Heima er bezt - 01.03.1952, Blaðsíða 9

Nr. 3
Heima er bezt
73
BORGARVIRKI
Borgarvirki hefur að geyrna tninjar uin eUthvert elzta — ef ekki það allra elzta sýnilegt
mannvirki í landi voru, mannvirki, sem hér er alveg einstakt i sinni röð, og er bvi
við hliðina á bœjarrústunum i. Stöng í Þjórsárdal einhverjar dýrmætustu fornleifar,
sem vér eigum.
neyddi þá til að gefast upp. Virk-
ismenn voru þá líka svo að-
þrengdir, að þeir áttu ekkert
matarkyns eftir nema eitt mörs-
iður. Þegar þeir nú köstuðu
grjóti út á umsátursmennina,
gerðu þeir það herbragð að láta
síðasta mörsiðrið fjúka með. En
er Borgfirðingar fundu það,
töldu þeir, að matvælum mundi
ekki hent út -th þeirra, nema
gnægð væri til innifyrir. Misstu
þeir þá alla von um að vinna
virkið, léttu umsátinni og riðu
heim. Þetta er sem sagt einasta
sagan, sem tengd er við Borg-
arvirki og uppruna þess, hversu
haldgóð, sem hún kann að reyn-
ast. Ef hægt hefði verið að sanna,
að þessi saga hefði frá öndverðu
verið sögð i sambandi við at-
burðina, sem skýrt er frá í Heið-
arvígasögu, eins og sumir hafa
haldið, hefði auðvitað ekkert
verið því til fyrirstöðu að taka
hana góða og gilda sem heimild
fyrir sögu virkisins. En því er nú
ekki til að dreifa. í formálanum
fyrir Heiðarvígasögu í hinni vís-
indalegu Fornritaútgáfu hefur
prófessor Sigurður Nordal sann-
að með óyggjandi rökum, að
þessi sögusögn hafi aldrei get-
að staðið í neinu handriti Heið-
arvígasögu. Sagan hafi aldrei
vitað neitt um herhlaup Borg-
firðinga norður hingað eða um-
sát um Borgarvirki. Prófessor
Nordal hefur líka fært rök, sem
erfitt er að mótmæla, fyrir því,
að Barði hafi hvorki getað haft
tíma né mannafla til að reisa
þetta mikla mannvirki eftir
heiðarvígin, enda er það í mót-
sögn við söguna sjálfa, sem seg-
ir, að Barði hafi gert ráð fyrir
að hafa „setu í Ásbjarnarnesi",
með öðrum orðum búist til
varnar heima hjá sér, ef leitað
yrði til hefnda á hendur honum,
er þá ekki ólíklegt að hann hafi
notað sinn takmarkaða tíma og
mannafla til að „gera virki á bæ
sínum“, eins og oft er komizt að
orði í sögunum, en virki um bæi
hafa að líkindum ekki verið ó-
þekkt hér á söguöld. — Það er
líka óhugsandi, að sagan, sem
fremur mörgum öðrum er all
orðmörg um smáatvik í sam-
bandi við stórviðburðina, hefði
þagað algerlega um svo einstæða
og mikilvæga atburði, ef höf-
undurinn hefði þekkt til þeirra,
sem hann vitanlega hefði hlot-
ið að gera, ef þeir hefðu gerzt og
orðið mönnum svo minnisstæð-
ir, að þeir hefðu getað lifað í
byggðarsögn fram á átjándu öld.
En sögnin er grunsamleg að
fleiru. Hún verður ekki rakin
með neinni vissu lengra en til
Páls Vídalíns, og margt bendir
til, að þessi gerð hennar sé ekki
mikið eldri. Hinsvegar er margt,
sem bendir til, að uppruni henn-
ar sé allgamall, og að feril henn-
ar megi rekja alla leið til ársins
390 f. Kr., er Gallar sátu um
Kapitolsvirkið í sjálfri Róma-
borg. Rómverski sagnaritarinn
Livius segir frá því, að þegar
hungrið fór að sverfa að Róm-
verjum, sem vörðu Kapitol, hafi
Gallar boðið þeim vopnahlé og
skorað á þá að gefast upp held-
ur en að deyja úr hungri. En
Rómverjar hafi svarað með því
að kasta síðustu matvælum sín-
um út til þeirra til að sýna, að
þeir væru byrgir. —
Sagt er, að afbrigði þessarar
sögu komi sex sinnum fyrir síð-
ar í sagnaritum Rómverja, og að
hún hafi oftlega gengið aftur í
sögnum um umsátur ýmsra staða
í Ítalíu gegnum miðaldirnar.
Józkur málsháttur bendir á, að
einnig þar hafi „mörsiðri“ öðlazt
þegnréttindi í þjóðsögum, og ný-
lega hef ég lesið þrjú norsk af-
brigði sömu sögu frá jafnmörg-
um stöðum þar. í þeim öllum eru
það útileguþjófar eða útlagar,
sem búizt hafa fyrir í kletta-
virkjum, og fá umsátursmenn-
ina til að hverfa frá með því að
kasta „síðustu flesksíðunni'1 út
úr virkinu.
Af þessu öllu er það ljóst, að
sögninni um mörsiðrið verður að
skipa í þann afarmikla flokk
farandsagna, sem lifa um aldir
og árþúsundir, flytjast frá einni
þjóð til annarrar og eru stað-
settar nú í þessu landinu, nú í
hinu, nú í sambandi við þennan
viðburð, nú við einhvern annan.
— Eða að minnsta kosti er það
víst, að hafi „mörsiðrinu“ ein-
hverntíma verið kastað út úr
Borgarvirki, þá hefur það þó átt
aldurstiginn og æruverðan for-
föður suður á Kapitoli í Róm
nærri því fjórum öldum áður en
tímatal vort hefst, og síðan átt
marga ættingja víðsvegar um
lönd.
Það er með þetta eins og svo
margar aðrar óráðnar gátur
sögunnar, að freistandi er að láta
ímyndunaraflið glíma við þær,
þó að maður verði að viðurkenna,
að í raun og veru sé maður engu
nær, og það hefur óneitanlega
verið gert hér með því að tengja
sögnina frá umsátri Galla um