Lesbók Morgunblaðsins - 06.01.2007, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 06.01.2007, Blaðsíða 10
10 LAUGARDAGUR 6. JANÚAR 2007 MORGUNBLAÐIÐ lesbók Eftir Jón Karl Helgason jkh@hi.is E f einhver tæki sér fyrir hendur að þýða Pindar orð fyrir orð myndu menn telja að einn brjál- æðingur hefði þýtt annan,“ skrifar enska skáldið og þýð- andinn Abraham Cowley (1618–1667) í formála fyrir þýðingum sínum á ljóðum forngríska skáldsins. Cowley mælist þar til þess að þýðendur taki sér rífleg skáldaleyfi og skapi frjáls- legar „eftirlíkingar“ frumtextans sem gefi lesendum fremur til kynna með hvaða hætti skáldið hafi komið orðum að hugsunum sínum en nákvæmlega hvað það sagði. Formáli Cowleys er meðal fjöl- margra, fjölbreyttra texta um þýð- ingar sem birtir eru í ríflega sex hundruð síðna sýnisbók sem út kom hjá hinu virta breska háskólaforlagi Oxford University Press á haustdög- um 2006 undir titlinum Translation – Theory and Practice. A Historical Reader. Ritstjórar eru Daniel Weiss- bort fyrrum prófessor í samanburð- arbókmenntum við University of Iowa og Ástráður Eysteinsson pró- fessor í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands, en að verkinu kom auk þeirra tæp tylft fræðimanna og þýðenda úr ýmsum áttum. Lögð er áhersla á hina enskumælandi hefð frá miðöldum fram til okkar daga, allt frá formálsorðum Alfreðs (Elfráðs) kon- ungs (849–899) að fornenskum þýð- ingum á latneskum verkum eftir Gregoríus mikla og Boetíus til um- ræðu írska skáldsins Seamus Heaney um verðlaunaþýðingar sínar á Bjólfs- kviðu frá 1999. Jafnframt má þó finna þarna lykiltexta sem voru ekki skrif- aðir upphaflega á ensku en hafa, fyrir tilstilli þýðinga, haft mótandi áhrif á hugmyndir manna um þýðingar í hin- um enskumælandi menningarheimi. Má þar nefna Rómverjann Cíceró, Þjóðverjana Lúter, Goethe og Schleiermacher og argentínska skáldið Jorge Luis Borges. Hugtakið „sýnisbók“ gefur reynd- ar ekki rétta mynd af þessu verki því sérhverjum texta er fylgt úr hlaði með umfjöllun um viðkomandi höf- und. Þá er sérstakur inngangur fyrir hverjum af hinum fimm hlutum bók- arinnar, auk þess sem vissir kaflar eru helgaðir afmörkuðum viðfangs- efnum fremur en einstökum höf- undum. Þannig fjallar einn um þýð- ingastarf breskra kvenna á sextándu, sautjándu og átjándu öld, annar um þýðingaumræðu í Bretlandi á Viktor- íutímanum, sem einkum snerist um Hómersþýðingar, og sá þriðji um fjörug skoðanaskipti skálda á tutt- ugustu öld um þýðingar á bundnu máli. Fyrir vikið varpar verkið at- hyglisverðu ljósi á stöðu og hlutverk þýðinga í bókmenntasögunni, einkum þó frá miðöldum fram til aldamót- anna 1900, en því tímabili eru gerð skil í fyrri helmingi verksins. Síðari helmingurinn er helgaður tuttugustu öldinni og er þar vaxandi áhersla lögð á skrif fræðimanna um þýðingar, enda er það fyrst á þessu tímabili sem þýðingafræði fer að mótast sem sjálf- stæð fræðigrein. Eitt skemmtilegasta einkenni verksins, og það sem greinir það skýrt frá öðrum bókum af líku tagi, er þó sá sess sem eiginlegar þýðingar skipa við hlið hinnar fræðilegu um- ræðu. Í mörgum tilvikum birta rit- stjórarnir ekki aðeins brot úr skrifum einstakra þýðenda heldur einnig dæmi um þýðingar þeirra. Útdrætti úr formála Alexanders Pope (1688– 1744) að þýðingu hans á Illíonskviðu fylgja til dæmis sýnishorn úr þeirri þýðingu sem og þýðingu Popes á Ódysseifskviðu. Sami háttur er hafð- ur á í sumum þeirra tilvika þegar birtar eru greinar eða bókarkaflar eftir síðari tíma fræðimenn, enda vekja ritstjórarnir athygli á að flestir þeirra sem skrifað hafi um þýðingar á liðnum áratugum byggi fræði sín á hagnýtri reynslu. Í raun eru þýð- ingadæmin í verkinu athyglisvert málsögulegt og bókmenntasögulegt þversnið enskrar tungu