Heima er bezt - 01.06.1952, Blaðsíða 25

Nr. 6
Heima er bezt
185
Þjóðtrú og hjátrú
Frá alda öðli hefur sá siður
tíðkazt, að bera á sér ýmiss konar
smáhluti — verndargripi — til
verndar gegn illum örlögum,
sjúkdómum og slysum. Sem
verndargripi hafa menn notað —
og nota enn — gimsteina, málm-
plötur, kóralla, raf, krókódíla-
tennur, guðamyndir eða myndir
af heilögum dýrum o. s. frv. Á
verndargripinn er oft grafið les-
mál, töfraorð og margt annað
merkilegt, sem verndar eigand-
ann fyrir ofsókn dularfullra afla.
Á einni af íshafsferðum sínum
rakst danski heimskautafarinn
Knud Rasmussen á 7 ára gamlan
eskimóadreng, sem bar á sér 80
mismunandi verndargripi.
Á miðöldum var það algengt,
að verðmætir skartgripir eða
forlagademantar, var álitið hið
eina, sem gæti varðveitt ham-
ingju œttarinnar. Slíkir gripir
gengu oftast að erfðum. En
stundum voru þeir, sem fjand-
samlegir voru fjölskyldunni, að
reyna að ná í þá. Margir skáld-
sagnahöfundar hafa notað líkt
efni sem uppistöðu í merkileg
skáldrit (t. d. StarbácJc í „Gull-
hálsbandinu" og Tapelius í
„Hringur konungsins“).
Af hinum mörgu tegundum
gimsteina, sem notaðir voru í
skartgripi, hafa ýmsar tegundir
þeirra, frá því snemma á öldum,
verið álitnar hafa leyndardóms-
fulla eiginleika. Granatinn átti
að efla ást og tryggð eigandans
— agatinn gaf auðlegð, ham-
ingju og hreysti, og hýasintinn
varðveitti mann gegn drepsótt-
um á ferðalögum, og öðrum slys-
um. Auk þess gat eigandi hans
öruggur beðið um gistingu og
mat hvar sem hann kom, en það
var oft erfiðleikum bundið fyrr
á öldum. Og svo er það konungur
eðalsteinanna, rubinsteinninn.
Hann verndaði menn gegn sjúk-
dómi og eitri, og rak allar daprar
hugsanir á brott. En færi svo, að
óhamingjan elti mann upp á
efstu tröppuna, missti steinninn
kraft sinn. Skáld eitt, sem var
uppi fyrir nærri þúsund árum,
segir svo frá, að eitt sinn, er
hann var á ferðalagi, hefði rú-
binsteinn hans, sem var gjöf frá
konu hans, allt í einu misst
ljómann. Hefði það verið aðvör-
un um að eitthvað óvænt var í
vændum. Viku síðar andaðist
kona hans. En svo ségir hann
frá, að steinninn hefði fengið
litfegurð sína aftur skömmu síð-
ar. — Smaragðurinn kom í veg
fyrir ósannindi og vonbrigði, og
safírsteinninn bar með sér á-
nægju og vinsældir. Væri hann
inulinn í smátt og drukkinn í
mjólk, var hann fyrirtaks meðal
við hitasótt, drepsóttum og eitri.
Sá, er var sjóndapur, skyldi
leggja topas-stein í vín og láta
hann vera þar í þrjá daga, hreyfa
síðan við augasteininum, og þá
myndi honum batna. Hann var
eining ágætt meðal við ófrjó-
semi! Væri hann settur í gullum-
gerð og borinn á vinstri hand-
legg, verndaði hann mann gegn
göldrum. Eðalsteinarnir voru í
sambandi við mánuðina í árinu.
Þannig var j anúarmánuður
hamingjutími fyrir þann, er átti
granat, o. s. frv.
Á vorum dögum hefur komið
upp venja, sem minnir á trúna á
verndargripi. Maður hefur með
sér eitthvert lítið lifandi dýr,
eða einkennilega útskorinn grip,
sem veitir eigandanum ham-
ingju. Það er ekki sjaldgæft, að
ýmiss konar félagsskapur hafi
slíka verndargripi (mascots). í
flugferð Roalds Amundsens yfir
Norðurheimskautið höfðu marg-
ir þátttakenda slíka verndar-
gripi á sér. Margir bifreiða-
stjórar, flugmenn og aðrir, binda
slík „dýr“ á vélar sínar Einkum
þróaðist þessi verndardýra-sið-
ur í heimsstyrjöldinni fyrri, og
að lokum var svo komið, að nærri
hver herdeild hafði sitt verndar-
dýr.
Alrúnin hefur haft mikið hlut-
verk, einkum í þýzkri þjóðtrú.
Rót þessarar suðrænu plöntu
líkist stundum mannslíkama.
Hún var oft notuð sem verndar-
gripur, og menn trúðu á, að hún
skapaði eiganda sínum ham-
ingju. Maður átti að taka hana
upp með rótum á ákveðnum
tíma, og fylgja ýmsum siðum í
sambandi við það. Það var t. d.
mjög heppilegt, ef maður gat
látið hund rífa hana upp með
skottinu — helzt fyrir sólarupp-
rás. Rótin gaf eigandanum sýn
inn í framtíðina og gat meira
að segja vísað honum á fólgna
fjársjóði. — í Marokko sjá spá-
konurnar inn í framtíðina með
því að athuga lögun eldsloganna,
um leið og þær varpa eldfimum
legi á eldinn.
Prestar Búddhatrúarmanna
særa andana með aðferð, sem
kölluð er shamanisering. Prest-
arnir eru nefndir shamanar.
Tíðkast þetta víðs vegar um Mið-
og Norður-Asíu. Shamanarnir
dansa eftir hávaðasömum og
trylltum hljóðfæraslætti, þangað
til þeir eru orðnir nærri því ör-
vita. Þá er þeir særa andana,
hafa þeir yfir leyndardómsfull
töfraorð. Þýðingarmiklar eru
trommur þær úr hreindýra-
skinni, sem notaðar eru við at-
höfnina. Presturinn reynir að
lækna sjúka með því að láta þá
snerta trumbuna. Andasæring-
arnar ganga út á að biðja um
hagstætt árferði, og að reka illa
anda á brott, svo að hin góðu
öfl geti sigrað. Svipaðar anda-
særingar, ásamt dansi og hljóð-
færaslætti, tíðkast eining meðal
annarra þjóðflokka — svo sem
Indíána, Eskimóa og svertingja.
Ástralíunegrarnir hugsa sér að
óvinir sínir eigi sök á sjúkdóm-
um og dauða með hugsunum sín-
um, er þeir beini að þeim, sem
þeim er illa við. Slíkar grun-
semdir, sem auðvitað er eintóm
hjátrú, verða oft tilefni til
hefndarráðstafana og ættarvíga.
Svertingjar í Afríku saka oft
illgjarnar manneskjur um eyði-
leggjandi þurrkatímabil. Prest-
ar og töframenn eru þá valdir
til þess að finna þá, sem valdir
eru að þessu, og ef þeir finna
slíka „þurrkskapara“ eru þeir
drepnir miskunnarlaust. Glæp-
urinn er auðvitað tvöfaldur, sé
prestur eða töframaður sekur
um slíkan verknað.
í vesturhéruðum Kina er fjall
eitt, 3000 m. á hæð, sem er svo
heilagt, að það hefur hlotið