Heima er bezt - 01.03.1952, Blaðsíða 15

Nr. 3
Heima er bezt
79
firnamikið og keriningar aukast,
en spillast.
Fjöldi rímnaskálda er kunnur
frá þessu tímabili. Magnús prúði,
Hallur Magnússon og Þórður á
Strúgi voru þekkt rímnaskáld á
seinni helmingi 16. aldar og
settu þann svip á rímurnar, sem
þær héldu síðan að miklu leyti.
Guðbrandur biskup amaðist
við rímunum og þótti þær of
veraldlegar. Fyrir tilstilli Guð-
brands voru ortir nokkrir rímna-
flokkar af þáttum úr biblíunni,
en ekki náðu þær miklum vin-
sældum. Biblíurímur voru ortar
eftir daga Guðbrands og eru, að
minni hyggju, merkilegri bók-
menntir en talið hefur verið.
Bjarni skáldi orti rímur nokkr-
ar snemma á 17. öld og er drjúg-
ur skáldskapur í þeim víða en
stirður kveðskapur. Bjarni hefur
verið eitt af höfuðskáldum okk-
ar, en hefur setið í skugganum.
Kolbeinn jöklaraskáld er
frægur fyrir rímur sínar og
fleira. Hann fann Kolbeinslag:
„að mæla ljóð og miðla óð
mér er lént og allvel hent,
tals um sjóð er tungan fróð
tignum spennt á orðamennt.“
Rímur eru til eftir Guðmund
Andrésson á Bjargi, stirðkveðn-
ar og fornyrtar. Guðmundur
orti rímu með sléttubandahætti
e. t. v. fyrstur manna, þó er 5
línu banda ríma Hallgríms frá
líkum tíma.
Hringhent erindi finnst hjá
Guðmundi en ekki fyr svo ég viti.
Elzta hringhenduríma, sem ég
hef séð, er í síðari hluta Hrólfs-
rímna kraka, en sá hlutinn er
talinn eftir Þorvald Magnússon
frá Húsavík, 1670—1740, og gæti
hann hafa fyrstur ort rímu með
hringhendum hætti, og til þess
benda e. t. v. orð hans í man-
söngnum:
„Breyttan skyldi efna óð
„Dvínar mátt við mærðar slag
mansöngs þátt að greina,
vandan hátt, þó veikt sé lag
verður brátt að reyna.“
Hringhendan varð síðar ein-
hver vinsælasti háttur í rímum
og öðrum kveðskap og er það
enn. Hallgrímur Pétursson var
liðugt rímnaskáld þó hann yrði
frægari af öðrum skáldverkum.
Guðmundur Bergþórsson, 1657
—1705, var einna afkastamestur
allra rímnaskálda og orti undir
mörgum háttum og fann nýja.
Olgeirsrímur hans eru 60 að tölu
og hver ríma með sínum brag.
Þorlákur Guðbrandsson hefur
ort fyrri hluta Úlfarsrímna og
af meiri skáldlist en gerist í
rímum þeirrar tíðar. Eiríkur
Hallsson, 1614—1698, var kjarn-
yrtur og fyndinn í rímum sín-
um.
III. Frá miðri 18. öld til 20.
aldar. Þegar kemur fram á 18.
öld verða rímur með öðrum blæ
en fyr: liðugri og léttari að öll-
um kveðskaparhætti. Þessa
breytingu má sjá hjá Þorvaldi
Magnússyni og jafnvel fyr.
Árni Böðvarsson, 1713—1777,
orti margar rimur og með nýjum
brögum, oft. Snorri á Húsafelli,
1710—1803, notaði líka nýja
hætti, en var stirðkvæðari en'
Árni.
Magnús Magnússon í Magn-
ússkógum var stórvirkur í
rímnagerð og orti oft vel, en
ekki mjög undir nýjum brögum.
Guðmundur Bergþórsson, Árni
Böðvarsson og Magnús hafa
sennilega ort mest af rímum,
miðað við erindatölu. Sigurður
Breiðfjörð er nú á dögum víst
frægastur og vinsælastur allra
rímnaskálda. Hann var slíkur
listamaður í kveðskap, að þrátt
fyrir marga og stóra galla á rím-
um hans, eru þær meðal þess
bezta, sem ort hefur verið á ís-
landi. Sigurður fann marga nýja
hætti, svo sem nýhendu og ný-
langhendu:
„ísum ryður eins og fjöðrum
af sér niður í þungum spöngum,
gnauðar iða á grundar jöðrum,
glymur kliður strauma löngum.“
Bólu-Hjálmar var rammaukið
rímnaskáld en ekki nýjunga-
gjarn í háttavali.
Sigurður Bjarnason, 1841—
1865, hét maður, Húnvetningur
að ætt og uppeldi. Hann orti
rímu um Hjálmar hugumstóra,
af mikilli snilld, og var þá varla
tvítugur. Fleiri rímur kvað
Sigurður og hefði vafalaust orð-
ið rímnaskáldskapnum að miklu
liði ef honum hefði enzt aldur.
Hann dó 1865, hálfþrítugur.
Símon Dalaskáld var á líkum
aldri og Sigurður en lifði fram til
1916. Símon orti mikið af rímum
og sumt vel, en var hroðvirkur og
skorti menntun og fágun í ljóða-
gerð. Margt er skemmtilegt í
rímum Símonar og fimlega kveð-
ið. Símon notaði afar-fáa bragi,
svo margt sem hann þó orti.
Alþingisrímur Guðm. Guð-
mundssonar eru sannarlega
listaverk og hafa margan heil-
næman hlátur vakið.
Þorsteinn Erlingsson var mik-
ill rímnavinur, en orti þó engar
sjálfur, en kvað undir rímna-
brögum af fegurri list. Einar
Benediktsson gerðist málsvari
rímnanna og orti sjálfur rímu.
Sú ríma er mikið meistaraverk,
en mjög gölluð á margan hátt,
enda sléttubandahátturinn of
erfiður til að halda út með hann
heila rímu. En þó að Ólafsríma
sé gölluð sem heild, þá er þar
mikil snilli víða, einkum í man-
söngnum.
Magnús Stefánsson (Örn Arn-
arson) orti rímur af Oddi sterka.
Ekki geta þær kallast neitt höf-
uðverk en þar eru margar vísur
brjáðsnjallar!
Margir hafa ort rímur á seinni
árum og er margt af því vel
k veðið. Ég nefni hér þá Snæ-
björn Jónsson, Áma Óla og
Stein Steinarr. Ýmsir héldu fyrir
nokkrum árum, að rímur yrðu
ekki ortar framar að neinu ráði,
en nú horfir þetta öðruvísi við.
Fjórði þáttur rímnasögunnar er
að hefjast. Margt hefur breytzt
frá tímum Sigurðar Breiðfjörðs
og hljóta rímnaskáld nútímans
að gæta þess. Rímnaformið og
rímnabragirnir er enn í f ullu
gildi. Heiti og kenningar þurfa
að komast til vegs og virðingar
í nýrri mynd að nokkru leyti.
Frásagnarháttur rímna mun
verða nokkuð á annan veg en
tíðast var eftir fornri hefð.
Fróðir menn segja, að rím-
urnar hafi bjargað máli okkar
frá glötun; enn er tungan í
miklum háska; enn geta forn-
sögurnar og stuðlamálið bjarg-
að okkur.
Meðan strengur nokkur nær
nýtum háttum braga,
héðan lengi flogið fær
frægðar máttug saga.
Sveinbjörn Benteinsson.