Tíminn - 26.11.1994, Blaðsíða 18

Tíminn - 26.11.1994, Blaðsíða 18
18 Laugardagur 26. nóvember 1994 Lúðvík Jósepsson fyrrvemndi ráöherra Fæddur 16. júní 1914 Dáinn 18. nóvember 1994 Með Lúbvík Jósepssyni er geng- inn einn fremsti foringi íslenskra stjórnmála á þessari öld. Lúðvík naut mikillar virðingar, jafnt andstæðinga sinna og samherja. Lífsskoðun hans mótaðist af sam- úð með íslensku verkafólki og bágum kjörum þess fyrr á öldinni og var hann óþreytandi í barátt- unni fyrir bættum kjörum þess. Hann hafði mikla trú á sam- takamætti almennings og vildi byggja upp öflug fyrirtæki í eigu fólksins. Hann sá snemma að möguleikar okkar íslendinga eru mestir í sjávarútvegi og var einn helsti hvatamaður þess að öflug- ur sjávarútvegur var byggður upp í Neskaupstað. Síðar varð Lúðvík alþingismaður og ráðherra sjávar- útvegsmála og beitti sér fyrir ýmsum framfaramálum í fisk- veiðum og fiskvinnslu. Hann tók virkan þátt í baiátt- unni fyrir útfærslu landhelginnar og veröur lengi minnst sem ein- dregins baráttumanns í því máli. Leiðir okkar Lúðvíks lágu sam- an í stjórnmálabaráttunni í Aust- urlandskjördæmi og á ég góðar minningar frá samskiptum okkar. Lúðvík var ljúfur í viðmóti, af- ar mælskur og talaði af miklum sannfæringarkrafti. Þótt okkur hafi stundum þótt hugurinn bera hann heldur langt fram á veg, var ekki annað hægt en aö dást að málflutningi hans og meitl- uðu tungutaki. Viö í Framsóknarflokknum átt- um langt og gott samstarf við Lúðvík í áratugi og vil ég fyrir hönd flokksins þakka það. Undir forystu hans áttu Al- þýðubandalag og Framsóknar- flokkur farsælt samstarf í ýmsum málum og ber þar hæst landhelg- ismál og uppbygging sjávarút- vegs eftir 1970. Bæði þessi mál skiptu miklu um velmegun og framtíö þjóðarinnar og átti Lúð- vík ríkan þátt í farsælli lausn þessara mála. Ég votta Fjólu konu hans sam- úð mína og bið þess að góöur Guö styrki hana í sárum missi. Halldór Ásgrímsson, formaður Framsóknarflokksins Meö Lúðvík Jósepssyni er horf- inn af sjónarsviðinu einn þekkt- asti stjórnmálamaður íslendinga á þessari öld. Nafn hans var á hvers manns vörum hérlendis um áratuga skeiö og á sjöunda og áttunda áratug aldarinnar brá því oftar fyrir í erlendum fréttaskeyt- um en flestra annarra íslendinga. Þab, sem lengi mun halda nafni Lúðvíks á lofti í íslandssög- unni, ei hlutur háns í útfærslu ís- lenskrar landhelgi og fiskveiði- lögsögu, fyrst í 12 mílur 1958 og síðan í 50 mílur 1972. Aldrei verður úr því skorið hver fram- vinda þessa máls hefði oröið án atfylgis Lúðvíks sem sjávarútvegs- ráðherra. Svo mikiö er víst aö með honum var ráðherrasætiö skipað réttum manni til að halda á íslenskum málstaö. Hlutur flokks hans, Alþýbubandalagsins, var líka stór, þótt fleiri kæmu að málinu. Aðrir stjórnmálaflokkar áttu hins vegar erfiðara með að beita sér af sömu hörku vegna pólitískra tengsla við andstæð- inga útfærslunnar, m.a. innan NATO. Lúðvík lifði það að Hafréttar- samningur Sameinuðu þjóðanna tók formlega gildi. Þeim viðburði var fagnaö á hátíðarfundi á Ja- maíka aðeins tveimur dögum fýr- ir andlát hans. Fáir íslendingar lögðu í reynd meira til aödrag- anda samningsins en