Tíminn - 28.07.1990, Blaðsíða 14

Tíminn - 28.07.1990, Blaðsíða 14
Tíminn 26 Laugardagur 28. júlí 1990 :¦.....¦¦ tmmxími MINNING Hallgrímur Sigtryggsson Fæddur3.júlíl894 Dáinn26.júníl990 Hallgrímur Sigtryggsson andaðist í Reykjavík 26. júní sl. og var borinn til hinstu hvildar fra Dómkirkjunni hér í borg þann 3. júlí; þann dag hefði hann orðið níutíu og sex ára, ef honum hefði enst líf, því fæddur var hann 3. júlí 1894 — að Gilsbakka í Hrafhagils- hreppi í Eyjafjarðarsýslu. Með Hall- grími er horíinn af sjónarsviðinu sterk- ur og óvenjulegur persónuleiki. Hann mun ógleymanlegur hverjum þeim sem átti með honum samleið um lengri eða skemmri tíma. Vegferð hans sjálfs spannaði næstum því heila öld og það var raunar öldin þegar íslendingar stigu fram úr rökkri fortíðarinnar inn í birtu nútimans og hófu sig í leiðinni frá ör- birgð til bjargálna. Þótt ungur væri að árum var Hallgrímur orðinn liðsmaður í forysfuliði samvirmuhreyfingarinnar fyrir 1920. Er það trú mín að hann hafi hnigið síðastur að velli úr þeirri vösku sveit sem árið 1920 flutti inn í nýbyggt Sambandshúsið við Sölvhólsgötu. Foreldrar Hallgríms voru Sigtryggur Þorsteinsson, lengi starfsmaður hjá . Kaupfélagi Eyfirðinga á Akureyri, og fyrri kona háns Sigriður Stefánsdóttir. Hallgrímur varð gagnfræðingur frá Akureyri árið 1914; hann hóf störf hjá Kaupfélagi Eyfirðinga árið 1915 og starfaði þar til 1918. Um þessar mund- ir eru miklar breyungar í deiglunni hjá íslenskum samvinnumönnum. Vorið 1917 kemur Hallgrimur Kristinsson heim frá Kaupmannahöfh til þess að undirbúa stofhun aðalskrifstofu Sam- bandsins í Reykjavík. Sú skrifstofa var fyrst til húsa á Amtmannsstíg 5 og síð- ar í húsi Nathan & Olsen í Austur- stræti, uns starfsemin var flutt í Sam- bandshúsið við Sölvhólsgötu árið 1920 eins og áður er getið. Að áeggjan Hall- gríms Kristinssonar, forsrjóra Sam- bandsins, flytur Hallgrímur Sigtryggs- son suður yfir heiðar árið 1918 og hef- ur störf á nýstofnaðri aðalskrifstofu Sambandsins í Reykjavik. Þar starfaði hann allt til ársins 1965 er hann hætti störfum fyrir aldurs sakir. Frá 1918 til 1939 fékkst hann við innkaup á erlend- um vörum og sölu á íslenskum afurð- um. Fra 1939 til 1955 starfaði Hall- grímur í bókhaldsdeild Sambandsins, en síðan við eftirlitsstörf og heimilda- söfhun að sögu sambandskaupfélaga. Árin á milli srríða, þegar Hallgrímur sinnti afurðasölu til útlanda og inn- kaupum erlendis frá, voru merkilegur tími í verslunarsögu þjóðarinnar. Það er ekki ofsagt að íslendingar hafi þá verið að hasla sér völl á markaðstorgi heims- ins. Þá voru í mótun vinnubrögð og vinnuaðferðir sem hafa enst okkur fram á þennan dag. Samvinnumenn voru fljótir að koma auga á þýðingu þess að hafa fasta aðstöðu í markaðs- löndunum. Skrifstofur Sambandsins í Kaupmannahöfh og Leith gegndu lyk- ilhlutverki í afurðasölu jafht sem inn- kaupum. I öllu þessu merkilega starfi var Hallgrímur Sigtryggsson beinn þátttakandi. Hann fór margar ferðir til útlanda á þessum árum. Þá var öldin önnur hvað snerti farartæki og farar- tíma. Þá voru ferðirnar mældar í jafh- mörgum vikum og nú mundi til fórnað i dögum. Einhvern tíma á þessum árum kom Hallgrímur til Kaupmannahafhar úr siglingu til Spánar og höfðu þeir hreppt veður svo ströng á útleið að út tók mann af skipinu og náðist ekki aft- ur. Á Sambandsskrifstofunni í Kaup- mannahöfh er Hallgrími tiáð að Is- landsskip sé í brottu og ekki um aðra siglingu að tæða fyrr en að tveim mán- uðum