Náttúrufræðingurinn - 1932, Blaðsíða 6

100
NÁTTÚRUFR.
kolli. Oft loða sellurnar saman eftir skiptinguna og mynda
keðjur eða klasa, er skoða má sem eins konar frumstig fjöl-
sellunganna.
Fjölgunin getur oft verið afar hröð, ef skilyrðin eru góð.
Margir gerlar geta t. d. skipt sér einu sinni á hverjum hálf-
tíma, og er slík viðkoma gífurleg. Skortur á næringu, myndun
úrgangsefna o. fl. dregur auðvitað mjög úr þessum geysihraða.
Þelingunum er venjulega skipt í tvær aðaldeildir eftir því,
hvort þeir hafa laufgrænu (chlorophyll) eða ekki. Þeir, sem
ekki hafa laufgrænu, eru nefndir sveppir (fungi) og teljast til
þeirra gorkúlur, myglur, gersveppir o. f 1., en hinir kallast þör-
ungar (algae), og heyrir þari, þang og fléttur til þeirrar deildar.
Flétturnar (lichenes), sem áður voru taldar sérstök deild, eru sam-
grónir sveppir og þörungar; þ. e.: hver einstaklingur er gerður a£ svepp,
sem vaxinn er utan um þörung, og getur hvorugur án annars verið, því að
sveppurinn sér uin fjölgunina, en þörungurinn um vinnslu koltvísýringsins
úr loftinu. Svona lagað sambýli tveggja ólíkra tegunda er nefnt „symbiose“.
Aðgreining þelinganna frá öðrum lífverum og sú skipting
á þeim, er hér var vikið að, er hvergi nærri nákvæm eða tæm-
andi. Er henni að mörgu leyti mjög ábótavant. Af plöntuflokki
þeim, sem nefnist ,,flagellata“ (svipur) eru t. d. til laufgrænu-
lausar tegundir, sem vafamál er, hvort telja eigi til plantna
eða dýra, og gerlarnir (bakteríurnar), sem eru laufgrænu-t
lausir, eru ýmist taldir til þörunganna eða sveppanna og stund-
um jafnvel til dýranna. Annars er skyldleiki gerlanna til ann-
arra lífvera lítið þekktur ennþá og skoðanir um það efni mjög
á reiki.
Þeir þelingar, sem laufgrænu hafa, eru mjög líkir öðrum
grænum plöntum, hvað næringarstarfsemina snertir, og hafa
þeir sama verksvið í ríki náttúrunnar og þær, sem sé að breyta
ólífrænum efnum í lífræn og matreiða þannig handa dýrunum
og mönnunum, sem verða að hafa lífræna fæðu. Þessa sérstöðu
sína eiga plönturnar laufgrænunni að þakka, því að fyrir henn-
ar aðstoð geta þær notfært sér orku sólargeislanna og breytt kol-
tvísýring (COL>) loftsins í lífræn kolefnissambönd.
Nokkrir þelingar, sem hvorki hafa laufgrænu né annað efni henni hlið-
stætt, geta samt hagnýtt sér koltvísýring loftsins. Orkuna til þess að binda
hann, fá þeir við 'bruna (sýringu, oxydation) ýmissa frumefna, svo sem
köfnunarefnis (N), brennisteins (S) og járns (Fe). Eru það hinir svonefndu
saltpéturs-, brennisteins- og jám-gerlar.
Þær plöntur, sem geta neytt ólífrænnar fæðu eingöngu, eru
því í vissum skilningi undirstaða alls lífs á jörðinni, og er það flest-