Heima er bezt - 01.03.1952, Blaðsíða 7

Nr. 3
Heima er bezt
71
Borgarvirkis fremur en annarra
kletta og hnjúka, sem vér sjá-
um hér í kringum oss, þá segir
Borgin sjálf og mannvirkið, sem
á henni hefur verið gert, oss all
veigamikla sögu, já, meiri og um-
fangsríkari sögu, en að ég þyk-
ist maður til að útskýra hana,
þó að ég hefði allan þann lær-
dóm, sem ég ekki hef, og hundr-
aðfaldan tíma á við þær fáu mín-
útur, sem ég mun standa hér.
Mannvirkið sjálft flytur hug-
ann út yfir fjöll og höf til hins
óra-viða sjónarhrings sögunnar
og samhengis hennar um upp-
runa þessarar þjóðar, tungu
hennar, siða og allrar menning-
ar, frá því löngu áður en hún
kom út úr deiglu tímanna sem
fullburða þjóð og fram á þenn-
an dag. Yður kann að þykja
þetta mikið sagt, en svona er því
varið með fornleifar vorar yfir-
leitt og alveg sérstaklega ein-
mitt þessar.
Allir vita, hversu algengt ör-
nefni borg er, og auk þess töl-
um vér í almennu tali um kletta-
borg eða -borgir, og er öllum
ijóst, hverskonar myndanir í
landslagi þá er átt við. Bæja-
nöfn, sem af þessu orði eru dreg-
in, eru og nokkuð algeng. Orðið
telja málfræðingar vera skylt
bæði berg og bjarg, og að af því
sé dregin sögnin að bjarga (að
vera borgið) og gefur það nokk-
uð til kynna um uppruna hug-
taksins. Mjög snemma virðist
orðið í germönskum málum yf-
irleitt einnig vera látið tákna
ekki einungis klettaborgir og
þessháttar myndanir í landslagi,
heldur einnig vígi yfirleitt og
girðingar, sem gerðar eru í
varnarskyni. Borg þýðir þá líka
sama sem kastali, og þar sem
rætt er um borg í þessari merk-
ingu í fornu máli íslenzku er
jafnan átt við slík mannvirki,
t. d. Jómsborg, Þrælaborg — eða
þá víggirta bæi eða þorp eins og
borganöfn víðsvegar í germönsk-
um löndum bera vitni um. Það
liggur því mjög nærri að álykta,
að borgarnafnið sé komið til á
þann hátt, að upprunalega hafi
menn leitað hælis til varnar á
einstæðum klettum eða hnjúk-
um, þegar ófrið bar að höndum,
og hafi svo yfirfært nafnið á
víggarðana, sem einmitt oft voru
byggðir á slíkum stöðum. Hitt
má líka vel vera, að orðið sé upp-
runalega notað um mannvirki í
varnarskyni, en hafi svo verið
fært yfir á staði, sem frá nátt-
úrunnar hendi voru vel fallnir
til varnar. — Þarna erum vér
þegar komin djúpt inn í forsögu
þjóðarinnar, því að þótt borgar-
örnefnin séu alltíð á íslandi,
virðist þessi staður vera einasta
borgin, sem nokkurntíma hefur
verið víggirt.
Þessu er öðruvísi háttað ann-
arsstaðar. Um öll Norðurlönd og
yfirleitt þar sem Norðurlandabú-
ar hafa lagt undir sig eða til-
einkað sér lönd í fornöld, hafa
þeir byggt sér varnarvirki til að
standast árásir eða til að geta
ráðið yfir vissum svæðum eða
samgönguleiðum. Frægust í sög-
um er Jómsborg, sem víkingar
reistu í vindversku landi, og
rústir af fleiri slíkum víkinga-
eða setuliðsborgum hafa fundizt
einmitt nú hin síðustu ár. En
auk þessara miklu víkingaborga
finnast leifar af víggirtum stöð-
um allt frá Suður-Jótlandi til
Norður-Noregs, frá sænsku
byggðunum í Finnlandi í austri
til norsku víkingabyggðanna í
írlandi í vestri. Þessi mannvirki
eru mjög mismunandi að aldri,
sú elzta í Jótlandi t. d. talin vera
frá steinöld, þær yngstu í Finn-
landi og írlandi frá síðasta hluta
víkingatímabilsins eða byrjun
elleftu aldar, og þar sennilega
byggðar til varnar áhlaupum
innborinna manna. Öll hafa
þessi mannvirki fengið sameig-
inlegt heiti, byggðaborgir, og er
ekkert því til fyrirstöðu, að það
geti verið fornt samheiti. —
Borgarvirki heyrir auðsjáanlega
heima meðal þessara fornleifa.
