Tíminn - 28.07.1990, Blaðsíða 8

Tíminn - 28.07.1990, Blaðsíða 8
8 Tíminn Laugardagur 28. júlí 1990 Þóroddur Þóroddsson, framkvæmdastjóri Náttúru- verndarráðs, um samskipti okkar við landið: Umgengni hefur batnað Hlutverk Náttúruverndarráðs er ákveðiö með lögum frá 1971. Þar segir í stórum dráttum að ráðið eigi að vera augu og eyru þjóðarinnar varðandi náttúruvernd. Lögin eiga að stuðla að því, að hvorki skaðist né mengist vatn, loft eða jörð. Náttúruvemdar- ráð að vera stjómvöldum til ráðgjafar um alla hluti sem betur mega fara. Ráðið er umsagnaraðili um allskonar framkvæmdir, t.d. vegamál, virkjanir, raflínulagningu, símalagnir, hafnarmál, flugvelli, sumarbústaði, skipulagsmál og þannig mætti lengi telja. tt Þóroddur Þóroddsson er framkvæmda- stjóri Náttúruverndarráðs. Hann ræðir í helgarviðtali Tímans um ráðið, störf þess og skyldur. Hvað er náttúruvernd? „Það er mjög víðtækt hugtak, sem kannski hefur breyst í gegnum árin. Und- anfarin 10 ár hefur það hins vegar verið að skýrast hvað náttúruvernd er. Áður voru menn meira að hugsa um friðlýsingarmál og hugsjónir í náttúruvernd. Þetta hvort tveggja er enn, en við bætast blákaldar staðreyndir sem eru sífellt að setja mark sitt á náttúruvernd i dag. Menn eru að sjá hvað hefur gerst á jörðinni og hér á landi á tiltölulega stuttum tíma, þær afleiðingar sem fylgja iðnvæðingunni og velmegun- inni. Náttúruvernd: Tilvist okkar á jörðinni Við getum skipt náttúruvernd í tvennt. Annars vegar fræðilega verndun, þar sem menn eru að velta fyrir sér fyrirbrigðum í náttúrunni sem passa þarf upp á, einstök- um tegundum dýra, náttúruminjum o.s.frv. Hins vegar fjallar náttúravernd um tilvist okkar hér á jörðinni. Hvað erum við að gera með beim breytingum sem við erum að valda. I fyrradag voru t.d. fréttir um gíf- urleg flóð í Síberíu, í kjölfar rígninga. Þar er beinlínis kennt um skógarhöggi, en skógurinn er farinn á svo stóip svæði að úrkoma stoppar ekkert við á lahdinu, held- ur æðir beint út í árnar. Þessi hluti náttúru- verndar snýst mikið um það, að átta sig á því hvað við erum að gera með breyttum lifhaðarháttum. Inn í þetta spilar síðan öll efhanotkunin, en við erum búin að búa til fullt af skaðlegum efhum." Hvernig gengur ykkur að rækja það hlut- verk sem Náttúruvernd er ætlað samkvæmt lögum? „Þetta er mjög viðamikið verkefhi og segja má að öll framtíðarsýn, að spá fyrir um hvað kemur til með að gerast á næstu árum, hefur nánast horíið fyrir því að við erum með aðkallandi verkefhi og umsögn- um um stórar eða smáar framkvæmdir. Tíminn hefur farið í að leysa þessi daglegu mál sem koma hér inn á borð. Það hlutverk að geta horft fram fyrir sig og reyna að sjá fyrir hvað er að gerast, hefur því miður set- ið of mikið á hakanum. Rúmlega 70 friðlýst svæði Þá höfum við einnig á okkar könnu svo- kölluð friðlýsingarmál, friðlýst svæði og þess háttar. í dag eru rúmlega 70 svæði friðlýst á landinu og þau heyra beint og óbeint undir Náttúruverndarráð. I sumum tilfellum eru nefndir og stjórnir sem sjá um svæðin, eins og fólkvangana, en yfirsýn á að vera hjá okkur. Hingað þarf að leita eft- ir leyfum og undanþágum fyrir ýmsar að- gerðir á þessum