Vörður


Vörður - 04.12.1926, Blaðsíða 2

Vörður - 04.12.1926, Blaðsíða 2
V O R Ð U R Eggert Ólafsson 1726 1. des. — 1926. X Eggert Ólafsson er í tölu hinna glæsilegustu stórmenna, er markað hafa tímamót í sögu ís- lenskrar þjóðar, jafn ágætur að líkamlegu sem andlegu atgjörvi, jai'n frábær að þreki, gáfum og tiginmannlegri skapgerð. Með honum hefst á mestu niðurlæg- ingartímum íslendinga þjóðern- isvakning og framfarahugur. Hann er í senn höfuðskáld sam- tíðkr sinnar, lærður og stórvirk- lir visindamaður, áhugamaður hinn mesti um hagnýtar fram- l'arir, vahnenni og fyrirmynd að siðþroska og drengskap. Hann er fordæmi og ástmögur Fjöln- ismanna, enda bjuggu með hon- um ýmsir höfuðkostir Jónasar Hallgrimssonar og Tómasar Sæ- mundssonar, — ástin á tungu vorri og fornbókmentum, á ís- lensku þjóðareðli og náttúru landsins, viljinn til að vekja og eggja, trúin á framtíðina — öll lund, allur kraftur þess manns, sem er borinn til þess að skapa þróun. Hann vex til vits og ára á tímum síversnandi andlegrar og efnlegrar eymdar. Til þess að gefa nokkra hugmynd um hve miðlungsmönnum myndi hafa þótt vonlaust að prjedika á miðri 18. öld fagnaðarerindi Eggerts, endurreisn tungu og trygð við þjóðerai vort, nægir að minna á það, að nokkrum árum eftir dauða hans leggur Bjarni skólameistari Jónsson það til, að íslendingar fari að dæmi Norðmanna og Færeyinga og taki upp danska tungu, því að fastheldnin við íslenskuna sje ekki einast gagnlaus, heldur og ,,mjög skaðleg". Svo aumur og óþjóðlegur var hugsunarháttur lærðra manna hér á landi á dögum Eggerts. „Þrátt í'yrir alt, þú skalt, þú skalt samt fram" — þessi ljóð- lína Hannesar Hafsteins er ef til vill snjallasta lýsing í bókment- uni vorum á anda og sigurtrú Eggerts Ólafssonar og allra and- legra bræðra hans alt fram til síðustu tíma íslandssögu. Eggert var fæddur i Svefneyj- mn á Breiðafirði 1. des. 1726. Hann fór 15 vetra að aldri í Skálholtsskóla, var jafnan efst- ur í bekk sínum, útskrifaði&t 1746 og fór samsumars til Kaup- mannahafnar til þess að leggja stund á náttúrufræði. Hann lauk háskólanámi 1748. Fjórum árum síðar hófu þeir Eggert og Bjarni Pálsson, síðar landlæknir, rannsóknarferðir sínar um Island. Hafði konung- ur falið þeim að rannsaka nátt- úru landsins, leggja ráð á hvern- ig mætti hagnýta gæði þess og efla velmegun þjóðarinnar. 1766 var ferðabók þeirra fullsamin, og var hún að mestu verk Egg- erts. Er hún allvíðtæk lýsing á náttúru íslands, atvinnuvegum og menningu, mikið vérk og stórmerkt. Var bókin þýdd á ensku, þýsku og frönsku og lengi lalin hin ágætasta heim- ild um þjóðarhagi Islendinga. 1767 varð Eggert varalögmað- ur sunnan og austan, en drukn- aði vorið eftir í Breiðafirði, að- eins 41 árs að aldri. Engin tök eru á að segja æfi hans eða lýsa honum sem vert væri, stuttri blaðagrein. En best minnist þjóðin þess, að tvær aldir eru liðnar frá fæðingu hans, með því að lesa það sem um hann hefir verið ritað og hugleiða enn að nýju manngildi hans og afrek. Því ber að fagna, að nú á 2ja íslensk tilraunastarfsemi. Þegar við berum sainan land- búnað nágrannaþjóða okkar nú og fyrir h. u. b. % öld og