Vörður


Vörður - 19.06.1926, Blaðsíða 1

Vörður - 19.06.1926, Blaðsíða 1
Afgreiðslu- og inn- heímtumaður Ásgeir Magnússort kennari. Útg;ef an<li : IWtiOstíórn Íliaidsílolílisiiis. IV ár. Keykjavík. Ii>. júni 102». 36. folað. Bankamálin á þ.ngi 1926. Eftír Jón Þorláksson. Tilgangur bankastarfseminnar. Tilgangur bankanna í bverju þjóðfjelagi er nú á tímum tvenskonar: 1. Að sjá atvinnurekendum, fasteignaeigendum og öðr- um athafnámönnum fyrír nauðsynlegu lánsfje. 2. Að halda uppi gildinu á gjaldeyri landsins. Hið fyrra verkefnið rækja bankarnir með því: a. Að taka við innlánsfje landsmanna og lána það út aftur, þ. e. gerast milliliðir milli þeirra manna i land- inu, sem hafa fje afgangs og vilja ávaxta það án þess að leggja það sjálfir í atvinnu- fyrirtæki, og hinna, sem vilja fá fje að láni til atvinnu- rekstrar eða annars. b. Að draga til sín erlent fje og verja því til útlána. Hið síðara verkefnið, að halda gjaldeyri landsins i gildi, er leyst af hendi með margþættum ráðstöfunum, þar á meðal hækk- un og lækkun forvaxta, aðhaldi eða tilslökun um útlán, minkan eða aukningu á seðlaveltu, eftir því sem ástandið útheimtir, en úrslitaþátturinn í þessum ráð- stöfunum er allsstkðar og ávalt sá, að halda uppi verzlun með erlendan gjaldeyri i landinu. Á venjulegum tímum þýðir þetta, að halda gjaldeyri landsins í gildi, sama sem að halda honum i lögmæltu gullgildi, hjer t. d. sama sem að kaupa og selja hvert sterlingspund á kr. 18.16 eða þvi sem næst. — Á lág- gengistímum, þegar gjaldeyrir landsins einu sinni er fallin, er verkefnið það að verj- ast gengissveiflum, eða þá að ýta undir hækkun i áttina til löglegs gullverðs, ef svo hefir verið ákveðið. Nú sem stendur er t. d. gjaldeyri þessa lands haldið i föstu en þó ekki löglegu gildi, með því að kaupa og selja hvert sterlingspund á rúmar 22 kr. Ef gjaldeyrisverslunin er rekin þannig, að verð á sterl- ingspundum færist t. d. í 24 kr. þá er islenskur gjaldeyrir þar með fallinn í gildi frá því sem nú er (úr 8iy2 í 76 gullgilda aura). Gjaldeyrisverzlunin er á- valt sá vigvöllur, þar sem úr sker hvort hcpnast eða mistekst að halda uppi gildinu á gjaldeyri landsins. Seðlainndráttur, for- vaxtahækkun og aðhald um út- lán geta verið nauðsynlegar und- irbúningsráðstafanir til þess að vinna sigur á þeim vígvelli, en koma að engu haldi ef ekkí er hugsað um að halda uppi sjálfri g j aldeyrisverzluninni. Verkaskifting. í öllum ríkjum Norðurálfu vestan Rússlands og i flestum ríkjum utan álfunnar hefir kom- ist á alveg ákveðin verkaskifting milli bankanna. 1 hverju ríki er einn seðlabanki, sem hefir það aðalverkefni að halda uppi gjaldeyri landsins. Alstaðar er seðlabankinn annaðhvort ríkis- eign eða bundinn rikinu með sjerstökum samningi (sjerleyfi). Allir aðrir bankar og peninga- stofnanir í landinu eru svo eign einstakra manna og fjelaga, enginn þeirra ríkiseign, og þeir inna i sameiningu af hendi hitt verkefnið, að sjá landsmönnum fyrir lándsfje. Þessi verkaskifting á sjer sögulegar rætur, hefir myndast smámsaman eftir þvi sem bankarnir fjölguðu í hverju landi. Annarsvegar stendur seðlabankinn, annaðhvort rík- iseign eða