svæðum. Við eigum að sjá um að afla upplýsinga um svæðin, merk- ingar, og útgáfu- og fræðslumál. Við erum með tvo þjóðgarða á okkar vegum, sem eru meðal fjölsóttustu ferðamannastaða lands- ins og gífurleg vinna fer í þann rekstur. Það er þó nokkuð að reka gististað þar sem 25 þúsund manns hafa viðdvöl á þremur mán- uðum, með öllu sem því tilheyrir. I fræðslumálum erum við að reyna horfa fram fyrir okkur, gefum út ýmsa bæklinga um friðlýstu svæðin, sérstaklega þar sem gististaðir eru. Síðan höfum við gefið út ýmis fjölrit um okkar starfsemi og fróð- leiksrit um ýmsa hluti. I vetur gáfum við t.d. út bækling um akstur utan vega í sam- ráði við ýmsa aðila, í þeim tilgangi að koma betra skikki á þá hluti." Er árangur af starfi ráðsins? „Það er ekki spurning að Náttúruverndar- ráð sem slíkt á fullan rétt á sér. Þó að erfitt sé að mæla einhvern árangur af okkar starfi, er óhætt að segja að við verðum vör við hann. Það er ákveðinn árangur að vera búinn að friðlýsa svæði og þar með tryggja sem ítarlegasta umfjöllun um allt skipulag á þeim. Hins vegar er takmarkaður árangur á sumum svæðum, sem ekki hefur verið fylgt nógu vel eftir, t.d. með því að ræða við landeigendur um það sem þar fer fram, en við höfum því miður ekki haft svigrúm til að heimsækja öll svæðin reglulega. Þessi fjöldi friðlýstra svæða og Náttúru- minjaskrá sem við gefum út, hefur haft þau áhrif að fólk veit betur nú hvað eru friðlýst svæði og hvers vegna. Það hefur stuðlað að aukinni umhugsun um að ekki er sama hvemig farið er með alla hluti, menn fara að hugsa áður en þeir moka eða henda." Umgengni um landið batnað Hefur umgengnin um landið breyst til batnaðar? „Ég held að það sé engin spurning að hún hefur breyst alveg gífurlega á marga vegu til batnaðar. Óþarfa akstur um landið er minni og því er ekki síst að þakka t.d. Vegagerð ríkisins, sem gefur nú reglulega út tilkynningar um færa og opna fjallvegi. Þá hafa aðilar sem eru í ferðaþjónustu og útivist leitað í auknum mæli til okkar og við förum á fundi hjá þeim. I rauninni vill enginn eyðileggja neitt, oft er þetta spurn- ing um hugsun og upplýsingu. Ef við ferðumst um landið, þá sjáum við að rusl er miklu minna meðfram þjóðveg- um en áður og viðast hvar er búið að koma fyrir ruslatunnum á áningarstöðum. Þá er víða búið að merkja áningarstaði og þess vegna er miklu minna um að fólk tjaldi hvar sem er, stingi upp torfur, hlaði upp hlóðir og skilji eftir sig brunninn gras- svörðinn og rusl. Fólk hefur áttað sig á þvi, að taka verður aftur með sér það sem farið er með í útilegu. Almennur frágangur í tengslum við fram- kvæmdir hefur stórbamað. Ef við lítum til dæmis á vegagerð, þá hefur þar orðið gjör- bylting á síðustu áratugum hvemig gengið er frá vegum og námum. Nú er frágangur liður í útboði við öll stærri mannvirki og það er mjög jákvætt." Samstarf ber árangur Nú hafið þið verið í samstarfi við ýmsa aðila um náttúravernd. Ber slíkt samstarf árangur? „Sem dæmi má taka að i ein þrjú ár hefur verið samstarfsnefnd starfandi á vegum okkar, Landgræðslunnar og Skógræktar rikisins og fjallar hún um ýmis sameigin- leg málefhi. Þessi nefhd hittist mánaðar- lega. Einnig