Tíminn - 29.06.1996, Blaðsíða 5

Tíminn - 29.06.1996, Blaðsíða 5
Laugardagur 29. júní 1996 Jón Kristjansson: Hugleiöingar á kjördag í dag gengur þjóðin til kosningar fimmta forseta lýðveldisins. Þetta er mikill við- burður og þáttur í sjálfstæði þjóðarinnar. Þjóðkjörinn forseti er grundvöllur stjórn- skipunar landsins, og þjóðkjörið gefur honum allt aðra stöðu meðal þjóðarinnar heldur-en gerist í nágrannalöndunum þar sem konungdómur gengur í erfðir án þess að þjóðin komi þar nærri með atkvæða- greiðslu. Forsetakosningar fyrr og nú Forseti íslands var fyrst kjörinn á lýð- veldishátíðinni á Þingvöllum árið 1944. Þá kaus Alþingi Svein Björnsson ríkisstjóra fyrsta forseta lýðveldisins. Sú kosning var umtöluð og söguleg. Stór hluti þingmanna sat hjá og andstaðan var mest í Sjálfstæðis- flokknum. Þetta átti rætur sínar að rekja til skipunar utanþingsstjórnarinnar sem sat á þessum tíma, en skipun hennar var tekin óstinnt upp af ýmsum forustumönnum í stjórnmálum, þar á meðal Ólafi Thors og Bjarna Benediktssyni. Þessir atburðir eru meðal annars raktir í fróðlegri ævisögu Sveins Björnssonar, fyrsta forseta íslands. Þar kemur meðal annars fram að þessi sundrung Alþingis þótti í ósamræmi við þann einhug og há- tíðarblæ sem ríkti á lýðveldishátíðinni. Þjóðin hafði greitt atkvæði um sambands- slitin við Dani og verið nær algjörlega ein- huga um málið. Það varð því syo að tekib var upp þjóð- kjör um forseta íslands og Sveinn Björns- son var næst kjörinn af þjóðinni, en hann sat til ársins 1952. Ásgeir og Bjarni Árið 1952 var komið að því að kjósa á milli manna í forsetaembættið og voru þrír í framboði. Tveir stjórnmálamenn og einn virtur prestur í höfuðborginni, sem studd- ur var af forustu tveggja stærstu stjórn- málaflokka landsins. Þetta voru Ásgeir Ás- geirsson, Gísli Sveinsson, forseti Alþingis, og séra Bjarni Jónsson. Harðar kosningar fóru nú í hönd, og þjóðin valdi stjórnmála- manninn Ásgeir Ásgeirsson, þrátt fyrir stuðning stjórnmálaforingjanna við séra Bjarna. Þessi úrslit hafa áreiðanlega haft mikil áhrif og hafa ef til vill enn. Til þeirra má rekja að stjórnmálaforingjar hafa síðan farið varlega á opinberum vettvangi í for- setakosningum. í þessum kosningum kom þab í ljós að þjóðin gat hugsab sér ab hafa stjórnmála- mann í þessu embætti. Hins vegar átti þetta eftir ab breytast, én sveiflur í þjóbar- sálinni í þessu efni á hálfrar aldar tímabili eru mjög athyglisverb- ar. _____________ Gunnar og Kristjan Þegar Ásgeir Ásgeirs- son lét af embætti árib 1968 var komib ab því á ný ab kjósa á milli manna. Þá voru í fram- bobi stjórnmálamabur- inn Gunnar Thorodd- sen og fræðimaðurinn Kristján Eldjárn þjóðminjavörður. Þessum kosningum man ég eftir og sat fundi þeirra beggja á Egils- stöðum á sínum tíma. Gunnar Thoroddsen var flínkur stjórnmálamaður, afburða ræðumaður, hafði þá verib til hlés í stjórn- málum nokkurt skeið og verið sendiherra í Kaupmannahöfn og prófessor við Háskóla íslands. Gunnar var glæsilegur í fram- göngu og sópaði að honum. Hins vegar dugði þetta honum ekki. Hann beiö mik- inn ósigur fyrir Kristjáni, sem var feikilega vel máli farinn maður og höfðaði mjög til þjóðarinnar á þeim tíma með sínum bak- grunni í fræðimennsku og sögu og menn- ingu. Gunnari varð tvennt að fótakefli: ab vera stjórnmálamabur og tengdasonur Ás- geirs Asgeirssonar og hafa stutt hann í hinni hörbu kosningu 1952. Nú var tími stjórnmálamanna í þessu embætti libinn, ab dómi þjóbarinnar, en geta má þess ab Kristján Eldjárn var óvenju hæfur frambjóbandi og gegndi forsetaemb- ættinu