Brautin


Brautin - 15.03.1929, Blaðsíða 1

Brautin - 15.03.1929, Blaðsíða 1
Ritstjórar: Sigurbjörg Þorláksdóttir. Sími 1385. Marta Einarsdóttir. Sími 571. Brautin Útgefendur: Nokkrar konur í Reykjavík. Sími: 491. Afgreiðslu annast Sigurborg Jónsdóttir. 1. árgangur. Föstudaginn 15. mars 1929. 37. tölublað. Fyr og nú. ÖII nútíð alda og niSja á sína 'fortíð að baki og ókomna tímann framundan. Öll. nýlileg verk, sein unnin hafa verið í fortíðinni og af- hent eftirkomendunum i ein- hverii mynd, sýna manndóm þeirra, sem unnu og ættu að verða eftirkomendunum hvöt til starfa, og skyldu ættu þeir að finna hjá sér til að sýna virðingu o'g halda við þeim minnisvörðum, sem benda má á að standi í beinu sambandi við menningargildi manna og staða. Allar þjóðir, sem meta sóma sirm nokkurs yirði, telja sér skylt að viðhalda og prýða þau minnismerki sem reist eru til endurminningar og menning- arauka um mikilmenni þjóð- anna. Var á það minst í einu af bæjarblöðunum fyrir nokkru að þörf væri, nú þegar, að styrkja fótstallinn undir myndástyttu Jónasar Hallgrímssonar. • Og Reykjavíkurbæ, sem að likindum er hér skylduaðili, verður að skiljast það, að hæg- ara og kostnaðarminna verður fyrir bæinn að halda slíkum hlutum við,' en að lá-ta þá fyrst eyðileggjast og verða svo að endurreisa þá að nýju. En til eru þau minnismerki yíða um heim, sem ekki eru manna- mgndir en geyma þó sögulegar minnihgar um menn og atburði. Þjóðirnar eiga þar fornan og nýjan vin, sem er tengdur svo mörgum minningum frá for- tíðinni, og ætti hann að hverfa, myndu margir sakna. Við þessi minnismerki hafa þjóðirnar skyldur. Það er þjóðarsómi að halda þeim vel við. Einn af þessum fornvinum Islands og þó allra helst Reykjavíkurbæjar er Skólavarðan. Hún á, eins og SVo margt annað, „sína sögu, sigurljóð og raunabögu". Hún er, eins og nafnið bendir ótvírætt á, tengd við menningu þessa lands. Saga hennar, sem að nokkru leyti er skráð, en að nokkru verður að lesast milli línahna, ber vott um íslenskt lundarfar, -dug og þf autseigju, veins og það var hér áður þegar menn töluðu færra, en framkvæmdu þó. Þegar kröf- urnar til lífsþæginda voru naumast fæddar. Þegar menta* þráin varð að vera nægjusöm, ef hún átti að fá nokkuð til að svala sér á. Fákunnáttii og heimskulegan sparnað þekkir Skólavarðan, en líka trygð og manndáð. Ber byggingarsaga hennar vott um stefnufestu, framkvæmd og óeigingirni og verður því, um leið og hún er sögulegt minnismerki Reykja- vikurbæjar, minnismerki um einstaklingstrygð og manndáð. Skólavarðan er eins og aldiri móðir þessa bæjar, því fram- þróun bæjarins er .aðallega bundin við þá áratugi sem hún hefir staðið. Til hennar gengu menn snemma á morgnana og seint á kvöldin. Frá henni sást hin dýrðlega sólaruppkoma og hið óviðjafnanlega sólsetur og hinn fagri fjöllum hikti sjón- deildarhringur sem umlykur Reykjavíkurbæ. Híin var eftir- spurð og aðsótt af öllu ferða- fólki, sem til bæjarins kom. Hún var einnig leiðarvísir fyrir þá, sem sóttu lífsbjörg sína, út á Faxaflóa á litlu bátunum sin- um, Skólavarðan var þeim nokkurskonar viti. Hún stóð þá ein á bersvæði og þótti itur- vaxin. Hver veit nema margar af þeim framkvæmdar- og fram- farahugsjónum sem síðar hafa lyft þessum bæ, hafi einmitt vaknað hjá Skólavörðunui. Þar, sem land og sjór blasti við aug- anu, og þá um leið svo ótal margt sem þyrfti og mætti gera bæjarfélaginu og landi til gagns. En hvernig sendur á þessu minnismerki? Til hvers var það reist? Hver gerði það og hve gamalt er það? Eins og tek- ið er fram áður og nafnið bend- ir til hlýtur saga Skólavörð- unnar að vera bundin að meira eða minna leyti við skfela. Mætti því ætla að hér væri um verk skólapilta að ræða, eða að Rvík- urbær hefði látið reisa hana, en hvorugt er, um þá vörðu sem nú stendur. Þó eru þau upptök nafnsins, i