Lúðvík, sem var fulltrúi á Genfar-ráð- stefnunni um réttarreglur á haf- t MINNING inu 1958 og 1960 og síðan sam- fleytt árin 1975-1982. I nær hálfa öld var Lúðvík í for- ystusveit sósíalista og sat á Al- þingi samfellt í 37 ár. Hann sótti stööugt á og bætti við sig reynslu og þekkingu. Áður en hann lauk þingferli sínum naut hann al- mennrar viöurkenningar og virð- ingar samherja jafnt sem and- stæðinga. Síðustu árin á Alþingi urðu eftirminnileg. Hann fékk í ágúst 1978 umboð forseta íslands til að reyna myndun ríkisstjórnar og varð fyrstur sósíalista á lýð- veldistímanum til að öblast þann trúnaö. í raun lagði hann sem formaður Alþýðubandalagsins grunninn að ráðuneyti Ólafs Jó- hannessonar, sem tók við 1. sept- ember 1978. Hann hafði þá náð því að verða fyrsti þingmaður Austurlands eftir mikinn sigur Al- þýðubandalagsins í kjördæminu og á landinu öllu í alþingiskosn- ingum það vor. Ymsum þótti einkennilegt að Lúðvík skyldi hætta þing- mennsku haustið 1979. Svo mik- ið er vist að þar átti hann sjálf- dæmi. Fyrir utan pólitískt mat held ég að mestu hafi rábið það álag sem því fylgir að sinna svo víðfeðmu kjördæmi, ekki síst vaxandi kvöð á þingmenn um ferðalög á þingtíma. Lúðvík var 65 ára er hann hætti þingmennsku og hélt lengst af góöri heilsu sem og fullri reisn til æviloka. Eftir að hann afsalaði sér formennsku í Alþýðubandalaginu á landsfundi 1980 haföi hann ekki mikil bein afskipti af málefnum flokksins, en rækti af samviskusemi og áhuga þau trúnaðarstörf sem honum voru falin. Hann átti eftir þetta lengi setu í miðstjórn og var fulltrúi Alþýðubandalagsins í bankaráði Landsbankans til dauöadags. Ætíð var Lúðvík til viötals ef eftir var leitað, áhuga- samur og með á nótunum í hví- vetna. Sá, sem þetta ritar, hefur margs að minnast úr samstarfi og sam- fylgd með Lúðvík Jósepssyni. Sumt af því hefur verið fest á blað í afmælisgreinum, en annað bíöur betri tíma. Meginviðhorf okkar fóru um margt saman, en sjónarhorn voru um sumt harla ólík. Það kom hins vegar ekki í veg fyrir ágætt samstarf, sem ég man ekki eftir aö skugga bæri á. Heimabyggð Lúðvíks Jóseps- sonar, Neskaupstaður, á honum margt ab þakka og Norbfiröingar drógu ekki af sér stuðning við hann á löngum ferli. Sósíalistar og annaö vinstra fólk á Austur- landi átti í honum haldreipi sem dugði vel. Fyrir það hljótum við að þakka að leiðarlokum um leið og við sendum Fjólu, Steinari og öðrum nákomnum okkar innileg- ustu samúðarkveðjur. Hjörleifur Guttormsson Lúðvik var allt annarrar geröar en þeir merkisberar kommúnismans á þriðja og fjórða áratugnum, sem mest létu að sér kveða. Orba- flaumui diaumóiaglópsins lék honum ekki á tungu. Umvandan- ir umbobsmanns rétttrúnabarins féllu fyrir ofan garð og neban fyr- ir austan. Sjálfsupphafin hégóma- dýrb hálfmenntamanna sem bobubu fagnabarerindib á kaffi- Stofum auðnuleysisins, svokall- aðra „stofukomma", var honum eitur í beinuní. Samt var hann einn af þeim. En kommúnismi Lúbvíks fyrir austan var svipaðrar ættar og sós- íaldemókratí Hannibals fyrir vest- an. Þeir lærðu ekki réttlætis- kenndina af bók, heldur fundu þeir til með bræbrum sínum og systrum og vildu vinna sínu fólki