at- hugum þann þroska, sem hann hei'ur tekið, á svo tiltölulega skömmum tíma, þá er það lík- ast sem í æfintýri. Breytingarn- ar eru svo stórkostlegar, að þessa finst varla líki. Gömlu mennirnir, sem þá bjuggu, myndu óefað hafa hæðst að þeim, sem fyrir % öld hefðu gcngið með þá framtiðar- drauma, sem nú eru veruleiki. Jafnvel mestu hugsjónamenn myndu, ef þeir nú litu upp úr gröfum sínum, litast undrandi um, á aðfarir nútimahóndans, og bera fram hverja spurning- una af annarri. Hver hefur, myndu þeir spyrja, fundið upp og kent ykk- ur að nota allar þessar marg- brotnu uppskeruvjelar, sláttu- vjelar, sjálfhnýtivjelar, rakstrar- vjelar, snúningsvjelar o. fl., sem vinna það á einum klukkutíma, sem við þurftum daginn til, með orfunum okkar og hrífun- um? Hvaðan hafið þið fengið þreskivjelarnar, er þreskja kornið miklu fljótar og betur en við gátum gert með gömlu hand- verkfærunum okkar? Og hvað- an allar þessar góðu og marg- breyttu tegundir af plógum, herfum og völturum? Hver heí'- ur kent ykkur að hirða betur húsdýraáburðinn ykkar, að nota þennan tilbúna áburð og gott fræ? Hver hefur kent ykkur að rækta svona vel mýrarnar ykk- ar, holtin og móana, svo að nú eru þar frjósamir akrar eða tún, þár sem fen var eða eyðimörk, þegar við bjuggum? Og hver hefur gefið ykkur öll þessi góðu kyn af jurtum og dvrum, sem gefa margfalt meiri og betri arð, en það, sem við þektum? Hvaða afl er það, sem hefur hrundið þessum breytingum í framkvæmd, sem hefur gjör- breytt búskaparlaginu, frá því að vera bygt á handafli margra en kröfulágra verkamanna, til þess að hafa tekið margskonar vjelar og öfl í þjónustu sína, sem eru ódýrari en hinir kröfu- hörðu verkamenn nútímans? Með þessu hafið þið gert bú- skapinn ekki aðeins ljettari og skemtilegri heldur er þetta sjálf- sagt eina ráðið til þess að láta hann bera sig nú á tímum. Þannig myndu þeir halda áfram alda afmæli Eggerts hefur kom- ið út æfisaga hans, mikil og ítar- leg, eftir meistara ViJhjálm Þ. Gíslason. Á höf. þakkir skyld- ar fyrir rækt þá við 'minningu Eggerts, sem ritið ber vott um, og vænlum vjer að geta minst rækilegar á það síðar. Stórsigur íhaldsfíokksins. Landskjörsatkvæðin voru tal- in á fimtudag. Listi íhalds- flokksins fjekk 8514 atkv., listi Framsóknar og Jafnaðarmanna 6940. Jónas Kristjánsson læknir er þannig kosinn landkjörinn þingmaður og Einar Hclgason garðyrkjustjóri varamaður hans. I. sumar fjekk íhaldslistinn 5501 atkv., Framsóknarlistinn 3481 atkv. og listi Jafnaðar- manna 3164 atkv. íhaldið hefur þannig bætt við sig 3013 atkv. frá því í sumar, en hinir flokk- arnir tveir 295 atkv. Úrslit landkjörsins í sumar vöktu Framsóknarmönnum og Jafnaðarmönnum öruggar vonir um að þeim myndi takast að sigra 1. vetrardag, ef þeir legð- ust á eitt. Við landkjörið í haust átti að fá þjóðina til þess að gefa stjórninni vantraust, með því að fella frambjóðanda íhaldsflokksins. Tíminn sagði að „forsjónin" hefði tekið til sinna ráða og höggvið skarð í fylkingu ihaldsins, svo að nýir tímar og betri mætti renna yfir landið. Nú verður fróðlegt að sjá hvernig hinn prestvígði ritstjóri blaðsins fer að skýra þau