liðnum. Hallgrímur vann þá á Kaupmannahafharskrifstofu þessa tvo mánuði en steig að þeim tíma liðnum á skipsfjöl og náði heim til Reykjavíkur nokkru fyrir jól. Þetta brot úr íöngu lið- inni ferðasögu hef ég eftir góðri heim- ild. Það segir okkur hvert regindjúp er staðfest á milli þeirrar aðstöðu sem við búum við í dag og þcirra skilyrða sem búin voru frumherjunum í íslenskum utanrikisviðskiptum. Störf Hallgríms að málefiium sam- vinnumanna voru ekki bundin við Kf. Eyfirðinga og Sambandið. Hann lét sér mjög annt um málefhi Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis og sat í stjórn þess félags í þrjá áratugi, frá 1950 til 1980. Frá 1951 og fram á allra síðustu ár var hann fuHlrúi KRON á að- alfundum Sambandsins. Þá bar það jafhan við, er fundarstjóri hafði slitið aðalfundi með hefðbundnum ámaða- róskum til fundarmanna, að Hallgrím- ur steig fram, hóf upp sína djúpu og fogru bassarödd og bar fram góðar óskir til fundarmanna til fundarstjór- ans. Ég hef alltaf talið víst að þessi fagri siður mundi upprunninn fyrir norðan. Hallgrímur Sigtryggsson var einn af stofhendum Karlakórs Reykjavíkur, fé- lagi í kómum um áratugi og í stjórn hans um langt skeið. Hann tók þátt í hinum miklu söngferðum kórsins, sem lengi verða í annálum hafðar, svo sem Amer- íkufbr 1946 og Miðjarðarhafssiglingu 1953. Þeim, sem voru í Dómkirkjunni í Reykjavík hinn sólfagra þriðjudag 3. júlí 1990, mun seint úr minni líða und- urfagur söngur karlakórsfélaga með Guðmund Jónsson í broddi fylkingar. Ég sagði við konu mína, þegar við gengum ftá kirkju að athöfh lokinni; ís- land er líklega eina landið í heiminum þar sem jarðarför getur snúist upp í konsert á heimsmælikvarða. Ljóst er að orðsins list hefur alla tíð verið Hallgrími mjög hugleikin. Hann var prýðilega hagmæltur og þegar vinir hans minntust hátiðlegra stunda átti hann það til að setja saman kvasði þeim til heiðurs. Sem ungur maður var hann einn af stofhendum Leikfélags Akur- eyrar og þess var áður getið að á efri ár- um sinnti hann söfhun heimilda um sögu samvinnufélaganna, svo og rit- störfum. Arangurinn af þessu var m.a. afrnælisrit um Kaupfélag Svalbarðseyr- ar 70 ára, útg. 1959; þá mun og mikið af óbirtu efhi liggja eftir Hallgrím á þess- um vettvangi. Þegar aðalfundur Sam- bandsins 1951 tók sér fyrir hendur að velja nafh á mennta- og fundasetur samvinnumanna við Hreðavatn í Borg- arfirði, kom Hallgrímur fram með til- lögu um nafhið Bifröst sem strax festist við staðinn. Eins og það var gæfa Hallgríms að fá á ungum aldri tækifæri til þess að sinna tímamótaverkefhum í sögu þjóðarinn- ar, svo var hann og mikill gæfumaður í einkalífi sínu. Eftirlifandi kona hans er Kristin, fædd 30. ág. 1897, dóttir Sig- urðar Jónssonar, ráðherra og bónda að Ystafelli í Köldukinn í Suður- Þingeyj- arsýslu og konu hans Kristbjargar Mar- teinsdóttur. Hallgrimur og Kristín gengu í hjónaband 22. maí 1927. Varð þeim fjögurra bama auðið sem öll eru á lífi; þau eru, talin í aldursröð: Sigurður, verkfræðingur, búsettur í Kenya í Afr- íkku; hans kona er Aranka Bugatsch, ættuð frá Færeyjum og eiga þau tvo syni. Sigtryggur, verslunarmaður í Reykjavík, kona hans, Ragnhildur Jónsdóttir, lést árið 1985; börn þeirra eru sex og barnabörnin sjö. Vigdís menntaskólakennari, búsett í Svíþjóð; hennar maður er Lars Gustav Nilson menntaskólakennari og eiga þau einn son. Yngstur er Þorsteinn, verkfræð- ingur í Reykjavik; hann er kvæntur Margréti Asólfsdóttur og