að á dögum Skálholtsskóla höfðu skólapiltar i Skálholti það sér til tilbreytingar að hlaða grjótvörður á holti einu þar skamt frá. Þegar svo Latínuskólinn flutist hingað til Rvíkur 1785 héldu skólapiltar sama hætti og hlóðu sér vörðu hæst i Þingholtinu fyrir ofan bæinn andspænis skólanum, sem þá stóð á Hólavelli vestanmegin mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm I Notið tækifærið! | m m Nú er hver síðastur að fá vörurnar- með gjafverði á Útsölunni m m g ívevsl EGILL JACOBSEN jg mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm tjarnar, svo að( hvað blasti við öðru varðan og skólinn. Hafa þeir að líkindum orðið fegnir að hlaupa út úr skólahíbýlum sínum til að fá sér hreint loft og hitaspretti, þvi lifsþægindi voru þar mjög af skornum skamti. Til dæmis urðu 30 pilt- af að láta sér nægja 8 rúm til að sofa i. Og lestrarstofurnar sem voru ærið dimmar, var ekki hægt að hita upp, sumar voru ofnlausar, og þar sem ofnar voru, reyktu þeir svo mikið, að piltar kusu heldur kuldann. Þessir menn, sem mentaþráin hefir tekið útá skólabrautina, en áttu við marga örðugleika að búa áuk þessara, svo sem knaft fæði og föt o. fl., urðu auðvitað að duga eða deýja. Urðu að sækja hreint loft og hita út fyrir skólaveggina og hitinri fekst ekki nema með starfi. Hólavallarskóli var svo fluttur að Bessastöðum á Álfta- nesi, sem kunnugt er, 1805, þótti óholt fyrir hinn andlega þroska pilta að hafa skólann hér í bænum. Var nú lítið hirt um vörðu skólapiltanna á Þingholti og hefir hún að líkindum fallið. En að Reykvikingar hafi sakn- að vörðunnar sést best á því, að um 1830 gangast kaupmenn bæjarins fyrir því að varðan sé hlaðin upp og studd með tré- grind að utan. Er sagt að þeir hafi gert það til sæmdar Krieg- er stiptamtmanni og til minn- ingar um hann. Nefndu þeir vörðuna „Kriegejsminde" og létu letra það nafn á tréverkið. En vaninn var sterkari, svo oftast var hún nefnd sínu gamla nafni, Skólavarða. Trjáviðurinn fúnaði fljótt og þá hrundi grjót- ið um leið og 1860 er hún alveg hrunin í rústir. Ekki voru Reykvikingar á- nægðir með þessi cndalok. Gengst þá Árni Thorsteinsson, síðar landfógeti fyrir því að haf- in eru samskot til þess, eins og hann komst að orði, „að reisa Skólavörðuna úr rústum úr múrlímdum steini, bænum til prýðis og bæjarbúum til skemt- 1 unar". Nokkurt fé safnaðist, svo byrjað var á verkinu, en ekki þóttu efni til að hafa nema sem minst af steinlkninu, þekking- in þá af skornum skamti. Svo þegar varðan var komin vel á veg hrundi alt saman. Var nú búist við að hennar dagar væru taldir, því búið var að verja í hana öllu samskotafénu og nokkru framyfir. Svo" leið og beið. Nú var engin Skólavarða og enginn bjóst við að hún myndi risa úr rústum framar. En 1868 fóru menn að taka eftir því, að farið var að aka grjóti að rústunum og vinna þar að steinsmíði. Menn undr- uðust þetta þvi enginn vissi til að neitt fé væri fyrir hendi til byggingar. Verkið gekk þegj- andi og hljóðalaust áfram. Enginn vissi hver lagði til féð, en fyrir verkinu stóð eini stein- smiðurinn, sem þá var hér i Reykjavík, Sverrir Runólfsson. Veggirnir hækkuðu og nú voru þeir almennilega límdir. Allir reikningar voru greiddir en cnginn beðinn um fé. Stendur svo i gömlum Þjóðólfi, að í -október um haustið hafi það ekki verið neitt launungarmál, að bæjarfógeti Árni Thorsteins- son kanselíráð hafi einn gengist fyrir byggingu þessari og greitt alt féð og sagt fyrir um alla vinnu og tilhöguri. Varðan var svo opnuð og afhent Reijkja- vikurbæ 27. okt. 1868 og hafði kostað 2129 kr. Þótti Árni Thorsteinsson hafa reist. hér sér minnisvarða og verkið lýsa betur en mörg orð,

x

Brautin

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Brautin
https://timarit.is/publication/629

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.