Tíminn - 06.10.1990, Blaðsíða 4

Tíminn - 06.10.1990, Blaðsíða 4
12 W HELGIN Laugardagur 6. október 1990 Á leynisegulböndum Khrústjofs segir frá hreins- unum Stalíns. Hann sagði við Khrústjof þegar hann var búinn að drepa Pólverja: ert Polverii ::« Dauði í Leníngrad „Sagan af morðinu á Sergei Kirov varpar hósi á hvernig hakkavélin í hreinsun- ununi var sett í gang. Fyrst verð ég samt að lýsa andrúmsloftinu á þessum tíma - á fyrri árum áður en smáborgaralegt hugarfar fór að gegnsýra flokkinn. Þá lá rómantík f loftinu. Vlð leiddum ekki hugann að sumarbústöðum eða fínum föt- um. Allur okkar tími fór í að vinna. Þegar ég var viðstaddur 17. flokksþingið 1934 var okkur sagt að aðeins sex manns á þinginu (af 1966) hefðu greitt atkvæði gegn Stalín. Mörgum árum síð- ar kom í ljós að talan var nær 260, sem er ótrúlegt ef tekið er mið af stöðu Sta- Ifns og hégómleika. Stalín vissi ósköp vel hverjir væru líklegir til að hafa greitt atkvæði gegn hon- um - áreiðanlega ekki lfkar Khrústjofs sem hafði komist til metorða undir stjóm Stalíns og dýrkaði hann. Nei, Stalín gerði sér grein fyrir því að það voru gömlu forystumennirnir frá tímum Leníns sem voru óánægðir með hann. Á 17. þinginu gekk flokksritari frá Norður-Kákasus á fund Kirovs, flokksfor- ingjans í Leníngrad. Hann sagði, og lét sem í trúnaði væri: „Gömlu foringjarnir eru að tala um það sín á milli að tími sé kominn tíl að setja einhvern annan í stað Stalfns, einhvern sem kemur fram við samstarfsmennina af meiri heiðarleika. Fólkið í okkar hópi segir að það ætti að gera þig að aðalritara." Kirov fór til Stalíns og sagði honum allt af létta. Stalfn lagði við hlustirnar og svaraði bara: „Þakka þér fyrir, félagi Kirov." Síðla árs 1934 sást til Leonids Nikolayev, óánægðs fyrrverandi bolsévika, fyrir utan Smolny- stofnunina í Leníngrad, en þar hafði Kirov skrifstofu. Nikolayev var handtekinn, sennilega vegna þess að hann þótti tortryggilegur útlits. Leitað var á honum og kom í ljós að hann bar byssu. Samt var honum sleppt lausum. Eina skýringin á því er að hann hafi verið látinn laus skv. skipun frá æðri stöð- um í sömu samtökum og höfðu sent hann tíl að fremja hryðjuverk. Skömmu síðar komst Nikolayev inn í Smolny og skaut Kirov þar sem hann gekk upp stig- ann. Lífvörður Kirovs hafði dregist aftur úr. Síðar komst á kreik orðrómur um að Stalín hefði krafist þess að Nikolayev yrði færður fyrir hann. Nikolayev féll á kné, sagði að hann hefði farið að skipunum og sárbað um miskunn. Kann að vera að hann hafi haldið að hann fengi að halda lífi, vegna þess að hann hafði ekki gert annað en að framkvæma það sem honum hafði verið falið. Hann var kjáni. Til að halda áfram leyndu þvf, sem honum hafði verið sagt að gera, varð að útrýma honum. Og þar með var úti um hann. Nokkuð til viðbótar sem ég veit. Þegar Stalín kom til Leníngrad til að kanna morðið á Kirov, skipaði hann svo fyrir að kommissarinn, sem hafði borið per- sónulega ábyrgð á því að gæta Kirovs þann dag, væri færður fyrir hann tíl yfir- heyrslu. Vörubfllinn sem áttí að flytja hann á fund Stalíns lenti í árekstri og kommissarinn lét lífið. Löngu síðar var gerð tilraun til að finna fólkið sem fylgdi kommissarnum þeg- ar slysið varð, til að leggja fyrir það spurningar. Þau höfðu öll verið skotin. Eg