Heima er bezt - 01.03.1952, Blaðsíða 10

74
Heima er bezt
Nr. 3
Kapitol við Borgarvirki. — Og
það er þá líka afsökun mín, að
ég hef nú dvalið helzt til lengi
við þetta efni. En samt sem áð-
ur langar mig til að benda á eina
skýringu enn, og þá, sem mér í
raun og veru finnst lang senni-
legust, enda er hún einföldust.
Landnámsmenn, sem hingáð
komu, þekktu auðvitað allir
meira og minna til byggðaborga,
sem staðið höfðu um aldir og
verið notaðar á ófriðartímum í
heimalandi þeirra. — Sumir
höfðu ef til vill séð slíkar borgir
hlaðnar vestur í írlandi, þar sem
norskir víkingar höfðu lagt land
undir sig og tekið sér bólfestu,
eða í Austurvegi, þar sem viking-
ar og landnemar byggðu sér virki
af sömu tegund einnig um þess-
ar mundir. Ef til vill hafa þeir
þó aldrei séð stað, sem hentugri
var frá náttúrunnar hendi til
virkisgerðar, þar sem með nokkr-
um umbótum mátti gera klett-
inn að óvinnandi borg eða kast-
ala með hergögnum þeirra
tíma. Að öðru leyti var stað-
urinn líka hinn ákjósanlegasti
fyrir byggðaborg, eins og þær,
sem þeim voru kunnar frá Nor-
egi. Hann er á mótum tveggja
sveita og gat verið annarri eða
báðum til varnar eftir ástæðum.
Hér er víðsýni svo mikið, að til
mannaferða má sjá langar leið-
ir í hvaða átt, sem litið er, af
landi og frá sjó, og ekki er ólík-
legt, að mönnum, sem víkinga-
ferðum voru vanir og þekktu
hátterni víkinga, hafi dottið í
hug, að ófriður gæti- borizt á
hendur þeim frá sjó eigi síður
en landi, og að hér væri ekki ó-
álitlegt fyrir ófriðarmenn að
halda skipum sínum inn úr ós-
unum og athafna sig á hinum
stóru hópum bæði að austan og
vestan. Hér hafi því verið gerð
byggðasamtök um að víggirða
Borgina til þess að eiga þar hæli
og virki til varnar byggðunum,
hvað sem að höndum kynni að
bera. Mannvirkið er líka í sjálfu
sér það mikið, að langlíklegast
verður að telja, að það geti ekki
verið verk einstaks manns með
þeim liðsstyrk, sem einstaklingur
gat átt yfir að ráða, heldur allra
byggðarmanna úr Vesturhópi og
Víðidal. Má þá helzt gera ráð
íyrir, að virkið sé byggt á sjálfri
landnámsöldinni, á meðan
byggðaborgir Noregs voru mönn-
um enn í fersku minni, því að
um það verður ekki villzt, að
þetta mannvirki hefur verið
sömu tegundar, og fyrirmyndin
sótt þangað.
En hvað sem nú kann að hafa
vakað fyrir þessum fornu Vest-
urhópsingum og Víðdælingum,
sem virkið gerðu, er það stað-
reynd, að hér hefur það staðið
gegnum aldirnar sem minni um
þá, um verkkunnáttu þeirra og
framtak. En aldirnar hafa ekki
látið það óáreitt. Frost og vatn
hefur sprengt sjálfan klettinn,
svo að úr honum hefur hrunið
hér og þar, og hefur það að sjálf-
sögðu raskað hleðslunum, jarð-
skjálftar geta líka hafa orsakað
hrun, og aurrennslið ofan af
klettinum hefur smám saman
unnið bug á stærsta víggarðin-
um, þar sem Borgin um leið var
veikust fyrir frá náttúrunnar
hendi, hér að sunnanverðu, svo
að hann var hruninn til grunna
nema endarnir, sem lágu á berg-
brúninni og til allrar hamingju
gátu sagt til um stefnu hans. —
Menn hafa sjálfsagt einnig unn-
ið eitthvað að því að flýta fyrir
hrörnuninni. — í Noregi er sagt,
að smölum hafi þótt gaman að
reyna kraftana á að hrinda nið-
ur þeim björgum, sem fornmenn
höfðu lagt í hleðslur byggða-
borganna, og vera má, að eitt-
hvað- svipað hafi átt sér stað
hér.
Víst er, að sýnilegt var, að inn-
an tíðar yrði lítið eftir af þessu
dýrmæta minnismerki fornald-
arinnar, ef ekkert yrði aðgert.
Fyrir einum tveim til þrem ár-
um kom sú hugmynd fram í
Húnvetningafélaginu í Reykja-
vík, að endurreisa bæri Borgar-
virki. Mér er ókunnugt um, hver
fyrstur hefur átt þá uppástungu,
því hefur ekki verið haldið á
lofti, en væntanlega má sjá það
i fundargerðum félagsins. En
hvað sem um það er, þá hefur
þessari góðu hugmynd verið
haldið svo ötullega fram, að nú
er verkinu lokið og endurreisn
Borgarvirkis er staðreynd fyrir
allra augum. Að vísu tel ég ekki,
að gera megi ráð fyrir, að Borg-
in standi nú fullkomlega með
sinni fornu reisn. Hún er og
verður rúst i vissum skilningi og
fornleifar eins og áður, og ým-
islegt er það, sem ekki hefur ver-
ið hreyft við, t. d. búðartætturn-
ar, sem sj á má hérna inni í virk-
inu. En þær eru útaf fyrir sig
mjög merkar fornleifar. En svo
mikið hefur þó verið gert, að nú
má til fulls sjá, hvernig virkið
hefur litið út, þegar það stóð
enn óhaggað af tönn tímans, og
til alls hefur verið vandað, sem
gert hefur verið, og engu brjál-
að, heldur hlaðið upp eftir því,
sem sjá mátti, að hinir fornu
víggarðar hafa staðið. Er það nú
von vor allra, að virkið á Borg-
inni standi nú enn um aldir sem
sýnilegt minnismerki fornaldar-
innar, og þótt tvær af hinum
meiriháttar hleðslum séu gerðar
á þessu vori, þá eru þær þó úr
sömu steinum og á sama hátt
lagðar og þær hafa verið frá önd-
verðu að svo miklu leyti, sem
slíkt verður séð.
Á sporinu!