Heima er bezt - 01.06.1952, Blaðsíða 14

174
Heima er bezt
Nr. 6
S ögur Hannesar á Núpsstað
jafnt erlendum sem innlendum,
að ganga fram hjá sínum mestu
og beztu mönnum. Samtíðin
hefur sjaldnast skilið þá, sem
vegna óvenjulegra hæfileika eru
hafnir yfir fjöldann.
Efnahagur Sveins Pálssonar
var jafnan örðugur. Heimilið
var stórt og börnin mörg. Auk
þess var þar mikil gestanauð, en
það er mál margra, að Þórunn
kona hans hafi átt beztan þátt
í því, hve vel þau komust af.
Hún var dóttir Bjarna land-
læknis Pálssonar. Var hún bú-
sýslukona hin mesta. Þau hjón
urðu fyrir barnamissi meðan
þau bjuggu í Vík, misstu tvo
stálpaða drengi voveiflega, ann-
ar hrapaði í Víkurhömrum, en
hinn dó úr blóðeitrun. Tók hann
sér það mj ög nærri, eins og eðli-
legt var. Stundum sótti á hann
þunglyndi, en þrátt fyrir það
var hann glettinn og gaman-
samur í vinahóp. Áhugi hans á
náttúrunni hélzt fram á elliár
og hann fór oft einsamall inn á
heiðar til að safna grösum og
athuga náttúruna. f hjáverkum
frá erfiðum læknisferðum og
búsýslu stundaði hann ritstörf.
Flest rita hans lágu í handriti
heila öld eftir dauða hans, en
nokkur auðnaðist honum að sjá
á prenti. Einhver merkustu
þeirra eru Ævisögur Bjarna
Pálssonar landlæknis og Jóns
Eiríkssonar, en náttúrufræðisrit
hans komust ekki á prent, enda
ólíklegt að margir yrðu til að
lesa þau, eins og þá var ástatt
hér á landi. Talsvert ritaði hann
og í blöð og tímarit þau, er þá
komu út hér á landi. — Hann
andaðist í Vík 24. apríl 1840, en
konu sína hafði hann misst 4
árum áður.
Sveinn Pálsson verður jafnan
talinn til beztu sona þessa lands
að fomu og nýju. Hann var ást-
sæll meðal Skaptfellinga og gam-
alt fólk í minni þeirra er nú lifa,
talaði um hann með hinni mestu
virðingu. Er það sannmæli, og
sem mælt fyrir munn þeirra,
sem Grímur Thomsen segir í
kvæðinu um Kóp:
„Úr bams og móður bætti
hann þraut,
blessun upp því skar hann,
önnur laun hann engin hlaut,
ánægður þó var hann.“
Hannes Jónsson á Núpsstað í
Fljótshverfi, fyrrum póstur, er svo
þjóðkunnur maður, að eigi er þörf
að kynna hann fyrir lesendum
„Heima er bezt“. Þegar Helgi rith.
Valtýsson var að safna efni í Pósta-
þætti sína, áttu þeir Hannes bréfa-
skipti um all-langa hríð. Bar marg.
á góma í bréfum þeim, og m. a.
smásögur þær, er fara hér á efcir.
HulduhúsiS i Hvítárholtum.
Áður fyrr var sú trú hér um
slóðir, að eitthvað grunsamlegt
byggi inni á svokölluðu Eystra-
fjalli og Hvítárholtum, sem hér
eru inni á nyrztu fjárleitum.
Þótti óvarlegt að vera þar einn
á ferð. Var þar áður mikill birki-
skógur og er enn, þótt mikið
hafi maðkurinn eytt honum á
síðari árum. Lítils hefi ég þó orð-
ið var á þessum slóðum, enda
látið sögur þær inn um annað
eyrað og út um hitt.
Á sumrum voru hross höfð á
Hvítarholtum til hagagöngu og
sótt á hausti. Eitt sinn er ég var
að sækja hross og fór neðanvert
við skógartorfu nokkra, sé ég til
vinstri handar mér hinum meg-
in torfunnar, að því er mér virð-
ist stafn á húsi með glugga á,
en þar eð ég var á ferð, bar
skógurinn þegar af, og sá ég
þetta aðeins í svip milli hrísla.
Þótt ég vissi fullvel, að hér
gæti ekki verið um neitt hús að
ræða, sný ég þegar við og kem
aftur á sama staðinn og áður.
Jú, svo sannarlega var þetta
hússtafn með glugga, og rétt þar
sem skógurinn bar af, mótaði
fyrir dyrum. Ekki gat ég fellt
mig við þetta og fer því um-
hverfis skógartorfuna og þang-
að, sem ég hafði séð húsið. Var
þar og önnur torfa lítið eitt víði
vaxin. En hvar var nú húsið?
Þarna var mér ekki sjáanlegt
neitt hús, eins og ég auðvitað
vissi áður. En það, sem mér hafði
sýnst vera hús, var steinn all-
stór, í lögun sem torfhús, með
fallegu, lyngi vöxnu þaki, en
þilið, kletturinn, var ekki með
sjáanlegum glugga né dyrum. —
Ég lét mér þetta á sama standa
og hélt mína leið. En einkenni-
leg missýning — eða hugarburð-
ur var nú samt þetta.
Draumur og vaka.
Á einum stað í Eystrafjalli
hafði ég veitt því eftirtekt, sér-
staklega í einni torfunni, að
skógarhríslurnar voru - orðnar
áberandi gamlar. Tók ég því fyr-
ir að höggva allt hið elzta og
gera til kola, sem kallað er.
Þarna hagaði svo til, að lækjar-
foss um 8 m. hár féll þarna of-
an og skar sundur torfuna, og
hafði þarna myndazt falleg
hvilft eða hvammur. Hjó ég nú
skóginn beggja megin lækjarins
og setti í köst. Nóttina eftir lág-
um við í gangnakofa, sem er
þarna nærri. Er aðbúnaður í
honum lyng, bjórar og pokar,
sem notað er í sængur stað og
rúmfata. Þarna var einnig fjal-
högg, rösklega hálf alin á hvern
veg, og var það notað til að
kurla á því (kurla til kola).
Hafði ég fjalhöggið fyrir fram-
an lyngið, sem ég lá á, svo að
ýttist síður útundan mér og fram
á gólfið.
Um nóttina dreymir mig, að
inn í kofann komi einhver
mannvera. Virtist mér það
fremur kona en karl. En svo
lágar voru kofadyrnar, að skríða
varð inn um þær á fjórum íót-
um. Stendur nú þessi mannvera
á hnjánum fyrir framan mig og
horfir á mig, ekki þó illilega, en
alvara virtist henni í huga.
Þóttist ég vita, að hún væri með
öxi í hendi. Hrökk ég upp við
það, að mér fannst kippt í hár-
ið á mér, og er ég gáði að, lá ég
þverbeygður í fletinu með höf-
uðið fram á fjalhöggið. Legg ég
mig nú aftur í mínar fyrri stell-
ingar eins og um kvöldið og ætla
nú að sofa rótlaust til morguns.
En eigi hafði ég víst sofið lengi,
er ég vakna aftur draumlaust og
lá þá í hinum fyrri stellingum
með höfuðið frammi á fjalhögg-
inu. Hugsaði ég nú, um leið og
ég lagðist upp í bælið enn á ný,
að mikið mætti vera, gæti ég
ekki legið kyrr, og ekki þætti