þab sem þeir máttu. Lúbvík var í bernsku einlægur kommúnisti, sem trúbi á framtíðarríkið eins og þaö var útlistað af mærð Einars og sigldum beturvitringshætti höfuðskáldsins, sem laug gerska ævintýrinu að hans kynslóð. Einhvern veginn hef ég á til- finningunni að útgerðarforstjór- inn að austan hafi snemma fund- ið út að „rekstrargrundvöllur" þess pólitíska samyrkjubús, sem hér var rekið í umboði Stalíns, hafi verið óbeysinn. En látið kyrrt liggja. Kannski af misskild- um trúnaði við æskuhugsjónina — en líklegar þó af meðfæddri þrjósku útkjálkamannsins. Hafi hann skynjað á undan hinum „að veröldin hafði hann vonds- lega blekkt", nennti hann ekki að gera veður út af því, heldur þagði þunnu hljóði með glott á vör. Ætli honum hafi ekki fundist að hann ætti nóg með Neskaupstaö og „rekstrargrundvöll" sjávarút- vegsins, sem einatt var tæpur? Kannski hann hafi ekki viljað „- missa glæpinn"; viljab vera harðsvírabur og forhertur? Þab er alltjent afstaba sem skírskotar gjarnan til þeirra sem verba ab bjarga sér sjálfir, af eigin ramm- leik. Aubvitab fannst okkur, hinum yngri mönnum, sem kynntumst honum lítillega seinna á lífsleib- inni, ab þessi þögla líkfylgd rang- hugmyndanna sæti um hann og stæbi honum fyrir þrifum. Hann var umlukinn þögn, sem aubvelt var ab misskilja sem þótta. En þab var ekki þannig. Hann bar annarra byrðar og vildi ekki telja það eftir sér. Sumir misskildu þetta og héldu að hann vildi losna undir oki lyg- innar. Það var lengi hald Hanni- bals, en einkum þó vopnabróður hans, Björns Jónssonar, forseta ASÍ. Þeir fundu að meintur kommúnismi Lúðvíks var annarr- ar gerðar en hinna. Þeir héldu jafnvel að hann væri sósíalde- mókrat eins og þeir — enda upp- runninn úr sama jarðvegi og þeir. Þessi misskilningur átti mikinn þátt í stofnun kosningabandalags Hannibals og Lúðvíks, sem kallaö var Alþýðubandalag. Það tók þá rúman áratug að komast að hinu sanna — og leiðrétta misskilning- inn. Annars var margt líkt með Hannibal og Lúövík, þrátt fyrir aldursmun upp á rúman áratug. Báðir voru þeir útkjálkamenn, sem ólust upp við kröpp kjör sem meitluðu hug og stæltu kjark. Báðir áttu þeir eftir að sækja að höfuðborginni, annar að vestan, hinn aö austan, og sitja í ríkis- stjórnum saman. Samt voru þeir gjörólíkir menn. Stundum fannst mér eins og Lúðvík væri aust- firska útgáfan af Hannibal. Báðir fetuðu þeir sömu slóð að mark- inu, en völdu gerólíkar leiðir. Vestfirðingar nota tungumálið til að tjá sig með því; segja hug sinn allan — og eru einatt misskildir. Hannibal var erki-Vestfirðingur, tilfinningaríkur og örgeðja. Og kaus fremur stríð en frib, ætti hann tveggja kosta völ. Og hiiti aldrei um ab líta um öxl til ab sjá, hvort nokkur fylgdi honum ab málum. Lét skeika ab sköp- uðu. Lúövík var allt annarrar gerbar, þótt honum gengi hib sama til: ab rétta hlut síns fólks. Hann notabi tungumálið einatt til að leyna hugsun sinni; tefldi aldrei á tvær hættur og trúöi á skipulagiö umfram garpskapinn. Hannibal var sjarmör, sem hreif fólk með sér. Lúbvík var vinnuhestur, sem vann fólk til fylgilags með hægð- inni. Báðir voru pólitíkusar af guðs náð. Þeir áunnu sér virð- ingu