þar sem oft er um að ræða sömu brotin úr til- teknum sígildum verkum sem þýdd hafa verið aftur og aftur, svo sem Biblíunni, Ódysseifskviðu, leikritinu Agamemnon eftir Æskilos og Bjólfs- kviðu. Í sumum tilvikum eru líka birt- ir viðkomandi frumtextar og/eða orð- réttar enskar þýðingar þeirra. Eins og ljóst ætti að vera af þessari lýsingu er Translation – Theory and Practice ekki ein þeirra bóka sem les- andinn les endilega í einni beit, frá upphafi til enda. Hér er fremur um að ræða eitt þeirra fágætu verka sem maður grípur ofan úr hillu aftur og aftur og getur notið samvista við mánuðum og jafnvel árum saman. Á málstofu um þýðingar á Hugvís- indaþingi Háskóla Íslands í nóv- embermánuði lýstu ritstjórarnir henni sem eins konar vinnustofu sem ætti að veita lesandanum tækifæri til að fræðast um og glíma við marg- vísleg álitamál. Þetta má til sanns vegar færa; hinn víði sögulegi rammi verksins og fjölbreytileiki textanna býður upp á ærin tækifæri til sam- anburðar. Þýðing, endurritun, ritstuldur Eitt af því sem vekur athygli við lest- ur verksins er hve mörg þeirra efna sem verið hafa í brennidepli í um- ræðum um þýðingar undanfarna ára- tugi eru í raun sígild. Æði snemma voru uppi deilur meðal þýðenda um hvort æskilegra væri að þýða orð fyr- ir orð eða setningu fyrir setningu, vangaveltur um muninn á menning- arheimum frumtextans og þýðing- arinnar og kenningar um mikilvægi þýðinga fyrir þróun þjóðtungna og þjóðmenningar. Meðal margra at- hyglisverðra eldri texta sem birtir eru í bókinni er ritgerð franska prentarans, fræðimannsins og þýð- andans Estiennes Dolet (1509–1546), „Hvernig þýða á vel frá einu tungu- máli til annars“ (sem birt er í enskri þýðingu James Holmes) en þar eru þýðendum lagðar fimm gullvægar lífsreglur. Dolet varar meðal annars þá sem þýða úr latínu við að fyrna mál sitt óþarflega, til dæmis með því leita uppi orð sem er af sama stofni og latneska orðið í frumtextanum. Hann telur æskilegast að þýðingar séu auð- skiljanlegar og hnökralausar. Enska skáldið og þýðandinn William Morris (1834–1896) var á öndverðum meiði við Dolet um þetta efni en eins og merkja má á því broti úr þýðingu hans og Eiríks Magnússonar úr Grettis sögu, sem birt er í verkinu, voru fyrningar í máli áberandi ein- kenni á umdeildum Íslendingasagna- þýðingum þeirra félaga. Í ljósi nýlegra deilna hér á landi um meðferð ritheimilda við ævisöguskrif er í verkinu afar forvitnileg umræða um hin óljósu skil sem geta verið á milli þýðingar, endurritunar og rit- stuldar. Á miðöldum og fyrri hluta nýaldar þótti sjálfsagt og jafnvel æskilegt að evrópskir höfundar tækju sér gríska og rómverska höfunda til fyrirmyndar – raunar fólst listsköpun á mörgum sviðum í „eftirlíkingu“ eldri verka fremur en í „frumlegri“ nýsköpun. Líkt og bent er á í formáls- orðum kaflans sem fjallar um þýð- ingar í Bretlandi á sextándu öld og fyrstu áratugum þeirrar sautjándu litu menn á þeim tíma ekki endilega svo á að ritstuldur væri glæpsamlegt athæfi. Fyrir kom að þýðendur eign- uðu sér bókstaflega þá texta sem þeir höfðu þýtt. Einhver þekktustu dæm- in sem bera vott um þessi viðhorf eru úr þeim leikritum Shakespeares sem gerast í Rómaveldi til forna og byggj- ast á enskri þýðingu Sir Thomas North (1535–1602/3) á franskri þýð- ingu Amyots biskups á Ævisögum gríska rithöfundarins Plútarchosar. Í þeim kafla sem fjallar um þýðingar Norths er birt athyglisvert brot úr leikritinu Kóríólanusi eftir Shake- speare, ásamt viðkomandi kafla úr verki Plútarchosar. Shakespere tekur hér texta Norths/Amyots/ Plút- archosar svo að segja orðréttan upp og er raunar athyglisvert hve hnökra- laust þýðing Norths fellur að brag- arhætti leikritsins. Af nýlegra efni eru birtar í bókinni sígildar greinar um þýðingar