Tíminn - 18.08.1990, Blaðsíða 3

Tíminn - 18.08.1990, Blaðsíða 3
Laugardagur 18. ágúst 1990 HELGIN w 11 litla manninum í þjóðfélaginu. Nema hvað huldufólkið hefur líka tekið að sér að refsa þeim sem hafa farið illa með títtnefhda litla menn. Huldufríð- ur, systir huldumanns í stórum kletti i Skriðdal, tók ta.m. til sín Sigríði, ung- an sveitarómaga sem hafði sætt illri meðferð hjá húsmóður sinni. Var Huldufríður látin þrífa hana og snyrta og kenna alslags vinnubrögð. Eftír marga mánuði giftist Sigríður bróður Huldufríðar í Klettinum. Til brúð- kaupsins var boðið hjónunum sem Sigríður hafði verið niðursetningur hjá og Helgu dóttur þeirra sem hafði verið henni góð. Giftist Helga öðrum bróður Huldufríðar en kerlingin var rekin burt úr brúðkaupinu með skömm. Makleg málagjöld til handa þeim sem níðast á litla manninum stinga upp kollinum á fleiri stöðum, hvað þá ef viðkomandi hafa í ofanálag ekki hald- ið hvíldardaginn heilagan. Flettum við aftar í handritið komum við að Látra- Bjarna sem var einn þeirra sem fór heldur illa fyrir, þótt hann að vísu sneri aftur hálfu viðskotaverri en áður. Bjarni þessi var Jónsson og bjó í mið- bænum á Hvallátrum í Rauðasands- hreppi um miðja 18. öld. Hann þótti fjölkunnugur, ágjam og harðdrægur við fátæka sem hann bannaði að síga í Látrabjarg til eggjatöku. Bjarni hrap- aði á endanum til dauðs niður i Saxa- gjá við rissungaveiði á drottinsdag. Þar gekk hann aftur og ásótti menn og skepnur með grjótkasti. Loks tókst Latínu- Bjama á Knerri að slæva hann. Fé til höfuös draugi, innf lutningur og framhjáhald Sumir draugar eru samkvæmt lýs- ingu ansi ófrýnilegir. Þetta á til dæmis við um næsta draug i vættatalinu, Látradrauginn svokallaða. í Látradal og á Látraheiði í Rauðasandshreppi þóttust menn um 1870 verða varir við draug sem réðst að ferðamönnum og lék þá stundum illa. Honum var svo lýst að hann væri sívalur á vöxt með engar herðar, eina hönd fram úr miðju brjósti og eitt auga í miðju höfði. Að taka á honum var sem að taka á fínum skráp og bar öllum saman um að draugurinn kæmi úr Látrabjargi. En eftir að sú nýstárlega aðferð var reynd að leggja fé til höfuðs honum hefur ekki borið á Látradraugnum. Einstaka draugar virðast vera inn- fluttir miðað við nöfhin sem þeim hafa verið gefin. Þannig hefur Leiru- bakkadraugurinn til að mynda einn- ig gengið undir nafhinu Gothenborg- ardraugur. Aðrar vættir eru aftur á móti eins rammí slenskar og þær fram- ast geta verið eins og Leiðindaskjóða, ein nafhtogaðasta dóttir Grýlu. Þá er Leppalúði ekki síður íslenskur en hans er getið sem síðasta eigin- manns Grýlu gömlu. Um hann segir jafhframt að hann hafi verið sá eigin- maður er helst jafnaðist á við Grýlu í hrikaleik og hafi þau hjónakornin átt saman ein tuttugu böm. Leppalúði hefur víst ekki verið við eina fjölina felldur í kvennamálum því að auki átti hann með Lúpu vinnukonu sinni holukrakka sem hét Skröggur. Skottumar og gigtveikar vættir Skotturnar sem finna má í vættatal- inu eru margar. Ein þeirra er Leirár- Skotta eða Hvítárvalla-Skotta eins og hún nefhdist upphaflega. Fyrra nafnið hlaut þessi Skotta þegar hún fylgdi Jóni Friðrikssyni Thorarensen á Leirá og seinna Höllu fyrri konu hans og börnum þeirra. Leirár-Skotta átti einnig að hafa sést austur í Mýrdal. Önnur Skotta er Skarðs-Skotta. Hún var oft höfð til sendinga og jafnvel seld mansali. Bjarni Pétursson ríki á Skarði á Skarðsströnd tók við henni í byrjun 18. aldar en fargaði henni og gaf með henni hangikjötskrof. Þessu reiddist Skotta og kjálkabraut Bjama. Undir stiganum í garnla Skarðsbænum var Skottuskot og þangað var henni skammtaður matur því hún hafði verið vakin upp kvik. En þó Skotturnar hafi löngum verið ærslafengnar og kátar verður ekki það sama sagt um sumar aðrar vætti. Urð- arboli til dæmis var vættur sem átti heima í Bolabás austan undir Reynis- fjalli. Hann