von- brigði, sem hann hefur orðið fyrir af forsjóninni. Ósigur stjórnarandstæðinga er hinn mesti snoppungur, sem að spyrja og rökræða í það ó- endanlega, svo að ekki væri unt að svara þeim rækilega í einni blaðagrein. En ég ætla að láta nægja að svara þeim í einni setningu: Þctta afl er tilraunastarfsemin. Fram yfir miðja síðustu öld má heita svo, ,að búskapur ná- grannaþjóða okkar hafi staðið í stað um langt skeið, a. m. k. i samanburði við framfarirnar síðan. Þá fundust hjer á Norð- urlöndum engar tilraunastöðv- ar, ekkert, sem leiðbeindi bænd- um og flestir Ijetu sjer nægja með að búa eins og feður þeirra og afar höfðu gert. En á síðustu 20—30 árum aldarinnar kom tilraunastarf- semin til sögunnar, og síðan hef- ur hún verið kennari bænda og ráðunautur, lyftistöng landbún- aðarins. Það er þannig tilraunastarf- semin, sem hefur rannsakað og borið saman hin ýmsu landbún- aðarverkfæri, gert breytingartil- lögur við þau og ráðlagt bænd- um hvað best er. Það er hún, sem hefur rannsakað og kent bændum hvernig best sje að að geyma húsdýraáburðinn, hvernig eigi að nota tilbúinn á- burð, hvenær best sje að bera á og slá, hvernig og hvenær þeir eiga að leggja kartöflur, sá róf- þjóðin hefir enn rjett þeim. En vitundin um, hve vel þeir hafa til hans unnið, ætti að kenna þeim að bera hann æðru- laust og stillilega. Nýstárlegar aðfajir. Trijggvi Þórhallsson ritstjóri hef'ur í blaði sínu borið þær sakir á íhaldsflokkinn, að hann þiggi mútur af allskonar af- brot'alýð og launi með yfirhylm- ing og fríðindum. Vörðnr, blað fhaldsfl. hefir með fullum rjetti krafist sannana — krafist þess að Tr. Þ. sýndi með dæm- um að sakargiftir hans hefðu >íið rök að styðjast. Ritstjórinn hefur þverneitað að færa nokkr- ar sönnur á ámæli sín í garð fiokksins. Nú hyggst hann að leiða at- hyglina íraTyrirspurnum Varð- ar með næsta undarlegum spurningum til mín. Gunnar Viðar hagfræðingur ritaði um það fyrir skemstu hjer í blaðið, hvernig tekjuskatturinn hefði reynst á Islandi. Hann gat þess að 'skatturinn hefði stórum brugðist til sveita, að eitt árið hefðu ibúar hinna stærri kaup- túna goldið 95% af tekjum þeim, er rikissjóður hafði af skattinum, en hinn hluti lands- manna þá aðeins 5%. Af þessu dró hann þá ályktun, að meiri brögð hlytu að vera að ska-tt- svikum til sveita en við sjávar- síðuna. Nú hygst Tr. Þ. að nota þessa grein Gunnars V'iðars til þess að æsa bændur landsins gegn mjcr. Hann leijnir því í blaði sinu hver hafi skrifað greinina — lætur nægja að geta þess að hún haí'i birst i blaði .mínu og skorar á mig að „nefna cinhver einstök dæmi um, grasi og korni og hvernig þeir eiga að breyta órækt^ar mýr- um og holtum í græna akra og frjósöm tún. Tilraunastarfsem- in er það, sem hefur tekist að mynda ný kyn að grasi, korni og garðávöxtum, sem gefa meiri og betri uppskeru en áður þekt- ist. Svona mætti telja lengi. Það finst næstum ekki það atriði innan landbúnaðarins , sem til- raunaslarfsemi nágranna*þjóða okkar ekki hefur rannsakað. Og þær hafa lært að færa sjer árangur hennar í nyt. Búnaðar- skólarnir, ráðunautarnir og aðr- ir leiðtogar innan landbún- aðarins byggja kenslu