í Noregi hafa nú fundizt leif-
ar af hátt á annað hundrað
byggðaborgum, oftast nær í sam-
bandi við örnefni eða bæjanöfn,
sem af þeim eru dregin. Flestar
eru þær tímasettar fyrir víkinga-
öld. Þetta þarf þó ekki að þýða
það, að til borganna hafi ekki
verið leitað eða þeim haldið við
alla víkingaöldina og þær not-
aðar til varnar byggðunum, er
ófrið bar að höndum. Og bæði í
Noregi og Svíþjóð eru sagnir um
að fólk hafi leitað hælis í hin-
um fornu byggðaborgum í ófriði
jafnvel löngu eftir víkingaöld,
enda lætur það að líkindum, að
gagnsemi þeirra hafi ekki fallið
í gleymsku meðal alþýðu, sem
alltaf átti mest í hættu, er svo
mátti að orði kveða að sífelldur
ófriður geisaði í landi manns-
aldur eftir mannsaldur. Oftast
má sjá á legu og afstöðu byggða-
borganna hvaða hlutverk þeim
hefur verið ætlað í ófriði. Þær
standa oft eins og einmitt hér í
útjöðrum eða takmörkum
byggða, þar sem víðsýni er mik-
ið. Ein er auðsjáanlega reist til
að geta hindrað óvini í að fara
yfir fjallaskarð, önnur í dals-
mynni til varnar gegn innrás í
dalinn o. s. frv.
Þar sem landslagi er eins hátt-
að og í Noregi, er það út af fyrir
sig ekki undarlegt, að staðsetn-
ing byggðaborganna þar minni
allmikið á Borgarvirki ,eða Borg-
arvirki á þær. Þó að menn hafi
víst hvergi annarsstaðar verið
svo heppnir að rekast á klett, sem
reis sjálfur eins og virkiskróna
og gat gefið bæði mannvirkjum
og setuliði skjól inni í sjálfum
sér eins og hér hefur átt sér
stað í hinni víðu skeifu, sem
kletturinn myndar. — Þó finn-
ast þar borgir, þar sem hellar
hafa verið víggirtir og notaðir í
varnarlínunni. En það venjulega
var að víggirða einstæðan klett
eða hnjúk, þar sem víðsýni var
mikið og gott að sjá til manna-
ferða. Voru þar, eins og hér, veik-
ustu kaflarnir, þar sem hægast
var til aðsóknar, ramlega girtir
með þykkum og miklum grjót-
görðum. Inngangurinn var einn-
ig vandlega og sterklega hlaðinn.
En oft finnast leifar af görðum,
stundum einum, stundum tveim-
ur eða þremur, með nokkru
millibili í hallanum framan við
innganginn, og hafa þá verið ein
til þrjár varnarlínur, sem hörfa
mátti úr, áður en að sjálfum inn-
ganginum kom. Hér hafa ekki
fundizt nein merki um slíka ytri
varnarlínu.
Erfiðleikar hafa auðsjáanlega
víða verið með vatnsból. Þar sem
engin uppspretta var innan víg-
garðanna, hafa menn búið til
þrær í bergið til að safna í regn-
vatni og öðru yfirborðsvatni.
e.t.v. hefur vatn líka verið flutt
að og geymt í þeim áður en um-