hafði mannsmynd niður að mitti en neðri hlutinn liktist sel eða nauti. Greyið hefur ef til vill verið gigt- veikur og heldur vansæll því í vætta- talinu segir að hann hafi hjjóðað ákaf- lega undir slæm austanveður og espast ef hermt var eftir honum en annars engum gert mein. Árið 1829 hljóp fjarska mikil skriða úr fjallinu rétt fyr- ir innan Bolabás og síðan hefur lítið heyrst til Urðarbola, enda hellirinn orðinn opinn i báða enda. Hvort allir ganga aftur sem hljóta voveiflegan dauðdaga skal ósagt látið en ef svo er má telja nokkuð víst að þessi sé einhvers staðar á sveimi. Vættir á biðilsbuxunum í þjóðsögunum segir af því að huldu- fólk og aðrar vættir hafi stöku sinnum biðlað til dauðlegra og þá oftar kven- vættir. Atgangurinn á þó lítið skylt við það sem nútímamaðurinn kallar róm- antík tilhugalífsins og hefði sumum bóndasonunum hreinlega ekki veitt af karlaathvarfi ef marka má sögurnar. Sigurður bóndason lenti í einni þess- ara kvenna er hann leitaði kinda Andr- ésar föður síns hjá Ullarvötnum við Vatnahjallaveg þar sem leitarmenn og fé höfðu horfið undanfarin haust. Kom þá til hans huldukona sem kvaðst heita Valbjörg eða Vandráð og vera völd að dauða leitarmanna og íjárhvarfi. Sagði hún honum sömu örlög búin nema hann færi til hennar. Sigurður féllst á það með þvi skilyrði að kindur föður hans kæmust heim. Bóndasonurinn bjó siðan með huldukonunni og eignuðust þau tvö böm. Á þriðja hausti vitjaði Sigurður foður sins i draumi og bað hann að koma með Eiríki presti næsta aðfangadagskvöld jóla. Þeim tókst að koma fjölskyldunni til byggða og gæfðist Valbjörg smám saman en var þó aldrei til altaris. Ekki var talið ólík- legt að séra Sæmundur Hólm á Helga- felli væri af þeim kominn. Annar vesalingurinn þurfti ekki aðeins að eiga i höggi við huldukonu heldur karl fbður hennar einnig. Þetta gerðist snemma á 19. öld þegar Eyjólfur vinnu- maður i Breiðdal gekk í tunglskini aust- ur frá Jórvík suður að Ánastöðum eða Flögu. Á leiðinni mætti hann huldu- stúlku og föður hennar. Stúlkan kvaðst heita Valbrá og bað hann að fara til sín, enda mætti hann halda trú sinni og öllu frelsi. Eyjólfur neitaði og réðst karlinn þá á hann. En vinnumanninum tókst ásamt hundi sínum að ganga af karlin- um dauðum. Morguninn eftir fundu menn hundinn dauðan en mikið traðk og blóð i snjónum. „Nýir" jólasveinar Eins og áður var minnst á hefur nokk- uð komið fram af nýju efni varðandi vættir, sem hvergi er vitað til að hafi birst á prenti áður. Meðal annars er þar um að ræða fjölgun í bamahópi Grýlu gömlu. Kerlingin virðist heldur betur hafa komið við á Snæfellsnesi því það- an eru ættaðir þeir Smjörhákur, Flautaþyriil, Flotgleypir og Rjómas- leikir. En eins og með hina synina bera nöfhin með sér hver hefur verið aðal- starfi eða í það minnsta helsta áhugamál þessara þokkapilta. Af Vestfjörðunum eru siðan upprunn- ar þær Flotnös og Flotsokka. Þetta eru tvær kerlingar sem skriðu úr bæl- um sínum og héldu heim á bæina um jólaleytið til að sníkja flot. Hér hefur verið stiklað á stóru vítt og breitt um handritið enda ekki ætlunin né vinnandi vegur að gera efhi bókar- innar tæmandi skil i einni blaðagrein. Það ætti þó ekki að fara á milli mála að ritið er bráðskemmtilegt aflestrar og notagildi þess ótvírætt við hvers kyns grósk er viðkemur íslenskum vættum. Arni sagði samantekt efhisins ekki hafa verið síður skemmtilega, þó i seinni tið beindist áhugi hans í auknum mæli að þeirri mistúlkun sem væri fal- in í alhæfingum fræðimanna um út- breiðslu vættatrúar íslendinga gegnum aldimar. En það er önnur saga. fBauknecht ^^^ ÞÝSK GÆÐATÆKIÁ GÓÐU VERÐI . ~ 4 .. KÆLISKAPAR FRYSTISKÁPAR 0G MARGT FLEIRA ELDAVELAR 0G OFNAR UPPÞVOTTAVÉLAR ÞVOTTAVELAR ÞURRKARAR ftfffft KAUPFELOGIN UIWI LAND ALLT SÁMBANDSiNS HÓLTAGÖRÐUM SÍMI 68 55 50 m MIKLAGARÐ

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.