Heima er bezt - 01.03.1952, Blaðsíða 8

72
Heima er bezt
Nr. 3
sátur hófst. Líkt hefur þessu ver-
ið háttað hér. Hér á reyndar að
hafa verið brunnur eða upp-
spretta, þó að lítil merki þess
sjáist nú. En hérna í skeifunni
er dæld, þar sem nokkur deigla
er í sverðinum. Hefur þar sjálf-
sagt verið brunnhola, sem rign-
ingarvatn og yfirborðsvatn hefur
safnazt í.
Þó þetta, sem hér hefur ver-
ið sagt um byggðaborgirnar, sé
mjög ónákvæm og samanþjöpp-
uð lýsing, hygg ég þó, að öllum
megi vera ljóst, að mannvirki
það, sem hér hefur verið reist á
Borginni, sé ótvíræður vitnis-
burður um sögu forfeðranna og
samhengi siða og menningar
gegnum ótal aldir áður en saga
vor hefst. Hér er að ræða um
arf, sem gengið hefur frá kyn-
slóð til kynslóðar frá fjarlægri
fornöld unz minnismerki var
reist hér á klettinum af gleymd-
um forn-íslendingum, eins og til
að bera oss, sem nú lifum, kveðj u
forfeðra, er lifðu í fjarlægu
landi, og sýna oss svipmót af
verkkunnáttu þeirra, hugsunar-
hætti og fyrirhyggju í dagsins
önn til að verja sig og sína til
hins ýtrasta, ef háska bæri að
höndum. — Það skýrir frá tím-
um öryggisleysis og miskunpar-
leysis í stríði allra gegn öllum,
frá áhyggjum, striti og ótta, en
jafnframt lýsir það miklum
manndómi og vilja til að lifa og
sigra hvern fjandmann, sem bar
ófriðarskjöld inn í byggðarsam-
félagið; einnig sýnir það vilja til
samhjálpar og samvirkis í bar-
áttunni um líf og eignir.
Þetta er í stuttu máli sagan,
boðskapurinn, sem byggðaborg-
irnar hafa að flytja oss frá for-
feðrum í fjarlægri fornöld. Þetta
er það, sem Borgarvirki hefur
að segja öllum landslýð, og oss
Húnvetningum fyrst og fremst.
í sannleika má segja, að vér ein-
mitt í þessum fornleifum eigum
dýran arf, sem oss er falinn til
lærdóms og varðveizlu.
Þegar slíkt minnismerki frá
fjarlægum tíma hefur staðið
fyrir augum manna í margar
aldir, virðist eiginlega undarlegt,
að þjóðsögur og sagnir hafa ekki
myndazt um það eða í sambandi
við það. Hér virðist þó hafa ver-
ið ríkulegt tilefni til að mynda
sögur um ræningja eða útlaga
til skýringar á tilveru þess, ekki
síður en hinar fjölmörgu sögur,
sem myndazt hafa til skýringar
á örnefnum eftir að hirí upp-
runalega merking eða tilefni til
nafngiftar var fallið í gleymsku.
Hér í nálægum sveitum var þó,
ef sögum má trúa, ekki svo fátt
hreystimanna og hreðumanna,
sem hefðu getað freistað ímynd-
unarafls alþýðunnar til sagn-
myndunar og skýringa á tilveru
virkisins. Mér vitanlega hefur þó
aðeins ein slík tilraun verið gerð,
og er samt vafasamt, hvort hún
getur talizt til sagnmyndunar í
eiginlegri merkingu, þar sem
ýmislegt getur bent til, að hún
sé komin frá einum einasta lærð-
um Víðdælingi, sem með skáld-
legu ímyndunarafli sínu hafi
viljað skýra tilveru virkisins á
þessum stað.
