Tíminn - 06.10.1990, Blaðsíða 1

Tíminn - 06.10.1990, Blaðsíða 1
6.-7. október 1990 Frá Óféigsfirði á Ströndum, en hér var Jón Guömundsson lærði fæddur. Hundeltur natt- úruspekingur Jón lærði fæddist í Ófeigsfirði á Ströndum árið 1574 að hans eigin sögn. Átti hann til göfugra manna kyn að telja aftur í ættir og hefir lýst nokkuð ættbálki sínum í einu rita sinna, sem nefnist „Um ættir og slekti". Guðmundur Hákonarson, faðir Jóns, hefur líklega verið fræðimað- ur. Að minnsta kosti átti hann hand- rit, sem Jón getur um og fleiri hafa þeir frændur átt handrit. Jón ólst upp með fóðurbróður sínum og var hann skipasmiður mikill, en 1597 er hann kominn til föðurbróður síns að Krossanesi. Jón greinir ekki margt af uppruna sínum í ritum sín- um. Þó má ætla að hann hafi haft nokkur kynni af kaþólskum fræð- um, þótt bönnuð væru, enda kennir ekki alllítils kaþólsks anda í ritum hans, ekki síst í „Fjölmóði", sem er ævidrápa hans. Þykir honum sumt fært til hins verra í lútherskri kristni og þó ekki að öllu farið að kenningum Lúthers. Einkum fellir hann sig illa við þá kenningu að menn geti öðlast sáluhjálp af trú einni saman, þó að engir ávextir hennar sjáist. Þess getur hann enn um rit er hann sá í æsku sinni að enginn hafi orðið til að leiðbeina sér, Öll erum vér börn vors tíma ogþað er skynsamleg regla aðfara varlega í að dœma viðhorfog aðferðir hinnafyrri tíðar manna. Margtþað sem talið var gott og gilt og kannske óhagganleg sannindifyrir aðeins hálfri öld sýnist nú úrelt ogfremur hlálegt. Meira en lítil ástæða er til að ætla að hin sömu verði örlög margraþeirra höfuðgilda sem við nú höldum fastast fram og engum dettur í hug að mótmæla né andœfa. Hér segirfrá sautjándu aldar barni, sem á ýmsan hátt stóð framar flestum samtiðarmönnum, en þykja mun ímynd sjálfrar forneskjunnar í okkar augum. Og hvað er sjálfsagðara? En hver hefðiþessi sjálfmenntaði vinurfræða og vísinda verið nú á dögum? Skyldi hann starfa á Raunvísindastofnun Háskólans eða skipa lektorsstól i náttúruvísindum, virtur ogþekktur meðal kollega heima og heiman? Umþað er ekki gott að segja. en „allmargir að banna og forbjóða pápiskar bækur að hafa eða nokkuð í þeim að lesa, þar þó margt í flaut". Lækningakukl Snemma hefur hann verið námfús og athugull og lesið það sem hann komst yfir af bókum og handritum. Auðsætt er af ritum hans að hann hefur kunnað dönsku og þýsku eða skilið rit á þeim málum á bók. Hann fer og stundum með latínu í ritum sínum, líklega oftast eftir útlendum ritum, sem hann hefur haft um hönd. Athygli Jóns beindist mjög að því er fyrir augun bar og eru þaðan runnin rit hans, sem varða eðli landsins. Hann hnýstist og í lækn- ingabækur, sem þá voru raunar ekki á háu stigi, enda voru lækningar og meðferð lyfja nánast talin til varnar- galdurs og þótti vart hæfa að ólærð- ir menn hefðu þær um hönd. Hann lagði fyrir sig lækningar og samdi lækningabók, sem til er í handrit- um. Af lækningabralli hans, lestri í fornritum og athugunum á eðli landsins leiddi það brátt að með al- þýðu manna lagðist á hann orð fyrir fjölkynngi. Má og vel vera að hann hafi gefið slfkt í skyn, enda trúði hann fastlega á galdra og þóttist stundum verða fyrir römmum gjörningum af óvinum sínum. Að koma fyrir draugum Haustið 1600 gekk Jón að eiga konu þá er Sigríður hét Þorleifs- dóttir, en hún var vel ættuð. Hún var hjátrúarfull og einnig talin fjöl- kunnug, sem bóndi hennar. Settu þau vorið 1601 bú að Fjarðarhorni stóra í Kollafirði, en fluttust síðan í Ólafseyjar undan Skarðsströnd. Dvaldist Jón að Skarði löngum tím- um og kynnti sér þar bækur og handrit, en þar var margt þess kyns saman komið, þar sem Skarð hafði alltaf verið höfðingjasetur. Eftir það fluttist Jón að Ávfk stóru. Var hans víða leitað til smíða, því hann var

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.