meb miklum glæsibrag. Kosningarnar 1980 Þegar Kristján Eldjárn lét af embætti, fóru í hönd kosningar þar sem fjórir voru í frambobi. Þar fóru háskólakennari, leik- hússtjóri og kennari, stjórnmálamabur og diplómat. Þetta voru Gublaugur Þorvalds- son, Vigdís Finnbogadóttir, Albert Gub- mundsson og Pétur Thorsteinsson. Þab kom fljótlega í ljós ab arfurinn úr síbustu kosningum ab kjósa mann úr þjóblífinu, sem ekki hafbi verib í stjórnmálum, var í fullu gildi. Þetta voru ekki kosningar stjórnmálamanna og diplómata, þótt Pétur og þó einkum Albert fengju nokkurt fylgi. ¦VI6II11 Bardaginn var á milli Vigdísar og Gublaugs OQ og fór Vigdís meö sigur *" af hólmi og hefur gegnt þessu embætti með miklum glæsibrag síöan. málefni Sextán árum síöar Nú er komið að því að velja nýjan for- seta, sextán árum síðar. Ég hleyp í þessari upprifjun yfir millikaflana, því enginn hef- ur ógnað sitjandi forseta með frambobi, þótt einu sinni hafi farib fram forsetakosn- ingar í tíb Vigdísar þar sem hún fékk um 95% atkvæba. Hins vegar vekur þab athygli ab nú virbist tími stjórnmálamannanna runniriri upp á ný. Stjórnmálamennirnir Ólafur Ragnar Grímsson og Gubrún Agn- arsdóttir hafa í skobanakönnunum mælst meb allt ab 70% fylgi til samans fram á lokasprettinn. Gubrún hætti ab vísu þing- mennsku fyrir nokkrum árum, en þab breytir því ekki ab hún kom fram á svibib sem áberandi stjórnmálamaður. Embættis- maðurinn Pétur Hafstein hefur mælst með rúmlega 30% fylgi á lokaspretti kosninga- baráttunnar. Framboð Ástþórs Magnússon- ar er eitt af þessum sérstöku fyrirbærum sem upp koma í kringum forsetakosningar. Kosningabaráttan Ég hef fylgst með kosningabaráttunni eftir því sem aðstæður hafa leyft, en hef misst mikið úr af kynningum frambjóð- enda og málflutningi þeirra. Ég þekki Olaf Ragnar Grímsson og Guðrúnu Agnarsdótt- ur sem samþingmenn, en Pétur Hafstein hef ég aðeins séð tilsýndar en ekki hitt hann. Ljóst er að það er mikið átak hjá mönnum, sem ekki hafa verib í opnu svibs- ljósi fjölmiblanna, ab kynna sig. Nútíma fjölmiblun kann ab hafa áhrif á gengi stjórnmálamannanna í þessari kosninga- baráttu. Stjórnmálamenn, sem hafa verib tíbir gestir einkum í sjónvarpi, standa feti framar í kynningarmálum heldur en abrir. Tungan, menningin og sagan Þab hefur vakið athygli mína í þeim framboðskynningum og viðræbuþáttum sem ég hef séb, hvab frambjóbendurnir eru lítib spurbir um vibhorf til þjóbararfs ís- lendinga, sögunnar, íslenskrar tungu og menningarmála. Ég er svo gamaldags ab ég trúi því ab það sé þetta framar öðru sem gerir okkur að sjálfstæðri þjóð, sem getur komið fram með fullri reisn gagnvart um- heiminum. Ég er síður en svo að gera lítið úr þeim umræðuefnum, sem verið hafa á fundum og í heimsóknum frambjóðend- anna, og ég tek það fram að vera má að ég hafi misst af umræðum um þessi efni. Hins vegar hef ég heyrt fjölmiðlamenn komast í gegnum heila viðræðuþærti án þess ab minnast að marki á þetta. Kristján Eldjárn og Vigdís Finnbogadótt- ir eru þeir forsetar sem hafa gegnt þessu embætti eftir að ég varð fulltíða maður. Bæbi höfbu þessi atribi, auk ræktunar landsins, sem undirstöbu í sínu starfi. Ég vil treysta því ab sá forseti, sem verbur kjör- inn í dag, reyni af fremsta megni ab rækta meb þjóbinni virðingu fyrir tungunni, sög- unni, menningararfinum og menningar- starfsemi líðandi stundar. Án virðingar fyr- ir þessum gildum erum við rótslitin þjóð, sem smám saman tapar virðingu sinni og reisn og hverfur í þjóðahafið. ¦

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.