stakk upp á því að leit yrði gerð að ökumanninum. Sem betur fer var hann á lífi. Hann sagði okkur að þetta hefði alls ekki verið alvarlegt slys, ekkert nema beygl- aður stuðari. En hann minntist þess að hafa heyrt dynk frá yfirtjaldaða vörubíls- pallinum. Það voru endalok kommissarsins. Ég er ekki í minnsta vafa um að Stalín bruggaði launráðin. Kirov hafði gert flokksdeildina í Leníngrad að góðum, virkum hópi. Hann var mjög vinsæll, svo að árás sem beindist að honum myndi skaða flokkinn og fólkið. Það er sennilega ástæðan til þess að hann var valinn til fórnarinnar; dauði hans gaf gott yfirvarp til að koma hræringu á tilfinningalíf fólks, hræða fólk svo að það létí sér ógnun- ina lynda og léti Stalín f friði við að losa sig við þá sem óæskilegir voru og „óvin- ir fólksins". Stalín hófst handa með því að gera að engu „Gömlu bolsévíkana", og hélt síð- an áfram með því að láta hreinsanirnar ná til þess að gereyða blómanum í flokknum okkar, hemum okkar, meðal menntamannanna okkar og venjulegs fólks. í tvö skipti lenti ég undir grun. Á þeim tíma þegar félagar Komintern fóru að hverfa í hakkavélina, voru því sem næst allir pólsku fulltruarnir handteknir og skotnir sem óvinanjósnarar. Ég kom til Moskvu frá Úkraínu á fund miðstjórn- arinnar. Nikolai Yezhov, yfirmaður leynilögreglunnar, og ég stóðum saman og Stalín kom til okkar. Hann potaði fingri í öxlina á mér og sagði: „Hvað heitir þú?" Eftir að Nikita Khrústjof var flæmdur frá völd- um 1964 tók hann til við að rifja upp minningar sínar á segulband. Böndin bárust til Vestur- landa og voru gefnar út tvær bækur með efni af þeim. En augljóst þótti að einhverjar eyður væru í upp- tökunum. Nú hafa upptökurnar sem vantaði komið í leitirnar og er væntanleg þriðja bókin með endur- minningum Khrústjofs í þess- um mánuði. Þar kennir margra for- vitnilegra grasa og hefur vikuritið Time birt útdrátt úr bók- inni. Hér á eftir fara tvær frásagnir, önnur um fláræði Stalíns þegar hann lét ráða Kirov, flokksforingja í Leníngrad, af dög- um, og hin af af- stöðu Castros í Kúbudeilunni. „Félagi Stalín," sagði ég undrandi, „ég er Khrústjof." „Nei, þú ert ekki Khrústjof," sagði Stalín snöggur upp á lagið. „Einhver hefur sagt mér að þú heitir raunverulega þetta og þetta." Eg man ekki pólska nafhið sem hann nefhdi, en ég hafði aldrei heyrt það fyrr. „Hvernig getur þú sagt þetta, félagi Stalín?" svaraði ég. „Móðir mín er enn á lífi. Þú getur spurt hana. Þú getur athugað málið í verksmiðjunni þar sem ég vann, eða í þorpinu mínu, Kalinovka í Kursk." , Jæja," svaraði hann, „ég er bara að segja þér það sem Yezhov sagði mér". Yezhov fór að neita þvf að hafa sagt nokkuð þessu líkt Þá kallaði Stalín á Ge- orgi Malenkov, sem á þeim tíma var yfirmaður flokkskjarnans í Moskvuflokkn- um, til vitnis og hélt því fram að það hefði verið Malenkov sem hefði sagt hon- um að ég væri í rauninni Pólverji. Malenkov neitaði líka að hann hefði látíð nokkuð slíkt í ljós. Ofsóknirnar á hendur Pólverjum voru komnar á slfkt stig, að Stalín var reiðubúinn að breyta Rússum í Pólverja! í annað sinn bað Stalín mig að koma til Kremlar. Eins og venjulega lét hann ekki í ljós nein svipbrigði. Hann leit á mig og sagði: „Þú veist að Antípov hefur verið tekinn fastur." Nikolai Antipov var