Tíminn - 03.02.1990, Blaðsíða 1

Tíminn - 03.02.1990, Blaðsíða 1
riri i >•. 3.-4. FEBRUAR 1990 \-^vi>:;v. .;_>¦:,::;;¦.¦¦:'. Samuel Johnson Sagt frá œvi dr. Samuel Johnson, meistara samrœðulistarinnar og besta fulltrúa hins breska „common sense" Þegar Samuel Johnson — „Doktor Johnson" eða þá „Orðabókar Johnson", eins og samtímamenn hans kölluðu hann — hafði sett upp litlu og snjáðu hárkoll- una og hattkufinn og gekk út úr húsi sínu við Gough Square í London áleiðis til einhverrar krárinnar, brást varla að þeir sem hann mœtti stönsuðu til að horfa á hann. Ekki þó aðeins vegna þess að hann var álitinn mestur spekingur og andlegt yfirvald Englands sinnar tíðar, heldur var hann sérlega undarlegur í útliti og háttum. Hann var stór maður og gildur, en mjög lýttur í andliti, vegna kyrtlaveiki á yngri árum. Það var sá sjúkdómur sem líka hafði valdið því að hann sá ekki nema með öðru auganu og það ekki vel. Göngulagið var líka mjög skrýtið: það var eins og hann bœri sig áfram með ferlegum og stórkostlegum bolsveigjum og rykkjum, sem ollu því að sumir héldu að hann gœti ekki verið með öllum mjalla. Af og til átti hann til að stansa á göngunni, benda með tveim fingrum upp í loftið og standa þannig góða stund, eins og dáleiddur. Hafi nokkru sinni mátt sannast að „séní" eigi að líta öðru vísi út en fólk er flest, þá var Johnson gott dœmi. Hann var fœddur í Lichfield í Staffordshire þann 18. september ár- iö 1709. sonur fátœks bóksala, Mi- chael Johnson og konu hans Sóru. Hann var ákaflega veiklulegur við fœðingu og liðu því ekki nema fáar stundir uns hann var borinn til skírn- ar að þeirra tíma sið, þegar búisl var við barn gœfi upp öndina á hverri stundu. En Samuel litli tórði. Móðir- in var sjálf léleg til heilsu og var hon- um því fengin brjóstamóðir í ná- grenninu, sem ekki reyndist með öllu heppilega valin. Virðist þrifnaði hafa verið mjög ábótavant á heimili henn- ar og það talin orsök þess að unga- barnið veiktist af kirtlaveikinni. Fljótt var Ijóst að sjón þess var stór- lega skert. Móðir hans var ákaflega miður sín vegna þessa og vildi neyta allra ráða til þess að lœkna hann. Og ráðið var raunar til: kirtlaveikin hafði frá fornu fari verið nefnd „hinn kon- unglegi sjúkdómur" (the king's evil) og því trúað að snerti konungborin persóna kirtlaveikl barn, mundi því batna. Þetta varð til þess að Sara Johnson réðst í að ferðast til London með barnið og leita ásjár drottningar- innar. Þetta var erfitt ferðalag, því vegirnir voru afleitir og póstvagnarn- ir hastir og óþœgileg faratœki. En hún fékk sínu framgegnt, og í St. James höll snart Anna droltning hinn lasburða vesaling. Johnson kvaðst síöar minnast þess óglöggt er dök- klœdd kona með sítt höfuðslör laut yfir hann, þótt hann gerði sér ekki grein fyrir tilefninu. Þetta hefur verið Anna drottning, sem sjálfsagt hefur skilið áhyggjur móðurinnar vel, því hún hafði orðið að sjá á eftir óllum Skopmynd af Boswell og Johnson á matsölustað eða „eating house". sínum eigin börnum í gröfina á ung- um aldri. Slíkar „snertingar" voru vikuleg athöfn meðal embœttisverka hennar, en þœr lögðust af eftir henn- ar dag. Afburða nemandi Sex ára gamall var drengurinn seltur í skóla hjá ekkju nokkurri, frú Oliver. Vegna sjónleysis hefði helst þurfl að fylgja honum í skólann, en hann var skelfilega þrár og heimtaði að fara allra sinna feröa einsamall og þaö þótl hann yrði að leggjast á fjóra fœtur og þreifa fyrir sér, þegar kom að sorprennunni, sem í þá daga lá um miðja götu í hverri borg. En frú Oliver sá skjótt að hún hafði fengið afbragðs nemanda. Það var sama hvað fyrir hann var lagt, allt