Samvinnan - 01.06.1968, Blaðsíða 41

Samvinnan - 01.06.1968, Blaðsíða 41
var í öðrum Austur-Evrópu- ríkjum að Júgóslavíu einni undanskilinni. En þegar farið var að leggja á ráð um þróun hins þjóðnýtta iðnaðar, var sérstökum forsendum og skil- yrðum í Tékkóslóvakíu ekki sinnt sem skyldi, heldur mænt á sovézku fyrirmyndina, eins og reyndar þá var lenzka um alla Austur-Evrópu. Þetta gafst sérstaklega illa í Tékkó- slóvakiu. Þróað iðnaðarríki hafði fátt að læra af þeim úr- ræðum sem breytt höfðu Sov- étríkjunum úr vanþróuðu landi í iðnaðarstórveldi á skömmum tíma. Því lengra sem leið því skýrar komu í ljós agnúarnir á efnahagsstefnu tékkósló- vaskra valdhafa, og síðustu ár hefur hagvöxtur staðnað að mestu, bæði sökum rangrar fjárfestingarstefnu og úrelts stjórnunarkerfis. Umbótavið- leitni yngri manna fékk nokk- urn stuðning í orði, en strand- aði í verki að meira eða minna leyti á tregðu þeirra sem óttuð- Einn sins liðs og niöurlútur gekk Antonin Novotny af þingfundin- um, sem kaus Ludvik Svoboda forseta í stað hans. ust um aðstöðu sína, ef farið væri að hrófla verulega við valdakerfinu. Loks höfðu menntamenn og stúdentar lengi leitazt við að rýmka hömlur á tjáningar- frelsi, bæði í listum, félagsvís- indum og stjórnmálum, og náð töluverðum árangri um skeið. Á því sviði lögðu íhaldsöflin fyrst til atlögu. Á þingi rithöf- undasambandsins í fyrrasumar réðst Jiri Hendrych, hug- myndafræðilegur málsvari flokksforustunnar, á þá rit- höfunda sem forustu höfðu í frjálsræðisbaráttunni. Þegar þeir svöruðu fullum háisi, og hlutu stuðning þorra starfs- bræðra sinna, voru forsprakk- arnir gerðir flokksrækir og málgagn rithöfundasambands- ins tekið af þvi og af- hent menningarmálaráðuneyt- inu. Jafnframt var ritskoðun hert á öllum sviðum. Stúdent- ar í Prag urðu fyrir barðinu á yfirvöldunum í fyrrahaust, þegar þeir efndu til mótmæla gegn aðbúnaði í stúdentagörð- um. Lögreglan dreifði mót- mælagöngu þeirra með mesta hrottaskap og mörgum var varpað í fangelsi. Á miðstjórnarfundi í Prag í októberlok hófust úrslitaátök- in um stefnu kommúnista- flokksins. Plokkurinn er tví- skiptur í samræmi við skipt- inguna í landinu milli Tékka og Slóvaka. Um langt skeið hefur flokksforusta Slóvaka verið breytingasinnaðri og frjáislyndari en Novotny og samstarfsmenn hans í forustu tékknesku deildarinnar. Eftir að sýnt var að Novotny hugðist herða valdatökin til mikilla muna, afréðu Alexander Dub- cek, framkvæmdastjóri flokks- ins í Slóvakíu, og skoðanabræð- ur hans, að láta sverf a til stáls. Fyrstu skærurnar áttu sér stað á miðstjórnarfundinum í fyrra- haust. Þar kom á daginn að Slóvakar áttu vísan stuðning nokkurs hluta miðstjórnar- manna frá Bæheimi og Mæri. Einn þeirra lagði til að forseta- embættinu í ríkinu og aðal- framkvæmdastjórastöðunni í flokknum yrði skipt milli tveggja manna en ekki sam- einuð í höndum Novotny eins og verið hafði. Novotny og stuðningsmönnum hans tókst að fá ákvörðun um þessa til- lögu frestað, og hófst nú liðs- safnaður á báða bóga. Síðustu dagana fyrir jól kom miðstjórnin á ný saman á fund. Hörðnuðu nú deilurnar um allan helming, en úrslit fengust ekki. Fundi var enn frestað framyfir nýár. Tímann milli jóla og nýárs notaði Novotny til að undir- búa það sem hann taldi að verða myndi rothögg á and- stæðinga sína. Hann lét Miros- lav Mamula, yfirmann leyni- lögreglunnar, útbúa handtöku- tilskipanir á hendur þeim 263 mönnum sem hann taldi sér hættulegasta. Þar á meðal voru Dubcek og Josef Smrkov- sky skógræktarmálaráðherra, einn þeirra manna sem áður höfðu setið í fangelsi fyrir lognar sákir. Þar að auki not- aði Novotny forsetavaldið til að láta trúnaðarmann sinn Jan Sejna, hershöfðingja og fram- kvæmdastjóra flokksdeildar- innar í landvarnaráðuneytinu, kaila fyrstu skriðdrekaher- deildina frá stöðvum sínum við landamæri Tékkóslóvakíu og Vestur-Þýzkalands