andstæðinganna, sem komust snemma að því full- keyptu að við menn væri að eiga. Kynni mín af Lúðvík urðu aldrei náin, þótt maðurinn væri mér hugleikinn. Ég sá út undan mér þegar Hannibal, Finnbogi Rútur og Björn Jónsson lögöu á ráöin með Lúðvík um stofnun Al- þýbubandalagsins í stofu móbur minnar árið 1956. Sumarib 1958, þegar Lúðvík færði út landhelg- ina í 12 mílur, gerðist ég forhlera- maöur á flaggskipi sjávarútvegs- ráðherrans, Gerpi. Og þótti hálft í hvoru gaman að, hver völlur var á stórútgerð þeirra Neskaup- staðarkomma, Lúðvíks, Bjarna og Jóhannesar. Seinna, þegar ég var snúinn heim frá námi 1964 og hafði fengið vikublaðið Frjálsa þjóð til afnota til að krefjast afdráttar- lauss uppgjörs við líkfylgd Einars og Brynjólfs, rakst ég fljótt á þögnina sem umlukti Austfjarba- gobann. Hann taldi gaffalbita- sölu til Sovéts skipta Austfirbinga meira máli en ab bera sannleik- anum vitni um sovétfasismann. Seinna kynntist ég honum sem andstæbingi á árunum 1968-70, þegar stríbib stóð um inngöngu okkar í EFTA. Björn Jónsson setti mig í nefnd, sem tilnefnd var af þingflokkunum, til að móta stefnu í því máli. Þar kynntist ég mönnum eins og Pétri Benedikts- syni, Magnúsi frá Mel og Lúðvík Jósepssyni, að ógleymdum Gylfa, sem ruddi okkur brautina til inn- göngu í EFTA. Ég hafði lúmskt gaman af að fylgjast með vinnubrögðum Lúð- víks í því máli. Hann treysti sér vel, var töluglöggur, fróöur og fundvís á veilur í málflutningi andstæbinga. Fylginn sér á fund- um, ófyrirleitinn í málflutningi, en þröngsýnn. Enn voru þab leif- arnar af hinni heimanfengnu hugmyndafræbi, sem stóbu hon- um fyrir þrifum. Því ab Lúbvík hefbi orbib fyrsta flokks lögfræb- ingur og hinn frambærilegasti hagfræbingur, hefbi hann getab hrist af sér „hlekki hugarfarsins", sem lagbir voiu á hann í æsku. En hann treysti sér ekki til ab beita sér fyrir úrsögn úr EFTA, eftir ab hann var sestur í stól Gylfa í vibskiptarábuneytinu 1971. Þvert á móti. Þrátt fyrir harba andstöbu innan Alþýbu- bandalagsins, bar hann ábyrgb á gerb fríverslunarsamnings vib Evrópubandalagib 1972 — svo- kallaðri bókun sex. Það þóttu innsiglisvörðum rétttrúnaðarins firn mikil að Lúövík skyldi dirfast að semja við „auðvaldsófreskj- una", þótt ekki væri nema um tollalækkanir á fiski. Samning- arnii hefbu ab vísu aldiei fengist nema af því ab Gylfa tókst ab koma okkur í EFTA, þrátt fyrir öll landráðabrigslin. Þótt lærður væri um „rekstrar- grundvöll" sjávarútvegsins, skorti Lúðvík víösýni til að ná áttum í þessu veigamikla máli. Uppvakn- ingar fortíðarinnar byrgðu hon- um sýn til framtíðar. Það var á þessum árum sem ég fann upp hugtakiö „grútarbræbsluhag- fræbi" um bobskap Lúbvíks. Þessi hagfræöi snerist um að reikna arð af skuttogurum og loðnubræðsl- um, sem þjóðlegum atvinnuveg- um. Aðrir atvinnuvegir en sjávar- útvegur og landbúnaður voru úr- skurðaðir óþjóðlegir — stundum „sníkjudýr á þjóðarlíkamanum". Galdurinn var sá að millifæra fjármuni frá óverðugum til verð- ugra, eins og t.d. þegar afli brást eða skuldasöfnun sjávarútvegsins keyrði úr hófi. Aðferöin var geng- isfelling. Afleiðingin varð óða- verðbólga. Lærisveinar Lúðvíks, rábherragengi