Náttúrufræðingurinn - 1932, Blaðsíða 10

136
NÁTTÚRUFR..
IV.
Eins og þegar hefir verið lýst, nærast rotplönturnar á sams
konar efnum og dýrin og mennirnir, og eru þær því all-skæðir
keppinautar þeirra við matborð náttúrunnar. Er þar háð hörð
barátta, sem frá mannsins hálfu er í því fólgin, að verja nær-
ingarefnin fyrir þessum óboðnu gestum. En þar er ekki við lamb-
ið að leika sér, því að þessar örsmáu verur eru alls staðar nálæg-
ar og leita uppi öll lífræn efni, til þess að afla sér þar næringar
og auka kyn sitt. Takist þeim það, líður ekki á löngu þar til efni
þessi eru tekin að úldna eða rotna.
Til þess að verja næringarefnin ýldu og rotnun, eru til ýms-
ar aðferðir, sem eftir eðli sínu má skipta í þrjá flokka. Fyrsti
möguleikinn er að drepa allar rotplöntur í næringarefnunum (steri-
lisation) og ganga síðan þannig frá þeim, að nýjar rotplöntur
komist ekki að þeim. Er þetta öruggasta og bezta aðferðin, enda
mjög mikið notuð. Kjöt, fiskur, ávextir og margt fleira, er soð-
ið niður sem kallað er. I öðru lagi er mögulegt að útrýma einu eða
fleiri þeirra skilyrða, sem rotplönturnar þurfa að hafa, til þess
að geta lifað og starfað. Flestar rotplöntur þurfa t. d. nokkra
hlýju og vatn, og þola því illa kulda og þurk. Næringarefnin eru
því oft kæld eða þurkuð, til þess að verja þau skemmdum. Svip-
að á sér einnig stað með söltun, því að saltið dregur til sín vatn-
ið úr matvælum þeim, sem það er sett í, og þurkar þau þannig að
nokkru leyti; ennfremur myndast sterk saltupplausn, er fáar rot-
plöntur þola. Til eru samt rotplöntur, sem eru mjög nægjusam-
ar, hvað hita og raka snertir, og sumar þola talsvert sterkar salt-
upplausnir, svo að þessar aðferðir eru ekki einhlýtar, ef geyma
skal matvæli til lengdar. Þriðji möguleikinn, til þess að verja nær-
ingarefni fyrir rotplöntum, er að setja í þau efni, sem drepa rot-
plönturnar án þess að spilla næringarefnunum eða gera þau verri
til neyzlu, svo sem: mjólkursýru, eldiksýru, vínanda o. fl. Skal
hér nú gerð nánar grein fyrir þessum möguleika, að því leyti sem
hann byggist á starfsemi rotplantnanna sjálfra.
Meðal rotplantnanna er baráttan um næringarefnin engu væg-
ari en hjá öðrum lífverum. Aðal-vopn hverrar tegundar í þeirri
baráttu er oft sérstakt efni, sem hún framleiðir og þolir vel sjálf,
en er baneitrað fyrir aðrar tegundir rotplantna. Á þennan hátt
getur ein tegund rotplantna útrýmt mörgum öðrum, og setið svO'
ein að ætinu. Oft verður framleiðsla þessara eiturefna svo mik-
il, að tegundirnar, sem framleiddu þær, drepast sjálfar af þeim
(sbr. gersveppina, er áður var lýst). Sum af þessum bardagaefn-