sambandið og Samband isl. sparisjóða. Á þessum tíma voru sparisjóðim- ir samanlagt líklega annar eða þriðji stærsti banki landsins. En í augum ráðherra voru þetta ekki æskilegir kaupendur. Tvö mál gerð að einu Hafskipsmálið er í raun tvö sjálfstæð mál, Útvegsbankamál og Hafskipsmál, sem gjaman er grautað saman. Hafskipsmenn voru ákærðir fyrir brot sem snerta okkur stjórnendur Útvegsbankans ekki á nokkum hátt. Við vorum ákærðir fyrir að hafa brotið af okkur i opinberu starfi vegna hirðuleysis og vítaverðrar vanrækslu, eins og það er orð- að í lögunum. Hefðum við verið bankastjór- ar einhvers einkabankans, hefði svona ákæra aldrei komið til. Bankastjórar ríkisbankanna geta misst æruna vegna mála sem á engan hátt myndu snerta bankastjóra einkabank- anna, kæmu þau upp þar. Sérlegum saksóknara í Hafskipsmálinu tókst að fá þessi tvö mál sameinuð. Við leit- uðum fast eftir því að farið yrði með okkar mál sérstaklega því það sparaði tíma enda talið að meðferð þess tæíci aðeins nokkra mánuði. Á okkur var ekki hlustað og sak- sóknari fékk sitt fram. Vegna þess hve mál Hafskipsmanna var umfangsmikið urðum við að bíða lengi. Hér var ekki reynt að gera þolendum lífið auðvelt úr því sem komið var. Viðhlæjendur og aðrir Á þessu máli hef ég lært ýmislegt um mann- legt eðli sem ég þekkti ekki áður, bæði nei- kvætt og jákvætt. I Gerplu kemur fram að maður mátti missa höfuðið einungis vegna þess að hann lá vel við höggi. Á svipaðan hátt voru það ýmsir sem notuðu sér tækifær- ið til að sparka í okkur á meðan við áttum erfitt með að verja okkur og sumir gengu jafhvel svo langt að reyna hvað þeir gátu til að hafa af okkur mannorðið. Á hinn bóginn voru margir sem sýndu innri mann af öðrum toga. Slikt fólk breytti aldrei framkomu sinni hvað sem á dundi á meðan á gjörningaveðrinu stóð. Þetta fólk sýndi mér fullan stuðning og gerði lífið bærilegra. í þessum hópi eru bæði ungir sem gamlir og fjöldinn allur af fyrrverandi viðskiptavinum Utvegsbanka íslands. Áður en ósköpin dundu yfir hafði ég aldr- ei hugleitt neitt sérstaklega uppbyggingu ís- lenska réttarkerfisins. Ég hafði ekki hug- mynd um hvernig það vinnur, enda aldrei átt neitt saman við það að sælda. Ég er reynslunni ríkari nú og hef jafnframt ýmis- legt við það að athuga. Svo lítið dæmi sé tekið, þá er stórfurðulegt að ákæra sem vafi leikur á um hvort sé fyrnd, skuli ekki tekin strax til úrskurðar hjá dómara áður en lengra er haldið. Nei, nei, slíkt er ekki gert. Þú þarft að ganga gegnum 611 réttarhðldin, leggja jafhvel til óhemju vinnu og fjármuni i málsvöm áður en málið er tekið til dóms. Þá fyrst ákveður dómurinn hvort málið var í upphafi fymt eða ekki. Með öðrum orðum: ákveður hvort mál- ið var nokkru sinni til. Við óttuðumst hvað mest að málið hefði fyrnst þegar Hallvarður Einvarðsson var rekinn frá því. Þá hefði allur þessi málarekstur verið til einskis. Það gerðist þó ekki sem betur fer og efhis- dómur var felldur eins og ég helst vildi. Ég var alla tíð sannfærður um að þessu máli yrði vísað til foðurhúsanna, sannfærður um að réttlætið næði fram að ganga, að hér á ís- landi gæti það ekki gerst að þeir sem mánuð- um saman hefðu baríst við að bjarga fjár- munum ríkisins, yrðu dæmdir fyrir hið gagnstæða. Allt málið hefur verið mér harður reynslu- skóli og með þessa reynslu ætti ég að vera hæfari til að mæta því sem að höndum ber i framtiðinni. Til að auka menntun mína á sviði viðskiptamála og til að geta horft á allt þetta mál úr fjarlægð, ákvað ég að fara til Bandaríkjanna til frekara náms. Það hefur reynst mér vel. Hins vegar hefði ég viljað vera án þessarar Hafskipsreynslu og þeirra áhrifa sem málið hefur haft á mig og mina. I þessu máli hefur margt gerst sem aldrei á eftir að koma upp á yfirborðið. I því hefur verið beitt hinum andstyggilegustu brögð- um til að hafa æruna af heiðarlegum mönn- um. Ég gæti nefht ýmislegt til þeirrar sögu, en læt hér staðar numið. Tíminn einn mun leiða i ljós hvort sú saga verður einhvern tíma sögð. —Stefán Ásgrimsson

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.