Alþýbubandalags- ins í ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens, leiddu þessa „grút- arbræösluhagfræði" til rökréttrar niðurstöbu með því að koma verðbólgunni upp í 130%. Þeir, sem voru fyrirfram dæmdir til að tapa hverri orrustu í þessari von- lausu baráttu víb vindmyllurnar, voru launþegar. Samt hét þab svo ab allt væri þetta gert í þeirra nafni og í þeirra þágu. Þjóbin er fyrst núna rétt ab byrja ab jafna sig eftir þessar hremmingar. Hagfræbileg hugsun var stimpl- ub landsbyggbarfjandsamleg og þar meb óþjóbleg. Þessi grútar- bræbsluhagfræbi þótti líka gób hjá SÍS og reib því risafyrirtæki loks ab fullu vib lok Framsóknar- áratugaiins. En þab má Lúbvík eiga og þess skal minnst ab hann var langtum snjallari málflytj- andi þessarar fræbikenningar en nokkur þeirra, sem á eftir komu og enn klappa sama steininn. Þab var ab fenginni þessari reynslu sem ég lagbi hart að þeim Hannibal og Birni að láta vera að mynda svokallaða vinstristjórn árið 1971, eftir kosningasigur Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Ég lagöi til aö þeir fóst- bræður veittu Ólafi Jóhannessyni hlutleysi til ab mynda minni- hlutastjórn, meban þeir sneru sér ab því meb oddi og egg ab sam- eina jafnabarmenn ásamt þeim Gylfa og Benedikt, eins og þeir höfbu verib kosnir til. Því mibur átti ég ekki nóg undir mér í þann tíb til ab afstýra þessu slysi. Og fór sem fór. Sagan af þríeykinu, þeim Lúb- vík, Bjarna og Jóhannesi í Nes- kaupstab, er engu ab síður kapít- uli út af fyrir sig í stjórnmálasög- unni. Sú var tíð að jafnaöarmenn réðu lögum og lofum í Neskaup- stað undir forystu gáfumannsins Jónasar Guðmundssonar, sem seinna var kenndur við píramída. Þeii fóstbiæbui Lúbvík, Bjarni og Jóhannes voru rétt á þrítugsaldri, þegar þeir byrjubu kerfisbundib ab grafa undan Jónasi og rybja brautina fyrir hina kommúnísku byltingu, a.m.k. á Neskaupstab. Þeir skiptu snemma meb sér verkum. Lúbvík átti ab sjá um pólitíkina, Bjarni um bæjarmálin og Jóhannes um útgerbina. Því- líkir byltingarseggir þurftu að sjálfsögðu að gefa út blað undir boðskapinn. Þar sem þeir höfðu engin efni á prentsmiðjuvinnu og þaöan af síöur var til fjölritari, hömrubu þeir bobskapinn á rit- vél og notubu kalkipappír til ab fá út fjórrit; og svo aftur og aftur, þar til naubsynlegu upplagi var náð. Svona vinna bara „frelsaöir" raenn: Og þar sem þeir vissu að þeir höfðu ekki roð viö Jónasi á mannfundum, var fundið ráð við því. Þeir leigðu sér kjallaraher- bergi með speglum þar sem þeir sátu á síðkvöldum og „gestikúler- uðu" framan í spegilinn til þess að æfa tilþrifamikinn stíl í ræðu- stól. Löngu seinna, þegar Lúbvík tók ofan gleraugun og hvessti augun framan í fundarmenn, kom mér í hug sagan af hinum unga Demosþenes í Neskaupstab. Spegill, spegill herm þú mér ... Eitt hljótum vib ab viburkenna ab leibarlokum: Þab er ólík'u sam- an ab jafna hversu betur rættist úr barnasjúkdómi kommúnism- ans hjá þeim félögum Lúbvík, Bjarna og Jóhannesi en þeim Plekhanov, Lenín og Stalín, sem meira þóttu þó eiga undir sér. Ab vísu hefur meirihlutinn í Nes- kaupstab abeins stabist í hálfa

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.