frá tutt- ugustu öld, meðal annars eftir Walter Benjamin, Roman Jakobson, Jiøí Levý, James Holmes og Itamar Even-Zohar, sem og valin skrif fræði- manna sem sent hafa frá sér áhrifarík fræðirit á ensku á þessu fræðasviði á undanförnum áratugum, svo sem Eu- gene A. Nida, George Steiner, Mary Snell-Hornby, Douglas Robinson, Lawrence Venuti, André Lefevere og Susan Bassnett. Hreinræktuð skáld og þýðendur eiga líka hér sína full- trúa, þar á meðal Ezra Pound, Robert Lowell og Ted Hughes. Í þessum seinni hluta bókarinnar má enn- fremur finna texta sem nálgast þýð- ingarvandann með skáldlegum hætti, til að mynda hina margræðu smásögu Borgesar, „Pierre Menard, höfundur Don Kíkóta“. Þá er sérstakt ánægju- efni að finna hér stórskemmtilega og fræðandi grein bandaríska mann- fræðingsins Lauru Bohannan sem lýsir tilraunum hennar til að endur- segja vestur-afrískum frumbyggjum söguþráðinn í Hamlet eftir Shake- speare. Hún rekur sig fljótt á að margt af því sem við Vesturlandabú- ar teljum hæpið við hegðun persón- anna (svo sem það að föðurbróðir Hamlets gengur að eiga móður hans skömmu eftir að hún verður ekkja) þykir afrískum áheyrendum hennar fullkomlega eðlilegt en annað (til dæmis að „höfðinginn“ Hamlet eigi ekki eina einustu eiginkonu) kemur þeim afar spánskt fyrir sjónir. Hér er eftirminnilegu ljósi varpað á þau vandamál sem blasa við öllum þeim þýðendum er reyna að byggja brú á milli tveggja menningarheima sem eru fjarlægir hvor öðrum, í tíma og/ eða rúmi. „Íslensk“ þýðingasaga í þúsund ár Meðal annars efnis sem rætt var á áð- urnefndu Hugvísindaþingi voru fjórða og fimmta bindi Íslenskrar bókmenntasögu sem bókaútgáfan Edda gaf út nú í haust, en þau eru helguð tuttugustu öldinni. Sérstök málstofa var um þetta verk og að nokkru leyti ítrekuð þar ýmis gagn- rýni sem komið hafði fram í ritdóm- um vikurnar á undan. Ein veigamesta gagnrýnin beindist að því hve þýð- endur bera skarðan hlut frá borði í þessum lokabindum bókmenntasög- unnar og var bent á að hér væri um vissa stefnubreytingu að ræða frá fyrri bindum þremur. Af þessari um- ræðu mátti draga þá ályktun að tíma- bært væri að á íslensku kæmi út myndarlegt bókmenntasögulegt rit þar sem þýðingar væru í forgrunni, bók sem gæti staðið undir titlinum „Íslensk“ þýðingasaga í þúsund ár. Auk margs annars kveikir Transla- tion – Theory and Practice fjölmarg- ar frjóar hugmyndir um efni sem gaman væri að sjá fjallað um í slíku riti. Til að mynda væri fróðlegt að þar kæmi fram með hvaða hætti þýð- endur á norræna tungu og síðar ís- lensku hafi gert grein fyrir störfum sínu og hugmyndum, til dæmis í for- málum að eigin þýðingum eða á öðr- um vettvangi, svo sem í persónu- legum heimildum. Hér má til dæmis benda á áhugaverð skrif Stefáns Bjarman um raunir sínar við að þýða skáldsöguna For Whom the Bell Tolls eftir Ernest Hemingway. Ragn- ar Jónsson í Smára fékk Emil Thor- oddsen upphaflega til þessa verks en leist ekki betur á þýðingu Emils en svo en hann réð Stefán til verksins ár- ið 1944. Þegar Stefán var búinn með þrjá fjórðu hluta skáldsögunnar sendi hann þýðinguna til Erlends í Unuhúsi til yfirlestrar. Skömmu síðar lést Er- lendur og þegar að var gáð fannst hvorki tangur né tetur af þýðingunni í Unuhúsi. Stefán tók þá til við að frumþýða bókina að nýju. Stóð á end- um að hann lauk við fyrstu þrjá fjórð- ungana skömmu áður en gamla þýð- ingin kom aftur í leitirnar í eldtraustum skáp Tollskrifstofunnar þar sem Erlendur hafði unnið. Enn átti Stefán þó eftir að þýða síðasta fjórðunginn og lauk því ekki fyrr en árið 1951. Lýsingar Stefáns á þessari þrautagöngu voru birtar í tímaritinu Andvara árið 1988 en á handritadeild Landsbókasafnsins má einnig finna bréf Stefáns til Ragnars frá árunum 1945 til 1951 