Ég sagði í upphafi þessa máls,
að enginn vissi neitt um, hverj-
ir virkið hefðu byggt eða í hverju
tilefni, og að öllum líkindum
mundi aldrei fást neitt fullgilt
svar við þeirri ráðgátu sögunn-
ar. En vér, sem hér erum nú, eða
síðar líta þessar fornleifar aug-
um, oss er vitanlega heimilt að
gefa ímyndunaraflinu ofurlítið
lausan tauminn og hugsa oss
ýmsar ráðningar gátunnar í
sambandi við þá menn og við-
burði sögunnar, sem oss kann að
þykja líklegastir — eða kannske
öllu heldur að vera hugþekkast
að tengja gátuna við.
Hér á Stóru-Borg bjó á tíundu
öld mikill bóndi, kappi og víga-
maður, Finnbogi inn rammi. Um
Finnboga vita menn af Vatns-
dælu og Finnbogasögu, sem eru
einustu heimildir um hann, að
hann deildi við syni Ingimund-
ins gamla úr Vatnsdal. En þeir
hafa sennilega viljað telja sig
æðstu höfðingja þessara sveita
og voru mægðir við höfðingja í
Víðidal. Finnbogi varð líka að
hrökkva fyrir þeim og láta byggð
sína hér og flytja vestur á
Strandir. Enda má búazt við, að
hann hafi víðar getað átt sökótt
í héraði. Hvernig væri nú að
kenna þessum sterka vígamanni
virkisgerðina á Borginni? Hvern-
ig væri að hugsa sér hann ásamt
húskörlum sínum beygja sitt
breiða bak, brjóta upp steina og
leggja í hleðslur til varnar sjálf-
um sér og fylgismönnum sínum
gegn árás Vatnsdæla eða ann-
arra óvina, sem vígamaðurinn
ávallt gat átt yfir höfði sér?
Reyndar finnst ekki einn einasti
bókstafur í heimildunum, sem
bendir til, að höfundum sagn-
anna hafi einu sinni verið kunn-
ugt um, að Borgarvirki væri til,
þó að Finnbogasaga hins vegar
skýri allýtarlega frá vörn Finn-
boga á kletti nálægt Finnboga-
stöðum.
Þó að ég hafi nú nefnt Finn-
boga inn rama í þessu sambandi,
verð ég um leið að taka fram, að
það er harla ólíklegt, að saga
hans, sem af eðlilegum ástæðum
jafnan vill gera hlut hans sem
mestan af öllum málum, hefði
ekki getið afreksverka eins og
hleðslu Borgarvirkis, ef unnt
hefði verið að heimfæra það til
hans á nokkurn tátt. Það hefði
óneitanlega verið gaman að geta
tengt Borgarvirki við nafn þessa
sögufræga Borgarbónda, því að
mörgum mundi ekki þykja hann
ólíklegastur þeirra manna, sem
við sögur koma á þessum slóð-
um, til að hafa beitt sér fyrir
byggingu Borgarvirkis af ýmsum
sökum. En sem sagt, allar sögur
og sönnunargögn vantar, og er
hann því eiginlega dæmdur úr
leik.
Eins og ég sagði áðan, er mér
vitanlega ekki til nema ein
sögusögn, sem segja mætti að
gæti skýrt tilveru og tilgang
virkisins, þó að hún sé sögð til
skýringar á orðatiltækinu „að
kasta út mörsiðrinu“. Ýmsir hafa
viljað telja hana á rökum reista
og er hún alkunn, enda talsvert
verið um hana rætt og ritað. —
Segir hún frá því, að eftir heið-
arvíg — sjálfsagt sama haust
1018 — hafi Borgfirðingar safn-
að liði og gert herhlaup hingað
norður. Barði Guðmundsson eða
fóstri hans, Þörarinn inn spaki,
hafi séð þetta fyrir, og hafi Barði
því víggirt Borgina hér í milli-
tíðinni til þess að leita þar hæl-
is og verjast þaðan, ef með þyrfti,
og þegar Borgfirðingar komu,
hafi hann farið í Borgina með
mönnum sínum. Borgfirðingar
sátu nú um virkið og fengu ekki
aðgert og biðu þess, að vistir
varnarliðsins þrytu og sulturinn