eiga þau tvö böm. Ég naut þess að kynnast Hallgrími Sigtryggssyni persónulega á fyrstu starfsárum mínum hjá Sambandinu, 1951 og síðar. Hann var mikill að vall- arsýn, handtakið traust og hlýtt, fram- koman gædd ljúfrnennsku og léttleika, en undir niðri skap og festa. Tungutak hans var fagurt og vandað, borið uppi af óvenjulega djúpri og fagurri bassa- rödd. Á langri ævi vann Hallgrímur Sig- tryggsson íslenskum samvinnumálum allt er hann mátti. Að leiðarlokum þökkum við honum langa og gifturíka samfýlgd og við biðjum blessunar eft- irlifandi konu hans, bömum og allri fjölskyldu. Sigurður Markússon stjórnarformaður Sambands ísl. samvinnufélaga Bjarni Gestsson & frá Rir»rnr>lfcctnAi im Bjami Gestsson, sem lengi var bóndi á Bjömólfsstöðum í Langadal, Engi- hliðarhreppi, Austur- Húnavatnssýslu, lést 25. apríl síðastliðinn á átrugasta og áttunda aldursári. Hann andaðist í svefhi eftir skamma legu á Landspital- anum en hafði, einkum síðustu misser- in, búið við þverrandi heilsu og krafta. Bjarni fæddist á Bjömólfsstöðum 29. júlí 1902, og voru foreldrar hans hjón- in Hólmftiður Bjamadóttir og Gestur Guðmundsson er þar bjuggu. Hólm- fríður var fædd árið 1867 að Þorkels- hóli í Víðidal, dóttir Önnu Maríu Bene- diktsdóttur og Bjarna Gestssonar bónda. Gestur var fæddur árið 1857 að Marðarnúpi í Vatnsdal, sonur Guðrún- ar Gestsdóttur og Guðmundar Jónsson- ar en ólst upp við misjafht atlæti hjá vandalausum þar í sveit Þau Guðrún og Gestur komu að Björnólfsstöðum frá Litlu-Ásgeirsá í Víðidal árið 1890 og hófu þar búskap, byggðu upp á jörðinni og stækkuðu tún. Á vetrum stundaði Gestur sjóróðra frá Skagaströnd sér til búdrýginda, enda hafði hann á hverju ári frá því að hann hafði burði til farið í verið suður á Álftanes og var vanur sjómaður. Böm þeirra Hólmfriðar voru þessi: Bjöm Levi, f. 1889, Guðrún, f. 1892, Bjami, f. 1902, Guðmundur, f. 1904, Anna María, f. 1905 og Herborg Laufey, f. 1913, sem nú er ein þeirra systkina á Iífi. Hólmfríður var bókhneigð kona og vildi koma bömum sínum vel til manns. Að Björnólfsstöðum var því jafhan fenginn farkennari eins og þá tíðkaðist og þar var Iestrarfélag sveitar- innar lengi tíl húsa. Eftir fermingu naut Bjarni lítillar skólamenntunar. Hann fótbrotnaði sextán eða sautján ára gam- all og var óíær til vinnu þann vetur, en þá kom móðir hans því svo fyrir að hann fengi að dveljast um tíma með jafhöldrum sínum á Geitaskarði þar sem var heimiliskennari. Ungur maður dvaldist Bjami svo vetrarpart í Reykja- vík. Hann var þá í læri á prjónastofunni Malín og lærði að prjóna á prjónavél sem hann stundaði síðan talsvert í hjá- verkum. Að öðru leyti dvaldist hann frá Björnólfsstöðum ekki langdvölum annars staðar en á Björnólfsstöðum fyrr en á efri árum. Bjami var söngelskur og hafði fallega söngrödd. Þegar sveitungi hans dvald- ist um tíma á Björnólfsstöðum með grammófón sem hann hafði eignast og hljómplötur, meðal annars með söng Péturs Á. Jónssonar, þá lærði Bjarni lögin og söng þau oft við vinnu sina, sjálfum sér og öðrum tíl skemmtunar. Hann átti það líka til að setja saman laglega vísu ef svo bar undir, en flíkaði því ekki að marki. Haustíð 1928 fylgdi Hólmfriður yngstu dóttur sinni til Reykjavikur og voru þá systkinin öll farin að heiman nema Bjami sem stóð fyrir búi með föður sínum. Hólmfríður átti síðan heima þar syðra til æviloka sumarið 1947, en Gestur andaðist farinn að heilsu á Bjömólfsstöðum á útmánuð- um 1936. Þá tók Bjarni alfarið við