Heima er bezt - 01.03.1952, Blaðsíða 14

78
Heima er bezt
Nr. 3
Sveinbjörn Benteinsson:
R í M U R
Það var forn siður áð sitja við
eld og fara með sagnir. Afreks-
verk og aðrir sögulegir viðburðir
voru efni þessara frásagna, einn-
ig goðsagnir.
Einhverjir sundurgerðarmenn
hafa hugsað sér þá tilbreytni að
skipa orðum sögunnar í stuðl-
aðar setningar, þannig varð frá-
sögnin minnilegri.
Forn kveðskapur norrænna
þjóða var rímlaus, en stuðlar
voru traustari en nú gerist.
Mjög mikill skáldskapur er í
þessum aldna kveðskap, svo sem
Eddukvæðum og ljóðum nokkur-
um frá Norégi, sem ort voru á
víkingaöld, en hafa geymst á ís-
landi. Ynglingatal Þjóðólfs hvin-
verska er bráðskemmtilegt kvæði
og fróðlegt. Hjá Agli okkar mót-
ar glöggt fyrir áhrifum frá
Þjóðólfi. Sennilegt þykir, að Eg-
ill hafi fyrstur norrænna manna
ort kvæði með endarími:
Sleit und freki
en oddbreki
gnúði hrafni
á höfuðstafni.
Endarím var þá gamalt orðið í
kirkjuljóðum suður í löndum.
Innrím er eldra á Norðurlönd-
um en lokarím. Bragi skáid (um
800), notar rím en lauslegt þó,
eins og um byrjun sé að ræða:
Rósta varð í ranni
Randvés höfuðniðja,
þá er hrafnbláir hefndu
harma Erps of barmar.
Þetta er að líkindum upphaf
dróttkveðins háttár. „Með þeim
hætti er flest ort, þat er vandað
er,“ sagði Snorri.
íslendingar ortu ógrynnin öll
með dróttkvæðum hætti allar
götur til okkar daga. Einkum
notuðu þeir háttinn við höfð-
ingjadrápur og síðar heilagra
manna ljóð og önnur viðhafnar-
kvæði, til skipta við hrynhendu
Arnórs jarlaskálds:
Mikj áll vegr þat er misgört þykir
mannvits fróðr ok allt it góða;
tyggi skiptir síðan seggjum
sólar hjálms á dæmistóli.
Víxlrímið kom hingað löngu
síðar en endarím; sennilega á
tólftu öld. Danskvæði forn eru
víxlrímuð en illa rímuð (rím-
villt).
Loftur er í Eyjum,
bítur lunda bein,
Sæmundur er á heiðum,
etur berin ein.
Danskvæði urðu ekki áhrifa-
mikil hér á landi og má það kall-
ast happ. En af danskvæðum er
sprottin önnur ljóðagréin, sem
meiri þroska náði.
Margt er nú óljóst um upphaf
rímnagerðar, en þó eru líkur til
að þær hafi fyrst ortar verið um
miðja 14. öld. Þrjár virðast
helztu uppsprettur þeirra: drótt-
kvæðin, dansar og kirkjusöngv-
ar. Elzti rímnabragurinn, fer-
skeytt, virðist eftirlíking af
bragarhætti helgiljóða latn-
eskra, aðeins bætt við norrænu
stuðlunum. Einar Gilsson hét
maður norðlenzkur og sennilega
skagfirzkur, hann var lögmaður
norðan og vestan og sýnist að
hafa verið mikils metinn mað-
ur. Einar er fæddur um 1320.
Einar orti kvæði um Guðmund
biskup góða. Það kvæði var með
dróttkveðnum hætti og vel ort.
Einar orti líka um Ólaf helga og
er frægastur fyrir það:
„Milding hafði menntir þær
er mestar voru í heimi.
Hvergi frægra hilmi fær
hvorki af gleði né seimi.
Sumir telja, að þetta sé upp-
haf rímnagerðar og getur það vel
staðizt að minni hyggju, en
verður þó alls ekki fullyrt.
Nokkrar aðrar rímur eru til frá
elztu tímum rímnakveðskapar.
Þróun rímna og fjölbreyttni
varð slik, að engin grein ís-
lenzkrar kvæðagerðar kemst þar
í hálfkvisti, og mér þykir ólík-
legt, að annars eins finnist dæmi
um víða veröld.
Það eru einkum bragarhætt-
irnir, sem hafa orðið til þess að
gefa rímunum þessa marg-
breyttni umfram aðrar tegundir
söguljóða. Hættir rímna eru ó-
teljandi. Séra Helgi Sigurðsson á
Melum safnaði ógrynni af
rímnabrögum og gerði af þessu
bók. ÞaT’ eru taldir meir en 2000
hættir, en sumt þeirra tilbrigða,
sem Helgi tínir til, eru varla
sjálfstæðir bragir, svo sem þeg-
ar hann telur mismunandi
stuðlaskipun greina sundur
hætti og ýmsar smávægilegar
sniðhendingar eru varla nægar
til að gera sérstakan bragarhátt.
Örðugt er að skrifa um rímna-
bragfræði, meðan ekki er til
handhæg bók um þessi efni; sú
bók er nú í smíðum.
Rímur hafa nú verið ortar í
sex aldir, en saga þeirra eftir
1600 er óskráð að mestu. Mér
þætti fara vel á því að skipta
sögu rímnana í þrjá þætti,
þannig:
I. Frá upphafi rímnagerðar til
siðaskipta, þ. e. um 200 ár. Fáir
rímnahöfundar eru nafngreind-
ir á þessum tíma, nema Einar
Gilsson og Sigurður blindur (á
16. öld), eining er talið, að Jón
Arason hafi ort hluta af Ektors-
rímum.
Rímur þessa tímabils eru
miklu einfaldari en síðar varð,
hættir fáir og yfirleitt ekki dýr-
ir. En í þessum gömlu rímum er
margt af þvi sem mér þykir feg-
urst og skáldlegast í rímum:
„Oft er kveðið af ýtum þeim
er unnu fljóðum björtum,
út í lönd og austur um heim
angist báru í hjörtum."
(Griplur.)
í þessum gömiu rímum er víða
ákaflega hreinn og tær skáld-
skapur borinn fram á máli þess
tíma.
II. Frá 1550 til 1750. Þetta er
tími mikilla byltinga í rímna-
kveðskapnum. Þá fjölgar háttum