Náttúrufræðingurinn - 1932, Blaðsíða 7

KÁTTÚRUFR.
101
um ljóst. Hitt athuga aftur á móti færri, að laufgrænulausu þel-
ingarnir, sem verða að hafa lífræna fæðu, en það eru allir gerl-
ar, sveppir o. fl., eru engu síður þýðingarmiklir fyrir viðhald
h'fsins. Á þetta einkum við rotplönturnar, eins og síðar verður
skýrt frá.
Þeir þelingar, sem verða að hafa lífræna fæðu, eru í þessu
tilliti likir dýrunum. Orkuna og efnið til þess að viðhalda líkam-
anum, verða þeir að sækja í hin orkuríku og margbrotnu líf-
rænu efnasambönd, sem byggja upp líkami plantna, dýra og
manna. Það má líka segja um gerlana og sveppina, að þeir séu
alls staðar, þar sem nokkurt líf eða lífræn efni er að finna. 1
jarðveginum, vatninu, loftinu, matvælum og meltingarfærum
manna og dýra og yfirleitt á öllum sköpuðum hlutum lifa þessar
smáverur svo miljónum skiptir. Sumar þeirra setjast að í eða á
öðrum lifandi verum (plöntum, dýrum og mönnum) í þeim til-
gangi að ná sér í næringu frá þeim, og nefnast þær sníkjuplönt-
ur (parasítar). Geta þessir óboðnu gestir oft orsakað sjúkdóma
og dauða hlutaðeigandi plöntu, dýrs eða manns. Aðrar tegundir
lifa á hræjum og úrgangsefnum þessara æðri lífvera, og eru þær
nefndar rotplöntur (saprophyta). Á milli sníkjuplantna og rot-
plantna verða ekki sett nein ákveðin takmörk, því að ýmsar teg-
undir sveppa og gerla geta verið hvort tveggja.
Aðaleinkenni rotplantnanna1) eru þá þessi: Þær eru gerðar
af þali, hafa enga laufgrænu og neyta því mest lífrænnar fæðu.
Þær lægstu þeirra, gerlarnir, eru örsmáir einsellungar og hafa
kynlausa æxlun; sumar þeirra geta myndað ,,spora“ (dvalar-
gró), sem oft eru mjög lífseigir. Þær æðri, sveppirnir, eru miklu
stærri og fullkomnari og oft mjög greinóttir; eru það ýmist ein-
sellungar, svo sem mucor og gersveppirnir, eða fjölsellungar;
hafa sumir þeirra aðeins kynlausa æxlun, aðrir bæði kynjaða og
kynlausa.
Verður hér nú ekki skýrt meira frá gerð rotplantnanna eða
greiningu þeirra í ættir og tegundir, heldur vikið að starfsemi
þeirra.
Starfsemi rotplantnanna er í því fólgin, að breyta lífræn-
um, flóknum efnum í ólífræn og einföld og gera þau þannig hæf
til neyzlu handa grænu plöntunum. Er þessi starfsemi nefnd
ýlda eða rotnun. Rotplönturnar starfa þannig í gagnstæða átt
við grænu plönturnar, og eru því mikilvægur þáttur í hringrás
]) Hinar fíiu rotplöntur úr hópi fræplantnanna eru ekki taldar með.