sína á árangri innlendra tilrauna — innlendrar reynslu. Bændur byggja búrekstur sinn á inn- lendri reynslu og þeir hafa fyrir löngu fundið að hún er bjargið, sem aldrei haggast, besta vopn- ið móti öllum örðugleikum land- búnaðarins og i samkepninni við aðra atvinnuvegi og önnur lönd. Danskir búmenn eru jafnan taldir með bestu búmönnum. Mun það ekki að miklu leyti standa í sambandi við, að óvíða eða hvergi er tilraunastarfsemin á jafn háu stigi og þar að tiltölu við landsstærð og fólksfjölda? Framfarasaga danska land- búnaðarins síðustu 50 árin er VÖRÐUR kemur út á laugardögum. Ritstj órinn : Kristján Albertson, Túngötu 18. — Sími: 1961. Afgreiðslan: Hverfisgötu 21. Opin 10—12 árd. — Sími: 1432. Verð : 8 kr. árg. Gjalddagi 1. júlí. iim það, að islenskir bændur svíki skatt"! Það er eflaust einsdæmi í allri bjaðamensku heimsins,'að ritstjóri hafi gripið til slikrar aðferðar gegn andstæðingi. Það stappar nærri því að Tr. Þ. ljúgi því á mig, að jeg sje höf. greinar, sem annar maður hef- ur ritað undir fullu nafni. Hvers vegna snýr Tr. Þ. sjer ekki beint til hr. G. V.? Hann er að bera spurningu sína til mín saman við spurningar mínar til hans út af rógi hans um íhalds- flokkinn. Til hvaða manns átti jeg að beina spurninguni/'út af forustugrein í Timanum, sem ekkert nafn var undir? En hve- nær hefi jeg heimtað sannanir af Tr.'Þ. fyrir því sem t. d. Jón Dúason eða Jónas frá Hriflu hafa ritað í blað hans undir fullu nafni? Auk þess er spurning Tr. Þ. í eðli sínu svo vitlaus, að ekki er viðlit að svara henni. Sakar- giftir hans á hendur Ihalds- flokknum, þær er jeg hefi ný- verið gert að umtalsefni, eru þannig vaxnar, að þær verða ekki sannaðar nema með dæm- um. En hins vegar væri það alls engin sönnun fyrir því að mikil brögð væru að skattsvikum til sveita, þótt nefnd væru einstök dæmi þess, að íslenskiv bændur svíki skatt. Maður skyldi sverja fyrir það náið tengd framfarasögu til- raunastarfsemi þeirrar, er hjer skal rakin í nokkrum aðal- atriðum. Það var á fyrstu árunum eftir 1870 að P. Nielsen skólakennari í Örslev byrjaði tilraunir í smá- um stíl og á eigin kostnað. Ár- 1877 'fór konunglega danska landbúnaðarfjelagið að styrkja hann til þessa stari's, fyrst með 600 kr. Síðan hækkaði styrkur þessi upp í 3000 kr. og kom þá frá ríkinu og 1886 var fyrsta tilraunastöð Dana stofnsett í Tystofte á Sjálandi. Frá þeim tima hefur landbúnaðarstarf- semi Dana tekið risavöxnum framförum, eins og best sjest á eftirfarandi tölum. Árið 1885—86 voru tilraunir gerðar á 5,4 ha lands. Við þær störfuðu 4 menn, og þær styrkt- ar með 10000 kr. Arið 1905—06 voru tilsvarandi tölur 132 ha, 25 menn og ca 180000 kr., 1915—16 492 ha, 48 menn og ca 255000 k'r. og 1923—24, )16 ha, 65 menn og ca. 700000 kr. Alls eru tilraunastöðvarnar 15 að tölu, állar eign ríkisins og reknar af því. . Þess utan reka dönsku bún- aðarfjelögin tilraunastarfsemi, sem er styrkt af ríkinu með ca. % milj. kr. árlega. Árið 1920 stofnuðu Danir til-

x

Vörður

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vörður
https://timarit.is/publication/375

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.