Náttúrufræðingurinn - 1932, Blaðsíða 8

102
nAttúrufr.
efnisins og engu síður en þær, undirstaða lífsins á jörðinni, því að
án síarfsemi rotplantnanna væri hún löngu þakin val. Þýðingar
þessarar starfsemi fyrir jarðræktina verður nánar getið í
næsta kafla.
Rotplönturnar starfa á þann hátt, að þær gefa frá sér sér-
stök efni, sem nefnd eru ,,enzym“, en þau kljúfa næringarefnin
þannig, að plantan nær úr þeim efnunum, sem hún þarf sjálfri
sér til viðhalds. Nákvæmlega það sama á sér stað í meltingar-
færum manna og dýra, því að meltingarvökvar þeirra hafa mörg
hin sömu „enzym“ að geyma og rotplönturnar framleiða. Af
„enzymum" er til hinn mesti fjöldi, og er hvert ,,enzym“ gert
fyrir eina vissa tegund efna, sem það klýfur á sérstakan hátt.
Má svo að orði kveða, að ,,enzymið“ gangi að þessu og þessu
efni eins og lykill að lás. Efnasamsetning þessara merkilegu efna
er ekki þekkt ennþá.
Það mun mörgum þykja ótrúlegt, að gerlar og sveppir geti
verið til gagns í daglegu lífi og séu jafnvel notaðir í stórionaði
nútímans, en hvort tveggja á sér þó stað. Menn eru orðnir svo
vanir því, að setja alla gerla í samband við sjúkdóma og dauða,
að þeir ímynda sér, að það séu aðeins til skaðlegir gerlar. En
slíkt er hreinasti misskilningur og álíka rétt og að ímynda sér,
að til séu aðeins skaðlegar plöntur. Sem betur fer, eru það aðeins
tiltölulega fáir gerlar og sveppir, sem beinlínis geta orsakað
sjúkdóma og dauða, og það sama má segja um aðrar plöntur.
Hinsvegar er það alltaf að koma betur og betur í ljós, hversu
gagnlegar rotplönturnar eru, enda vex nú rannsókn og þekking
á þeim hröðum fetum. Hér á eftir verður nú í stórum dráttum
skýrt frá nokkrum dæmum um starfsemi og þýðingu rotplantn-
anna á verklegum sviðum.
II.
Eins og þegar hefir verið skýrt frá, eru frumefni þau, sem
líkamir plantna, dýra og manna eru gerðir af, á stöðugri hring-
rás og ýmist bundin í lífræn eða ólífræn efnasambönd. Leið
þeirra skal nú lýst nokkru nánar, og er hér til hægðarauka
teiknuð mynd, þar sem rás efnanna er táknuð með örvum.
Af ólífrænum efnum í jarðveginum og loftinu set.ja grænu
plönturnar saman þau lífrænu efni, sem þær eru gerðar af, eðu
hafa að geyma sem forðanæringu (1). Á plöntunum lifa svo
dýrin (2), en í meltingarfærum þeirra klofna efni plantnanna
að nokkru leyti og leysast upp, svo að næringarefnin úr þeim