stjórnmálamaður frá Lenfngrad sem mikið bar á. „Nei, ég vissi það ekki," svaraði ég. „Jæja," svaraði Stalín, „hann hafði einhverjar sannanir gegn þér." Hann horfði í augu mér með þessu tómlega augnaráði sfnu. Ég starði á móti og vissi ekki hvað ég ætti að segja. Þá svaraði ég: „Ég veit ekki nokkurn skapaðan hlut um neitt af þessu. En ég veit að Antipov gæti ekki kom- ið fram með neinar sannanir gegn mér, vegna þess að við þekktumst ekki nema tíl að kinka kolli hvor til annars." Ég held að Stalín hafi verið að reyna að lesa eitthvað út úr augnaráði mínu. Hvað svo sem hann hefur séð fann hann enga astæðu tíl að gruna að nokkur tengsl væru milli mfn og Antipovs. Ef hann hefði einhvern veginn komist á þá skoðun að ég væri að reyna að halda einhverju leyndu, þá hefði heimurinn sennilega bráðlega frétt af nýjum óvini fólksins." Kúbudeilan „Sú vitneskja að Bandaríkjamenn gætu ekki kyngt því að hafa Kúbu undir stjórn Castrós á þröskuldinum hjá sér sótti að mér. Fyrr eða síðar myndu Banda- ríkin grípa til einhverra ráða. Þau höfðu aflið og þau höfðu ráðin. Eins og sagt er, afl er máttur. Hvernig áttum við að geta styrkt og eflt Kúbu? Með diplómat- iskum orðsendingum og yfirlýsingum frá TASS? Hugmyndin um að setja upp eldflaugar frá okkur á Kúbu kom fram. Aðeins ör- fáir vissu um áætlunina. Vlð komumst að þeirri niðurstöðu að við gætum sent 42 flaugar, hverja með eins megatonns sprengjuhleðslu. Vlð völdum skotmörk í Bandarfkjunum sem yllu sem mestum skaða. Við sáum í hendi okkar að vopnin okkar gætu komið af stað skelfingu. Samanborið við þau voru atómsprengjurn- ar tvær sem Bandaríkjamenn vörpuðu á Japan í stríðslok ekki nema leikföng. Við sendum hernaðarnefnd til Kúbu til að upplýsa Fidel um tillögur okkar og fá samþykki hans. Castró féllst á þær. Við vildum gera allt í leyni. öryggisþjón- ustur okkar fullvissuðu okkur um að það væri mögulegt, jafhvel þó að banda- rískar flugvélar flygju yfir kúbanskt yfirráðasvæði öllum stundum. Pálmatrén áttu að koma í veg fyrir að flaugarnar okkar sæjust úr lofti. Við komum flaugun- um upp á yfirborði jarðar, vegna þess að það hefði tekið of mikinn tíma að byggja neðanjarðarbyrgi og við álitum að það væri ekki mikill tími til stefhu áður en Bandarfkjamenn gerðu innrás. Ætlun okkar var að tilkynna hátt og skýrt um staðsetningu flauganna, eftir að þeim hefði verið komið fyrir. Þær voru ekki ætl- aðar til árásar heldur tií að fæla frá þá sem hefðu f huga að ráðast á Kúbu. í ljós kom að öryggisþjónustumennirnir höfðu rangt fyrir sér. Bandaríkjamenn stóðu okkur að verki við að setja flaugarnar upp. Þrátt fyrir allt uppnámið héld- um við áfram verkinu. Þegar við fórum að flytja kjarnaoddana var ég í stöðug- um ótta um að þeir næðu skipum okkar á sitt vald. En þeir gerðu það ekki. Við settum upp flaugarnar 42. Andrei Andreyevich Gromyko, utanríkisráðherrann, var á þingi Sameinuðu þjóðanna í New York. Dean Rusk, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, bauð hon- um til Washington. Afstaða okkar var að hvorki staðfesta né neita því að flaug- arnar væru á Kúbu, en værum við spurðir beint myndum við neita. Síðar vorum við sakaðir um undirferli og óheiðarleika. Og þeir sem báru fram þessar ásakan-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.