Heima er bezt - 01.06.1952, Blaðsíða 13

Nr. 6
Heima er bezt
173
Sveinn Pálsson
Frjáls þinn og auðugur andi
sér átti og nýtti
álfaslot hverjum í hamri
og hægindi í skýjum,
búgarð hvers í blómsturs
bikari miðjum,
og hvern til viðtals sér valdi
af vitringum liðnum.
Örlaga örvar því náðu
þig aldrei að fella,
að undanfæri þinn andi
ætíð sér hafði,
var hann að leikum með liðnum,
eða ljósálfum muna,
harmanornir þá heima
hann hugðu að finna.
Svo kveður Bjarni Thoraren-
sen um Svein Pálsson lækni lát-
inn. Líklega hafa fáir íslending-
ar hlotið fegurra eftirmæli og
sannara. „Þegar harmar og mót-
læti heimsóttu Svein leitaði
hann sér huggunar með því að
skoða dýrð náttúrunnar og ör-
byrgð og andstreymi lífsins
fengu aldrei bugað hann“, segir
Þorvaldur Thoroddsen í hinu
merkilega ævisöguágripi sínu
um Svein Pálsson. En Þorvaldur
átti mestan og beztan þátt í að
kynna þjóðinni hið merka ævi-
starf hans, þangað til Ferðabók
Sveins og önnur rit komu út í
heild fyrir örfáum árum.
Sveinn Pálsson var fæddur 25.
apríl 1762 á Steinsstöðum í
Tungusveit í Skagafirði. Hann
nam læknisfræði hjá Jóni
Sveinssyni landlækni í Nesi í 4
ár, en áður hafði hann verið út-
róðrarmaður á Suðurnesjum og
farið margar skreiðarferðir suð-
ur á land, eins og títt var í þá
daga. Árið 1787 sigldi Sveinn til
háskólans í Kaupmannahöfn til
þess að læra læknisfræði til
fullnustu, auk náttúrufræði,
sem hann hafði verið hneigður
fyrir frá barnæsku. Hann tók og
snemma að fást við ritstörf, því
að á námsárum sínum í Höfn
ritaði hann margar greinar í
Lærdómslistafélagsritin. Sveinn
hefði víst helzt kosið að mega
gefa sig að náttúrufræði, en
það var lítil atvinnuvon í þá
daga. Þó fékk hann danskan
styrk til þess að ferðast um ís-
land til rannsókna. Á næstu ár-
um fór hann mjög víða um land-
ið og rannsakaði m. a. eldgíga-
röðina við Skaptá, en þá voru
tíu ár liðin síðan hin miklu og
örlagaríku gos höfðu verið þar.
Á þessum ferðum sínum gerði
hann margar og mikilvægar
uppgötvanir, og skýringar hans
á eðli skriðjökla eru svo veiga-
miklar og langt á undan sínum
tíma, að þær skipa honum sess
meðal frumherjanna í alþjóða-
vísindum og eru fyrir löngu við-
urkenndar. Loks kom svo, að
hann gat ekki fengið styrk til
rannsóknanna lengur. Varð
hann því að leita annarra úr-
ræða. Kennslustarf við Reykja-
víkurskóla brást og þá var ekki
um annað að gera fyrir hann en
að fara að búa. Bjó hann á Yzta
Skála undir Eyjafjöllum og Kot-
múla í Fljótshlíð, en þegar stofn-
að var nýtt héraðslæknisemb-
ætti á Suðurland árið 1799, sótti
Sveinn um það og var veitt emb-
ættið. Náði héraðið yfir Árnes-,
Rangárvalla- og Vestur-Skapta-
fellssýslur auk Vestmannaeyja í
ofanálag. Settist hann að í Suð-
ur-Vík í Mýrdal árið 1814 og bjó
þar til dauðadags. Læknisum-
dæmi Sveins var eitt hið erfið-
asta á landinu. Yfir fjölda stór-
vatna var að fara og komst hann
oft í hann krappann á þeim
ferðum, en hann var einn af
beztu vatnamönnum í Skapta-
fellssýslu, og er þá mikið sagt.
Má segja, að hann yrði að fara
um allt Suðurland, því að hann
var stundum sóttur alla leið
austur á Djúpavog. Fékk hann
oft litla sem enga greiðslu fyrir
læknisstörf sín og varð því að
stunda búskap til þess að geta
framfleytt fjölskyldu sinni. Var
hann lengstum bláfátækur og
varð að stunda sjóinn sjálfur í
Mýrdalnum eða Landeyjum eft-
ir því sem verkast vildi. Kom það
oft fyrir að menn biðu hans, er
hann kom heim úr sjóferð, og
varð hann þá að fara langar
leiðir í læknisvitjun. En þrátt
fyrir alla þessa örðugleika var
áhugi hans á vísindunum hinn
sami, eins og dagbækur hans og
önnur rit votta. Eitt ár var hann
settur landlæknir, en var þó ekki
veitt embættið, þótt hann væri
hæfari í það en sá maður, sem
hlaut það að lokum. Hefði hann
áreiðanlega notið sín betur í
slíku embætti, en það er eins og
þau illu örlög hafi jafnan hvílt
á stjórnendum þessarar þjóðar,