Heima er bezt - 01.06.1952, Blaðsíða 7

Nr. 6
Heima er bezt
167
Jón Marteinsson:
Síðasta skeiðið
I.
Ekki var bærinn í Grænumýr-
artungu háreistur nokkru fyrir
aldamótin 1900, ómerkilegir
moldarkofar voru það. Þó var
þetta gististaður göngumanna á
vetrum, er þeir yfirgáfu heimili
sín, sér og heimilisfólki til lífs-
bjargar í verstöðvunum á Skipa-
skaga og á Suðumesjum við
Faxaflóa. Margur kom þangað
lúinn að kveldi til að leita sér
þarna hvíldar og hressingar yfir
nóttina, áður en hann lagði á
fjallveginn milli Norður- og Suð-
urlands. Sá fjallvegur er þó ekki
talinn nema 25 km., og veit nú
fólk varla af honum, sem svífur
yfir hann á hraðskreiðum bif-
reiðum. En göngumaðurinn
þurfti helzt að vera ólúinn, áður
en hann lagði Holtavörðuheiði
undir fætur sér með bagga á
baki í misjafnri færð og veðri.
Og allir þeir göngumenn, er
komu lúnir að kveldi undir heið-
ina, norðan af Skagaströnd og
Skagafirði og víðar af Norður-
landi, komu afþreyttir og glaðir
og reifir út úr hinum lágreistu
húsakynnum frá Áma bónda.
Já, Árni hét hann, sem réð þarna
ríkjum, og var Einarsson. Ekki
er ég svo fróður að geta rakið
ætt hans, enda skiptir það litlu
máli; aðalatriðið er, að hann var
vel kynntur af gestum sínum og
nágrönnum fyrir létta og glaða
lund. Og hann er líka þekktur í
seinni tíð af bókum frú Ingunn-
ar á Kornsá, meðal annars að
hafa komið með leigurnar í trogi
til Jóns bónda Jónssonar á Mel-
um, föður Ingunnar. En athug-
um nú málið; erfitt hefur það
verið efnalitlum bónda að draga
saman smjör í leigurnar á þeim
erfiðleika- og harðindaárum, og
mannlegt er það, þótt hann vildi
að sér yrði sem drýgst úr þeirri
klípu, sem hægt var að draga
saman.
Um nokkur ár var Ámi hrepp-
stjóri í Bæjarhreppi, en hvort
þau voru mörg eða fá, veit ég
ekki gjörla, en það mun hafa
verið næst eftir Matthías Sívert-
sen á Kjörseyri eða á árunum
fyrir og eftir 1870. Frá hrepp-
stjóraárum Áma er þessi vísa:
„Forstandsmaður menntaður,
metinn vel, hinn skýri,
og hreppstjóri ástverður
Árni í Grænumýri“.
Venjulega var sezt að spilum á
vetrum, er vermenn höfðu klætt
sig úr plöggum sínum, étið af
nestinu og þeim greiða, er hús-
ráðendur létu í té. Var þá venju-
lega spilaður gosi upp á peninga
og var þá oftast allfjörugt við
Þáttur sá, er hér birtist
og segir frá örlagaríkum
atburði, er gerðist norður í
Hrútafirði fyrir tœpum 60
árum, er skrásettur af Jóni
Marteinssyni, en hann hef-
ur að undanförnu verið
gœzluvörður sauðfjárvarn-
ar á Holtavörðuheiði.
spilaborðið. Þótti gestum bónd-
inn vera fastheldinn við að nota
gömlu spilin, þó þau væru orðin
lúð og slitin, en svo kom, að þeir
neituðu að nota þau; og fylgir
það sögunni, að betur hafi þeim
haldizt á aurum sínum eftir að
ný spil komu til sögunnar. Ég
man sæmilega vel eftir Árna á
hans síðustu árum; ég man vel
eftir gamla, hvatlega mannin-
um með gráa alskeggið og glað-
lega svipnum, og konunni hans,
Guðrúnu Bjarnadóttur, þótt
hún væri hlédræg og gæfi sig
lítið að gestum. Ég man líka
eftir rauða gæðingnum hans,
sem honum þótti svo vænt um
og bar hann síðasta spölinn í
hina votu gröf og ekki er að
efa, að hann hafi tekið fallegan
skeiðsprett á rennisléttri eyr-
inni.
II.
Það var um veturinn 18. nóv.
1893, að Árni þurfti til Borð-
eyrar. Veður var gott og reið-
færi ágætt, og hyggur hann
gott til að leggja söðulreiði á
gæðing sinn, og njóta kosta
hans á hjarninu. í för með hon-
um slóst bóndinn á Fögru-
brekku, Jón Sigurðsson. Riðu
þeir nú sem leið liggur til Borð-
eyrar og komu þar um miðjan
dag. Dvölin í kaupstaðnum varð
alllöng eins og venjulega, því
þeir, sem réðu þar ríkjum, tóku
Árna ævinlega höfðinglega og
voru þar drykkjur og ölteiti,
því hann var hrókur alls fagn-
aðar. Ekki skal sagt, að spilað
hafi verið með gestinn, en gam-
an höfðu þeir af honum, er hann
dansaði í kringum borðið, þegar
hann var orðinn hreyfur mátu-
lega, sem sjaldan fór yfir það
og ekki í þetta sinn.
Þegar degi hallar og nálgast
rökkur, héldu þeir félagar heim
á leið og létu gæðingana troða
fagurgljáandi hjarnið inn fjörð-
inn í kveldkyrrðinni og njóta
kostanna í ríkum mæli.
„Að Fögrubrekku fóru
rekkar báðir
Lyngormsbekkj a-lundum frá,
lán var ekki gengið þá“
segir Guðmundur Tómasson í
kvæði eftir Árna. Þeir komu að
Fögrubrekku og stendur Árni
þar alllengi við, því þeir bændur
áttu mikið eftir ótalað og ef til
vill var eftir lítið tár á pelaglasi
að gleðja sig víð. En oft spilla
ill atvik gleðinni, og svo vildi
verða í þetta sinn, því gestur-
inn bregður við hart og segir, að
kalt vatn renni ofan eftir sér
innan klæða, athugar hann þá
vasapela sinn, er hann geymdi í
brjóstvasa sínum, en þar er allt
eins og á að vera, verður svo
ekki meira, því þetta hverfur, en
svo endurtekur þetta sig, og
bregður honum þá illa og slær
óhug á fólkið, en þetta hverfur
eins og í fyrra skiptið. Nokkru
síðar býst hann til heimferðar,
út í stjörnubjarta nóttina með
gleði og sorgir i huga sér frá
farinni lífsleið.
Nóttin líður, norðurljósin
leiftra og stjörnurnar spegia
sig í svellunum; við og við heyr-
ast hvellir brestir, þegar frosti
klýfur þau. En hvað er þetta?