fundum við reglulega með skipulagsstjóra ríkisins, Hollustuverndinni og þannig mætti lengi telja. í vetur vorum við í vinnuhópi með Landgræðslunni, Landssambandi hestamanna og fleirum þar sem rætt var um beitarmál og ferðalög. Þar reyndu menn að átta sig á hestaferðum um hálendið fyrir Landsmót hestamanna. Ég er ekki í neinum vafa um að það sam- starf hafði mjög góð áhrif. Hestamenn vissu, að þeir gætu ekki gengið að skálum og heyi hvar sem var og því þurfti að und- irbúa og skipuleggja ferðirnar. Slíkt sam- starf hagsmunaaðila er af hinu góða og mætti vera meira af því." Framræslu mýra hefði mátt taka fyrir Oft eru óglögg skil á milli náttúruvemdar og þess sem kalla má eðlileg nýting náttúr- unnar. Hefur Náttúruvemdarráð velt þessu fyrir sér, t.d. með tilliti til landbúnaðar? „Mörkin þama á milli eru óljós. Náttúru- verndarráð hefur mjög lítið í gegnum tíð- ina fjallað um málefhi landbúnaðarins, þó vissulega hafi verið þörf á. Gott dæmi um það er framræsla mýra, sem byrjar fljót- lega eftir stríð og mikið er grafið þangað til allra síðustu ár. Þessi mál vom aldrei tekin upp á þeim tíma sem eitthvert málefni er varðaði Náttúmvemdarráð. í dag sjáum við hins vegar að framræsla hefur á ýmsan hátt valdið miklum breytingum. Á Suður- landi eru t.d. mjög fáar mýrar eftir sem ekki er búið að raska á einn eða annan hátt með framræslu. Landið hefur ekki breyst í betra beitiland, né heldur varð það nægjan- lega þurrt til að hægt væri að rækta það. í dag eru gífurleg votlendisflæmi framræst, sem hefur raskað vatnsbúskapnum þannig að tjarnir era víða þurrar og grunnvatns- staða hefur breyst. Nýtingin hefur hins vegar ekki breyst eins mikið, þ.e.a.s. menn hafa ekki fengið eins mikið út úr þessu og efhi stóðu til. Annað sem gerist með framræslu er, að mikill jarðvegur hefur fluttst fram, m.a. vegna þess að skurðir era orðnir breiðari en þeir vora og framburðurinn hefur nán- ast fyllt tjarnir og vötn, jafnvel eyðilagt sil- ungsveiði. Um þetta hefur Náttúravemdarráð ekkert fjallað, en auðvitað verður landbúnaðurinn að hafa ákveðið svigrúm. Náttúruverndar- ráð hefur heldur nánast ekkert skipt sér af beitarmálum, heldur látið Landgræðsluna og gróðurvemdamefndir alfarið um þau, utan það sem varðar friðlýst svæði. Við höfum lýst því yfir, að jarðvegs- og gróð- ureyðingin er stærsta umhverfisvandamál landsins, ef svo má segja, og við eram að koma meira inn í þá umræðu í samvinnu við Landgræðsluna. Ég er hins vegar ekki viss um að það væri málefninu til fram- dráttar, ef ráðið færi skyndilega að ganga fram með einhverju offorsi og fyrirskipun um að hálendið skuli girt af innan eins eða tveggja ára, engin beit þar og svo framveg- is. Menn verða þá að skoða hvað gerist hinum megin við girðinguna líka; girðing- ar eru ekki alltaf besta lausnin, því fleira þarf að koma til. En við erum að vinna með þeim sem sinna gróðurvemd; okkar hlut- verk er að brýna þá." Margar hliðar á einum teningi Ekki era allir sáttir um allt það sem Nátt- úruverndarráð lætur frá sér fara. Ber fólk almennt traust til ráðsins? „Það era eðlilega mörg umdeild mál sem við þurfum að taka afstöðu í og eðlilega era ekkialltaf