bygður á sjerstöku leyfi ríkisins, hinsvegar einka- bankarnir allir að meðtöldum sparisjóðum, er starfa sam- kvæmt ákvæðum allnennrar löggjafar um bankamál. Ekkert ríki í Norðurálfunni, utan Rússlands, rekur neinn banka hliðstæðan einkabönk- unum, þ. e. almennan viðskifta- banka. Ástæðan er sú, að öll- um er ljóst að ríkisrekstUr og einkastarfsemi á þessu sviði geta ekki þrifist saman. Tilvera einkabankanna byggist ein- göngu á getu þeirra til þess að draga að sjer innlánsfje. Ef ríkisstofnun er starfandi við hliðina á þeim, sem byggir sína tilveru á hinu sama, þá er alt of hætt við að þegar kreppu- tímar komi og menn alment ótt- ast að einkabankar og spari- sjóðir kunni að tapa, þá streymi innlánsfje út úr þessum bönk- um og inn í þann ríkisbanka, sem hefir eiganda sinn að bak- hjarli og þess vegna er álitinn að bjóða betri tryggingu fyrir innlánsfje. Þetta mundi hæg- lega geta orðið einkabönkunum að falli, það er að minsta kosti svo hættuleg. tilhögun, að hvergi nokkursstaðar hafamenn þorað að taka hana upp. Alt öðru máli er að gegna þó ríkið eigi og reki sjálfan seðlabankann. Honum er sum- staðar bannað að greiða nokkra vexti af innlögum, og þar sem það er leyft, þá er heimildin notuð með slíkri varúð, að hin- um bönkunum getur engin hætta af því stafað. ífilenssltii- glímumcnn í U>aiimöi-l£ii. íslenski glfmuflokkurinn, sem um þessar mundir ferðast um Danmörku og sýnir list sina, hefur hlotið hinar ágætustu viðtökur bæði í blaðaskrifum og hjá almenningi. Dást blöðin mjög að fegurð glímunnar og fræknleik tslendinganna. Hefir flokknum verið boðið í margar skemtifarir, m. a. til Himmelbjærget og Möens Klint. Miklu víðar hafa þeir verið beðnir að glima, en þeir geta komist yfir. Myndin er tekin á skipsfjöl við komu flokksins til Hafnar. Yst til vinstri stendur Jón Þorsteinsson, sem hefur æft flokkinn og stjórnað sýningum hans, en sá er ber höfuð yfir hiua félaga sína er Sigurður Greipsson glímukonungur. Óvenjulegt ástand. Hjer á landi var alveg einstök tilhögun á þessum málum árin 1904—21 og er að nokkru leyti enn. Ríkið átti og rak banka, Landsbánkann, sem ekki var seðlabanki, heldur hafði á hendi starfsemi alveg hliðstæða einka- bönkum annara landa. Hinsveg- ar var hjer seðlabanki, ís- landsbanki, sem var og er hlutafjelagseign. Samkv. leyfis- brjefi íslandsbanka átti þetta að standa svona til ársloka 1933. í rauninni höfðu báðir þessir bankar ríkið að bakhjarli, Lands- bankinn sem eiganda og Is- landsbanki vegna seðlaútgáf- unnar. Árið 1921 var íslandsbanki svo aðþrengdur af fjárkreppu þeirri, er þá gekk yfir, að nauð- syn þótti á því að ríkið veitti honum sjerstakan stuðning. Var þetta gjört með þvi að láta hann fá til umráða um 280 þús. sterlingspund af enska lán- inu frá 1921. En jafnframt var tækifærið notað til þess að setja honum ný skilyrði um inndrátt seðla, og skyldi hann mega hafa úti 8 milj. kr. í októberlok 1922, en draga siðan inn 1 milj. kr. árlega þar til veltan væri komin niður í 2% milj. kr., og þar eft- ir jafna upphæð árlega til 1933. Tilætlunin var sú, að hann jafn- framt minkaði útlán sín sem inndrættinum næmi, en 1922 var ákveðið