þar sem hann lýsti meðal annars viðhorfum sínum til þýðinga og deildi við forleggjarann um titil verksins. Ragnar vildi nefna skáld- söguna Klukkan kallar (hugsanlega til samræmis við íslenska þýðingu á nafni kvikmyndarinnar sem gerð hafði verið eftir bókinni), Stefán taldi hins vegar að Hverjum klukkan glymur væri betri og réttari titill og benti á að Halldór Laxness hefði kall- að bókina því nafni í inngangi að þýð- ingu sinni á annarri skáldsögu Hem- ingways, Vopnin kvödd. Ragnar hafði sitt fram í fyrstu útgáfu en í síðari út- gáfum hefur ósk Stefáns verið tekin til greina. Í ljósi smásögu Borgesar væri enn- fremur áhugavert að skoða íslensk skáldverk þar sem þýðingavandinn er til umræðu. Þekkt eru skoð- anaskipti þeirra Hildar og sögu- manns um eigin ljóðaþýðingar í smá- sögunni „Grasaferð“ eftir Jónas Hallgrímsson en af nýútkomnum skáldsögum þar sem þýðingar koma við sögu má nefna Sendiherrann eftir Braga Ólafsson og Undir himninum eftir Eirík Guðmundsson. Í fyrr- nefnda verkinu fást ljóðskáld af ólíku þjóðerni meðal annars við að þýða ljóð hver annars í tengslum við sögu- lega ljóðahátíð sem haldin er í Lithá- en. Sögumaður síðarnefnda verksins glímir í upphafi frásagnar við að þýða skáldsögu úr spænsku og virðist þar hafa orðið fyrir áhrifum af þeirri skoðun Abrahams Cowley að þýð- endur eigi að taka sér ríflegt skálda- leyfi. „Þegar ég hafði setið í um það bil mánuð yfir bókinni tók ég völdin í mínar hendur og fór að staðfæra verkið og betrumbæta, ég breytti því sem mér sýndist, blandaði minni eig- in sögu saman við frásagnir af sögu- hetjunni, flutti sögusviðið jafnvel borga á milli ef það hentaði mér. Með þessum hætti ætlaði ég að skapa splunkunýtt verk, sögu sem ég myndi kvitta fyrir í eigin nafni.“ Hér eru á ferðinni viðhorf sem nutu væntanlega meiri viðurkenningar á sextándu öld en þeirri tuttugustu og fyrstu – eftir því sem líður á frásögnina vakna smám saman þær grunsemdir hjá lesandanum að aðferð „eftirlíking- arinnar“, ekki síður en sú aðferð að þýða frá orði til orðs, kunni að bera vott um brjálsemi. Síðast en ekki síst sýnir Transla- tion – Theory and Practice bæði fram á gildi þess að flétta fjölbreyttum þýðingardæmum saman við fræði- lega og sögulega umfjöllun um þýð- ingar og nauðsyn þess að leysa hugs- unarhátt okkar um bókmenntir úr spennitreyju þjóðarhugtaksins. Líkt og hið aðdáunarverða „enska“ verk þeirra Daniels Weissbort og Ástráðs Eysteinssonar stefnir saman höf- undum og þýðendum af ólíku þjóð- erni er viðbúið að „Íslensk“ þýðing- arsaga í þúsund ár geti orðið spennandi deigla ólíkra tungumála, bókmenntagreina og menningar- heima. Vinnustofa um þýðingar Á haustdögum kom út sex hundruð síðna sýnisbók um þýðingar og þýð- ingafræði undir titlinum Translation – Theory and Practice. A Historical Reader í ritstjórn Daniels Weissbort og Ástráðs Eysteinssonar. Verkið vekur meðal annars athygli á nauð- syn þess að leysa hugsunarhátt okk- ar um bókmenntir úr spennitreyju þjóðarhugtaksins. Fágæt bók „Eitt þeirra fágætu verka sem maður grípur ofan úr hillu aftur og aftur og getur notið samvista við mánuðum og jafnvel árum saman.“ Höfundur er bókmenntafræðingur. » Shakespeare Bandaríski mannfræðingurinn Laura Bohannan gerði tilraun til að endursegja vestur-afrískum frumbyggjum söguþráðinn í Ham- let eftir Shakespeare. Hún rak sig fljótt á að margt af því sem við Vesturlandabúar teljum hæpið við hegðun persónanna (svo sem það að föðurbróðir Hamlets gengur að eiga móður hans skömmu eftir að hún verður ekkja) þykir afrískum áheyrendum hennar fullkomlega eðlilegt en annað (til dæmis að „höfðinginn“ Hamlet eigi ekki eina einustu eig- inkonu) kemur þeim afar spánskt fyrir sjónir.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.