allir sáttir. I öllum viðkvæm- um málum era tvenn sjónarmið og afstað- an sem tekin er, getur oft verið til óhagræð- is fyrir annan hvorn aðilann. Við eram skömmuð á báða vegu, ýmist fyrir að taka ekki nógu fast á málum eða taka of fast á þeim. Við reynum hins vegar að byggja okkar niðurstöðu á bestu fyrirliggjandi gögnum og veram að gefa efasemdinni mikið vægi. Segjum sem svo, að framræsl- an væri að fara að byrja núna og við hefð- um ástæðu til að óttast um gildi þess máls, þá verðum við að segja nei, eða takmarka til að við getum áttað okkur betur á afleið- ingunum. Náttúruvernd má kosta eitthvað Inn í þetta mat kemur síðan áhættan, hversu stóra áhættu á að taka hverju sinni. Nýlegt dæmi um það er flutningur á laxi upp fyrir virkjanir Laxár í Þingeyjarsýslu. Þau gögn sem fyrir liggja benda til, að veraleg áhætta sé tekin með því að flytja laxinn og gæti haft áhrif á urriða- og anda- stofninn. Nátrúruverndarráð segir: Þessa áhættu á ekki að taka. Á móti koma síðan hagsmunir þeirra sem eiga landið og gætu haft auknar tekjur af laxaflutningunum. En náttúravemdin verður að fá að kosta pen- inga. Það verður þá að bæta fjárhagslegt tjón manna af náttúruvernd eftir öðrum leiðum. Ég held að náttúravernd hafi liðið fyrir peningana og allt of oft þurfa náttúra- vemdarsjónarmiðin að víkja, þegar þau kosta eitthvað. Náttúravemd er í rauninni einn hluti af landnýtingu og menn verða að vera raunsæir þegar þeir meta hvað hlut- irnir mega kosta. Náttúruvernd hefur verið að vinna að því gegnum árin, að draga úr álagi á hálendinu og halda hálendisperlunum þannig að þær séu perlur áfram. Við teljum að það eigi ekki að byggja upp of mikla þjónustu á slíkum stöðum, þannig að þar gisti mörg þúsund manns í viku hverri. Slíkt á að byggja í jaðri hálendisins og skipuleggja dagsferðir út frá þeim inn á hálendið. Ýms- ar ferðaskrifstofur era að reyna þetta og það er af hinu góða. Annað er að við frið- lýsum svæði til að halda þeim sem mest eins og þau era og fólkið sem kemur þang- að verður að aðtaga sig þeirri náttúra. Það er nóg af tjaldsvæðum í byggð þar sem hægt er að liggja í mjúku grasi og því vek- ur það spumingar um hvort nauðsynlegt sé að þökuleggja tjaldsvæði á hálendinu. Eg tel að þeir sem vilja gista inn til fjalla, eigi að hafa þau forréttindi að gista við þær frumlegu aðstæður sem þar eni, en ekki steypa allt í sama mótið. Hvort fólk beri traust til Náttúravemdar- ráðs svara ég játandi. Reynslan sýnir að ráðið getur staðið við þá afstöðu sem það tekur, en auðvitað era alltaf skiptar skoð- anir um allar stofhanir og embættismenn. En hvað sem því líður, þá held ég að fólk beri traust til ráðsins. Eitthvað að lokum og í tilefhi þeirrar miklu ferðahelgar sem framundan er. Góð ráð? „Eg hvet fólk til að leita sér upplýsinga um landið og einstaka staði og að það hugsi ávallt um það, að fleiri koma á þessa staði. Fólk verður að hugsa um sitt fótspor og hverju það veldur. Ég vona að fólk njóti þess að ferðast og vera úti í náttúrunni og upplifi hana á jákvæðan hátt. Að lokum óska ég öllum góðrar ferðar og heim- komu." Hermann Sæmundsson.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.