Dýraverndarinn


Dýraverndarinn - 01.09.1962, Blaðsíða 7

Dýraverndarinn - 01.09.1962, Blaðsíða 7
ætt", en taka t. d. í notkun „íúlmársætt". Fýlingar er afbökun orðsins fýlungar, eins og fýllinn er enn viða nefndur, en fúlmár er fornt heiti á fýl (sbr. „sílafullur fúlmár svimmur á bárutröð"). Aður en ég skil við nafnasmíðarnar vildi ég mega láta í ljós andúð mína á tveim nöfnum. Gargönd (Anas strepara, L.) er eitt nýyrða dr. Finns. Hér er um önd að ræða, sem er náskyld stokk- önd. Þessa önd kallar dr. Bjarni Sæmundsson litlu- gráönd, en Magnús Björnsson gráönd. Þessi önd hefur hjá alþýðunni haft mörg nöfn eins og flestar endur, t. d. litla-gráönd, gráönd, grasönd, mýrönd, kilönd, blákollsönd, litla-stokkönd og kvakönd. Rétt mun vera, að hún hefur einna hæst allra anda, en þar sem fuglinn á sér gömul íslenzk nöfn, hefði verið rétt að velja eitthvert þeirra í stað þess að smíða nýtt. Stokkönd er fallegt nafn, og hefði ekki verið samstætt að nefna írænku hennar t. d. kilönd ef gráandarnafninu hefði verið kastað? Þá er það nýyrðið buslendur (gráendur, (Fugl- arnir", Bj. S.), og gráendur, („Fuglabók F.Í.", M. Kj.)). Hér er um safnheiti að ræða fyrir þær endur, sem eigi kaía að fullu undir yfirborðið í ætisleit, heldur dýfa sér til hálfs í eða standa upp á endann í vatnsskorpunni — með hausinn niður — til þess að róta í leðjunni eða reyta sér graskólfa. Busl er heiti á ófullkomnu sundi og fylgir því skvamp og skvettur. Ég álít, að þessar endur hafi skvamp og skvettur sízt meira í frammi en kafendur, sem einmitt busla töluvert, þegar þær eins og hlaupa eftir vatns- fletinum við flugtak, en „buslendurnar" aftur á móti hefja sig beint upp án alls buslugangs. Minnsta kosti þrjár tegundir þessara anda ganga meðal ís- lenzkrar alþýðu undir nafninu grasendur. Þær eru grasætur, og kjörlendi þeirra er lækir, flóð, kílar, seftjarnir o. s. frv., og því mælir allt með því, að heildarheiti þessarar ættkvíslar væri áfram gras- endur. Hljóð þau, sem íuglar gefa frá sér, eru allmisjöfn. Hver fuglategund á sér sérstaka rödd, sem er eins gott ákvörðunareinkenni og litarsérkennin í fjaður- hamnum. Vegna þessa eru fuglaraddir teknar upp a plötur eða festar á seglubönd. Erlendis er farið að gefa út fuglabækur með grammófónplötum, er geyma raddir þeirra iugla, sem í bókinni er lýst. ^VTeð orðum er erfitt að lýsa rödd eða hljóðum tugls. Það er leitazt við að finna lýsingarorð hljóm- blassins, hljóðstyrkleikans og hraðans. Þá er og reynt að gefa hljóðin og hljómrununa til kynna með stöfum og atkvæðum. „Dideró-it", „Húít", „Titt-tit", „Tsjokk, tsjokk, tsjokk" o. s. frv. Þetta er hreinasta hebreska á prenti. En hver, sem les radd- lýsingu, ásamt þessum hljóðstöfunum og líkir eftir þeim til samanburðar við það hljóð, sem honum barst til eyrna, mun fljótt verða þess áskynja, að lýsingin getur verið honum leiðbeining í að greina fuglstegundina. Dr. Finnur hefur í þýðingum sínum á raddlýs- ingum gerzt brautryðjandi eins og um svo margt annað varðandi leiðbeiningar í íuglaíræðum. Það eitt að þýða þessar nær 600 hnitmiðuðu raddlýsing- ar af slíkri vandvirkni og hann hefur gert, er afrek út af iyrir sig. Orðaforðinn er undraverður, en hans þarf með til þess að lýsa blæbrigðum allra þeirra fuglsradda, sem liggja á milli lúðurþeytandi flæm- ingja, skvaldrandi gæsa, hóandi svana og svo hins hreimþýða dills þúfutittlinganna og suðandi kliðs músarrindlanna. Víða er atkvæðastöfun radda lítið breytt frá enska textanum — og er það sízt furða, þar sem margar raddirnar hafa aldrei borizt að eyrum dr. Finns. Raddir íslenzku varpfuglanna þekkir hann aftur á móti, og þar verður stöfunin á stundum brábrugðin hinni ensku, t. d. lýsing raddar hávellu og fálka. Deila má um stöfun raddar, t. d. hafarnar. Ég tel stöfunina ranga eins og hún er sett fram í bókinni. í nokkrum lýsingum eru notuð orð, sem eru horfin úr íslenzku máli, t. d. að hvakka, og „naugripabaul" verður vart notað um fuglsrödd. í sambandi við raddlýsingarnar hefur dr. Finnur smíðað nokkur nýyrði, sem varða hljóð, sem fugl- inn gefur frá sér, þegar sérstaklega er ástatt, t. d. í varpi, í tilhugalifi, þegar fuglinn er hræddur, eða við íar, ílugtak o. s. frv. í lýsingum vallareinkenna hverrar fuglstegundar er greinilega skýrt frá sérkennum og fráviki hennar frá öðrum skyldum eða líkum tegundum — og hver er mismunur kynjanna, ef hann er einhver. Fyrst og fremst varða þessi einkenni lit eða liti fjaður- hamsins og gerð goggsins og fótanna. í íslenzkum lýs- ingum fugla hefur um of gætt notkunar orðsins „móbrúnn" — og svo „lítill" eða „stór". Þýðingar dr. Finns eru myndauðugar og litaheitin margbreytileg. í þessum köflum, sem eru 573 talsins, rúmast í stuttorðum lýsingum látlausrar íslenzku feikna fróð- leikur. Fyrir þá, sem unun hafa af að ræða eða DÝRAVERNDARINN 55

x

Dýraverndarinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dýraverndarinn
https://timarit.is/publication/598

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.