hafði hann lœrt á augabragði og gat fariö með ljóð utanað eftir að hafa heyrt þau aðeins tvisvar. Þegar þarna urðu gáfurnar honum það veganesti sem vóg upp á móli líkamlegum ágöllum og því hve ákaflega ófríöur hann var. Aðrir drengir í skólanum litu mjög upp til hans og áttu til að sœkja hann heim og bera hann á gull- stól í skólann. Hann var líka ófeim- inn og djarfur í framkomu og varð því ósjálfrátt fremstur meðal jafn- ingja. Michael Johnson var afar stoltur af gáfum sonarins og alltaf þegar Samuel Johnson um sextugt. Mál- verk eftir Joshua Reynolds. gestir komu á heimilið var kallað í Sam, eins og hann var nefndur, og hann látinn sýna þekkingu sína á einu eða öðru sviði. Pilturinn skammaðist sín heil ósköp fyrir þetta og gerði sér því að reglu að fela sig, þegar gesta var von. Er hann síðar var orðinn kunnur um alla Evrópu, brást hann líka jafnan illa við, ef menn vildu fara að guma af börnum sínum, þar sem hann var geslkomandi. Þannig sagði hann er sloltur faðir einn vildi láta tvo syni sína fara með „Elegy" eftir Gray fyrir hann, hvorn á eftir öðrum: „Ó, láttu hjartans drengina fara með það báða í einu. Þá verður meiri hávaði og það tekur skjótar af!" Michael Johnson var illa efnum búinn og stóð í basli alla œvi, og þaö þótt hann selti upp bókastall í grann- bœjum á markaðsdögum og rœki auk bókabúðarinnar lítiö verkstœði, sem framleiddi pergamentspappír og sút- aði skinn. Hann reyndi að láta Sam hjálpa sér í búðinni, en strákur var kargur og latur og gamla manninum lílil stoð. Hann eyddi því lengri tíma í lestur í versluninni. Á áljándu öld- inni var mikill hluli prentaðs máls á latínu að vonum og eflir að Samúel hafði komist niður í undirstöðuatrið- um þessarar forntungu, fór hann að sökkva sér niður í verk klassikra höf- unda og hafði strax á unglingsaldri kynnst vel verkum ýmissa fornspek- inga, sem ekki einu sinni háskóla- stúdentar höfðu nokkru sinni veður af á námsferli sínum. í menntaskóla skaraði hann langt fram úr öðrum í náminu og þá eink- um í latínu. Skólastjórinn var alrœmt hörkulól, sem beilti spanskreyrnum ósleililega og það herti enn á Sam við námið. Raunar kom þaö honum að nolum á sinn hált, því hann hafði alla œvi mjög alvarlegan ágalla, sem var sá að hann lagðist löngum stundum í slíkl þunglyndismók, að hann gat varla risið úr rekkju. Þetla hrœðilega slen var slíkt að hann gat litiö á klukku og séð vísana fullvel, en þó ekki sagt hvað klukkan var! Meðan hann var undir járnaga hins stranga skólastjóra virðist hann hins vegar hafa orðið að rífa sig upp úr þessu að nokkru, enda sagði hann seinna þeg- ar einhver spurði hverju hann œtti makalausa þekkingu sína í klassisk- um frœðum að þakka: „Skólastjórinn minn hýddi mig mjög vel, herra minn!" — Þetta svar var bœði gaman og alvara. Johnson leil að sönnu lítið úpp til þessa þröngsýna og rudda- fengna skólastjóra, en hann var eigi að síður íhaldssamur og hafði bjarg- fasta trú á að strangur agi vœri bráð- nauðsynlegur í hvetjum skóla. Hann hafði enda í heimahúsum tileikað sér sjónarmið Toryanna, sem voru and- slœða hinna frjálslyndari Whigga og þetta setti svip á viðhorf hans að ýmsu leyti alla hans cevi. Hafa verið skrifaðar lœrðar bœkur um stjórn- málaviðhorf hans, en um engan höf- und enskrar lungu að Shakespeare frálöldum hefur meira verið ritað en Johnson. Þóttaf ullur stúdent Foreldrana langaöi til að þessi gáfaði sonur þeirra fengi að njóla frekari menntunar, en fátt benti til að úr því mœtti verða vegna efnaskorts. Það var því eins og sending af himni er Söru móöur hans áskotnaðisl dálíl-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.