jörð- inni. Sama ár varð enn breyting á hög- um Bjarna því að þá um vorið kom til hans kaupakona vestan úr Dölum, Björnfríður Ingibjörg Elimundardóttír, fædd á Stakkabergi á Skarðsströnd 10. september 1902. Hún varð húsfreyja á Björnólfsstöðum og þau Bjami skildu ekki síðan meðan bæði lifðu. Bjarni var að sumu leyti framsýnn og stórhuga bóndi. Hann byggði snemma steinsteypt fiárhús á jörðinni með hey- hlöðu og súrheysgryfju sem mun hafa verið nýjung þar í sveit. Síðan reisti hann rúmgott íbúðarhús, tvilyft á háum kjallara. Sambyggt þvi var fjós og hlaða, svo að innangengt var í fjósið eins og í gamla bænum, og súrheys- gryfju hafði hann einnig þar. Þetta voru á sínum tima vel byggð hús og reisu- leg, og vissu þrjár burstír fram á hlaðið. Þegar tímar liðu fram voru þau máluð hvit með rauðu þaki og sómdu sér vel í grænu túninu undir fjallinu. Árið 1930, áður en flutt var í nýja húsið, hafði Bjarni að auki látið reisa sjö kilóvatta vatnsaflstöð á vegum brautryðjandans Bjarna Runólfssonar í Hólmi í Vestur- Skaftafellssýslu og leiða rafmagn í húsið. Var þessi rafstöð hin fyrsta sinn- ar tegundar í Húnavatnssýslu og dugði vel og lengi, en margar ferðir mátti Bjami fara þangað upp eftir til að hreinsa síur og dytta að. Bjarni vann einnig lengi að þvi að slétta tún og brjóta land til nýræktar. Hann keypti jörðina Ystagil sem var farin í eyði og aflaði þar heyja, og einnig nýtti hann um tíma túnin i Miðgili eftir að hætt var að búa þar. Þau Bjami og Ingibjörg eignuðust ekki böm, en uppeldisstarf þeirra varð þó mikið þvi að í búskapartíð þeirra urðu sumarbörnin ófá, bæði skyld og vandalaus, og komu flest sumar eftir sumar. Ingibjörg strauk undurhlýtt um vanga og Bjarni klappaði á kollinn og hló góðlátlega, dálitið hneggjandi hlátri. Hún sagði skemmtilegar sögur og hann kunni skil á ýmsum undrum náttúrunnar og því sem var í gamla daga. Af þeim mátti margt læra. Aðrir sumargestir voru einnig margir til lengri eða skemmri dvalar. Var tekið á móti þeim af mikilli gestrisni í hví- vetna. Þeir sem voru nætursakir fengu að sofa sælir á mjúkum fiðursængum og ósjaldan hafði húsfreyja breitt ofan á þá sína eigin sæng sem var úr völdum æðardúni úr Breiðafirði, enda sænga þykkust og léttust. Að morgni var þeim svo fært í rúmið, kaffi eða spenvolg ný- mjólk og ilmandi bakkelsi. Löngum voru einnig gamalmenni í skjóli Bjama og Ingibjargar, sum í hús- mennsku, önnur í heimili með þeim. Kona sem fyrst hafði verið á Björnólfs- stöðum í búskapartíð foreldra Bjama fyrir löngu, greind kona en þótti sérvit- ur og eirði ekki lengi á sama stað, gekk þar alltaf að vísu hlýju rúmi og lífsnær- ingu þar til henni fannst mál til komið að halda áfram sínu endalausa ferða- lagi, sem linnti ekki fyrr en hún settist að á Björnólfsstöðum, gömul og örv- asa. Ónnur kona, sem lítt kaus að eiga samleið með öðrum og hafði fengið að byggja sér dalítinn húskofa niðri við Blöndu, átti þau Bjarna og Ingibjörgu jafhan að þegar hún var lasin eða svöng eða þegar kuldinn var verstur á vet- urna. Ekki þótti þeim taka því að hafa um þessa hluti mörg orð. Ingibjörg var dýravinur svo af bar, og Bjarni hafði hesta sína gjama á nokkurs konar eftirlaunum lengi eftir að hann var hættur að hafa gagn af þeim. Gaml- an hest átti hann sem var víst orðinn hálffertugur þegar hann loks var felld- ur. Bjarni var þó lítið gefinn fyrir reið- mennsku og eftir að dráttarvélin kom til sögunnar sást varla hross heima við fyrr en undir