að Landsbankinn skyldi setja i umferð seðla í staðinn eftir þörfum, og var þá hugsunin væntanlega sú, að til- svarandi upphæð útlána eða við- skifta færðist árleg frá Islands- banka til Landsbankans. Reynsl- an hefir sýnt að þetta var ekki framkvæmanlegt, sem siðar verður að vikið. Islandsbanki hefir ekki minkað útlán sin sem seðlainndrættinum nemur, held- ur hefir hann yfirleitt haft til- svarandi upphæð að láni frá I.andsbankanum. Það er ekki eins auðgert og menn hjeldu 1921 að draga inn útlán og færa sömu viðskiftin á skömmum tíma yfir í annan banka. Lánsfjárþörf atvinnuveganna. Þingið 1925 hafði báðar hliðar bankamálanna til meðferðar. Lánsfjárþörf atvinnuveganna hér á landi hefir farið hraðvax- andi síðari ár, vegna mikils vaxtar, einkum á sjávarútvegin- um. Hinsvegar hafa báðir bank- arnir orðið fyrir niiklum töp- um, og fjármagn þeirra m. a. þess vegna engan veginn farið vaxandi að sama skapi og láns- fjárþörf atvinnuveganna. Þingið afgreiddi tvenn lög, sem miða beinlínis að því að bæta úr lánsfjárskortinum. Löggjafar- valdið getur auðvitað ekkert gjert til þess beinlínis að auka innstæðufje landsmanna sjálfra. Það getur einungis greitt fyrir því að erlent lánsf je fáist hingað. I fyrsta lagi voru sett lög um framhald á Veðdeild Landsbank- ans, heimilað að stofna nýja flokka. Með breytingum frá eldri löggjöf um veðdeildina var reynt eftir því sem unt er að tryggja það, að lánin úr hinum nýju flokkum þurfi ekki að sæta eins miklum afföllum og verið hefur undanfarið. Ennfremur var stjórninni heimilað að taka alt að 3 milj. kr. lán erlendis til kaupa á veðdeildarbrjefum. Þetta hefir verið gjört áður (1909) og reynst alveg áhættulaust og kostnaðarlaust fyrir ríkissjóð. Að vísu er sem stendur bæði pen- ingaekla og háir vextir í nálæg- um löndum, og því erfitt um hag- stæð lán, en þetta er þó sem stendur álitlegasta leiðin til að fá hingað erlent fje i fasteigna- veðlán, og vonandi að árangur verði af. I öðru lagi voru sett lög sem heimiluðu stjórninni að veita ýms hlunnindi nýjum banka, ef stofnaður yrði, og áskilið hluta- fje minst 2 og mest 6 milj. kr. Ekkert verður enn vitað um hvort þetta ber tilætlaðan árang- ur, en tilraunir eru þegar byrj- aðar til þess að hrinda slíkri bankastofnun í framkvæmd. Ekki verður annað sjeð en að þingið hafi með þessum tveim- um lögum gjört það sem fært er að svo stöddu til þess að bæta úr lánsfjárþörf atvinnuveganna. Seðlaútgáfa og lánsfje. Hjá einstaka manni hefir orð- ið vart við þá skoðun, að með einhverri sjerstakri og nýrri skipun á seðlaútgáfunni mætti auka lánsfje það, er landsmönn- um stendur til boða. Þetta er misskilningur. Úr seðlaútgáfu getur aldrei sprottið upp annáð eða meira lánsf je en það, sem nemur seðlafúlgu þeirri sem úti er, að frádregnum gull- forða þeim, sem geymdur er henni til tryggingar. Seðlaveltan er nú nálægt 8 milj. kr. að með- altali yfir árið, og þar til ætti að svara gullforði nálægt 3 milj. kr., og lánsfje frá seðlaveltunni

x

Vörður

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vörður
https://timarit.is/publication/375

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.