til Prag. Þegar miðstjórnin kom sam- an á ný 3. janúar, hélt Novotny sig hafa öll ráð andstæðing- anna í hendi sér. Hann vissi ekki að skoðanabræður Dub- ceks í landvarnaráðuneytinu og leynilögreglunni höfðu kom- izt á snoðir um hvað á döfinni var og komið vitneskjunni áleiðis. Dubcek gat sýnt mið- stjórninni fram á að flokks- foringinn hafði gert sig lík- legan til að beita her og lög- regluvaldi til að taka ráðin af miðstjórninni. Jafnframt höfðu æðri hershöfðingjar en Sejna tekið framfyrir hendur hans. Novotny sá að hann var sigraður, og reyndi að segja af sér embættum forseta og flokksforingja á stundinni. Meirihluta miðstjórnar þótti ekki rétt að ganga svo langt að sinni. Dubcek var kjörinn aðalframkvæmdastjóri Komm- únistaflokks Tékkóslóvakíu í stað Novotny, sem var látinn halda forsetaembættinu. Fraim til þessa hafði al- menningur í Tékkóslóvakíu lítið vitað um það sem verið hafði að gerast á lokuðum fundum miðstjórnarinnar, en á því varð nú skjót og gagn- ger breyting. Eitt fyrsta verk Dubceks og samstarfsmanna hans var að afnema ritskoðun á blöðum, útvarpi og sjónvarpi. Jafnframt var boðað til hér- aðafunda í kommúnistaflokkn- um um landið allt, og ákveðið að þar skyldi kjósa nýja trún- aðarmenn við leynilega at- kvæðagreiðslu, og var það i fyrsta skipti í mörg ár sem sá háttur var hafður. Og hér var ekki um það að ræða að einn alræðishópur tæki við af öðrum og beitti fyrirrennarana sömu brögðum og þeir hugðust viðhafa, hefðu þeir borið hærri hlut. Emb- ættismenn og flokksforingjar sem gagnrýni sættu fengu tækifæri til að verja málstað sinn á fundum og í fjölmiðl- unartækjum. Engin tilraun var gerð til að hindra Novotny og skoðanabræður hans í að efna til funda í verksmiðjum í Prag og skora á verkamenn að fylkja sér um gömlu forust- una gegn því fyrirbæri sem þessir ræðumenn kölluðu „al- ræði menntamanna." En til- raunir til að etja saman verka- lýð og menntamönnum fóru út um þúfur. Því lengur sem um- ræður stóðu og því víðtækari sem þær urðu, þeim mun ljós- ara varð að Dubcek og hans menn höfðu almenningsálitið á sínu bandi. Ýmsir höfðu spáð því þegar orðið var gefið frjálst í Tékkó- slóvakíu, að allt myndi ganga úr skorðum og upplausn hljót- ast af, þegar svo skyndilega var losað um áratuga hömlur, en sú varð ekki raunin á. Þótt umræður væru heitar og mörg þung orð féllu, eftir að menn höfðu sannfærzt um að mál- frelsið væri raunverulegt en engin gildra, kom hvergi til uppþota né ofbeldisverka. Frelsisbyltingin i Tékkóslóvak- íu hefur fram til þessa átt sér stað án þess nokkru skoti væri hleypt af né lögreglukylfa reidd á loft. Einu voveiflegu tíðindin sem borizt hafa eru af sjfálfsmorðum nokkurra emb- ættismanna, svo sem fanga- varða, dómara og hershöfð- ingja, sem ekki hafa treyst sér til að standa reikningsskap á þeim verkum sem þeir unnu í þágu fráfarandi valdhafa. Eftir að ritskoðun var af- numin, kom brátt í ljós að ein almennasta krafan á mann- fundum og í blöðum var sú að Novotny viki úr forsetaembætt- inu engu síður en flokksfor- ustunni. Lengi vel þumbaðist hann við, en þá kom upp mál sem gerði honum ekki lengur vært í hinni fornu höll Bæ- heimskonunga á Hradcany- hæð. Jan Sejna hershöfðingi átti ekki von á góðu, eftir að til- raun hans til að skipuleggja valdarán með herafla fór út um þúfur. í febrúar varð hann þess áskynja, að hafin var rannsókn á ferli hans, og for- sætisnefnd þingsins hafði ver- ið beðin að svipta hann þing- helgi sem hann naut sem þing- maður. í málsskjölum var honum gefinn fjárdráttur að sök, en Sejna hefur manna bezt vitað að annað alvarlegra mál bjó undir. Næst fréttist 41
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68

x

Samvinnan

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Samvinnan
https://timarit.is/publication/340

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.