göngur. Þegar árin færðust yfir fóru þau Bjarni og Ingibjörg bæði að lýjast og hann var auk þess langþjakaður af heymæði, sem oft fylgir þvi að vera bóndi. Árið 1972 sáu þau þann kost vænstan að selja jörðina og hætta bú- skap. Þau fluttust síðan til Reykjavíkur þar sem þau fengu að góðra manna ráði íbúð í Hátúni 1 Ob. Þetta urðu þeim mikil umskipti. Blessaðar skepnurnar voru minningin ein, malbikið hart undir fæti og gróðurinn varla nema nafhið hjá grösugum túnum og blóm- um i haga, dyntóttur hávaðinn af bí- laumferðinni á Suðurlandsbrautinni varla jafhnotalegur fyrir eyrum og nið- urinn í Blöndu, og þótt fagurt væri að líta yfir jafhaðist það tæpast á við víð- sýnið vestur yfir Húnaflóann og til Strandafjallanna bláu. En þau nutu þess að eiga þægilegan og öruggan samastað svo lengi sem þau þyrftu með, og nú voru líka hægari heimatök- in að eiga fundi við ættingja og vini hér syðra. Ingibjörg andaðist eftir stranga legu 6. júli 1979. Þegar Bjami var orðinn einn naut hann þess að kunna sitthvað til verka innanstokks, en það hafði móðir hans séð um að synir hennar lærðu ungir. Hann var þvi vel sjálfbjarga og vilaði ekki fyrir sér að taka slátur á haustin. Þótt hendurnar væm vinnulún- ar hafði hann lengi 'nokkurn starfa af því að^ganga frá treflum og hnýta öngla, enda ekki að hans skapi að vera iðjulaus. Hann las talsvert og ferðaðist um landið á sumrin, brá sér jafhvel út fyrir landsteinana og skoðaði sig um í Noregi og Mið-Evrópu. Úr þeim reis- um hafði hann frá mörgu að segja og hafði eins og hans var háttur tekið vel eftir því sem fyrir augu bar. Hvar sem hann fór leit hann kringum sig með hugarfari bóndans og þegar borgarbamið hafði hugann við lagleg- an foss uppi í hlíð eða skrýtinn og skemmtilegan klett, var ekki ólíklegt að hann væri að velta fyrir sér grösug- um bithögum og vænlegum túnstæð- um. Hugurinn leitaði oft norður yfir heiðar, og hann dvaldist nokkrum sinnum tímakom á Löngumýri í Skagafirði. Þá lá leiðin um Langadal og var auðheyrt að honum féll þungt að sjá heim að Bjömólfsstöðum þar sem allt var komið í eyði og niður- níðslu, þótt ekki hefði hann um það mörg orð. Hann hafði lifað tímana tvenna, hafði orðið bóndi á meðan bú- skapur var í hávegum hafður á íslandi og lifði síðan þá kreppu sem enn stendur í landbúnaði. Bjami var raun- sær maður og skildi vel að tímarnir breytast en bágt átti hann með að særta sig við að börnin væru látin svelgja í sig litað efhaglundur fremur en heil- næma nýmjólkina. Bjami var ríflega meðalmaður á hæð og samsvaraði sér vel. Hann var blá- eygur og réttnefjaður, varirnar fremur þykkar, hárið dökkt og gránaði seint. Fasið var rólegt og viðmótið hlýlegt, ekki síst við böm. Bjarni var tilgerðar- laus maður, skynsamur og tók vel eftir, hann var minnugur og sagði ákaflega skýrt og skilmerkilega frá, hvort sem var frá gamalli tíð eða þvi sem nýrra var. Sjálfur vék hann talinu sjaldan að gömlum tímum en var fus að segja frá ef hann var beðinn um það. Til hins síðasta fylgdist hann vel með fréttum og ævinlega kunni hann skil á veðri og tíðarfari sunnan heiða sem norðan. Þótt líkaminn yrði lasburða hélt hann sálar- kröftum sínum til hinstu stundar og mætti þvi sem að höndum bar af kjarki og reisn. Bjarni lifði langa og farsæla ævi. Hann var góður samferðamaður og er kært kvaddur að leiðarlokum. Þeirra Ingibjargar beggja er minnst með þakklæti og hlýju. Helga Guðmundsdóttir /"

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.