Íslendingur


Íslendingur - 13.09.1950, Blaðsíða 3

Íslendingur - 13.09.1950, Blaðsíða 3
Til Scoresbysund uied danska Grænlandsíarinu Amdrup Frásögn Balduins Rye/, kaupmanns Niðurlag. Sjómawnasögur um ísinn. Stærstu ísbreiðurnar, sem við komumst í tæri við, voru rétt hjá Scoresbysund og það tók tveggja klukku'.íma stanzlaust eríiði að brjóta sér braut þar í gegn, en það varð að gera, því þær hindr- uðu ferð okkar til parad'sarinn- ar, sem beið okkar í Scoresby- sund! Það reymdist algjör'.ega ómögulegt að koma sementinu til Kap Tobin. Við sáum mennina þar í landi, og þeir höíðu allt til- búið til þess að taka á móti okk- ur, en allar tilraunir okkar reynd ust árangurslausar. Kap Tobin liggur yst í firðin- um aðeins nokkra km. frá Scores bysund. Fjöllin þar og umhverf- is Scoresbysund eru hvorki há né tigharleg, nærri alveg snjólaus um þetta leyti árs. Fjöllin til suð- urs voru hinsvegar afar falleg og og allt upp í 6000 feta há. Frá Scoresbysund skerst fjörðurinn imi 150 sjómílur inn í landið, en innan úr fjarðarbotni og frá hæð- unum við Daneborg kemur mest af hinum frægu borgarúsjökum, sem allir sjófarendur óttast. Við sáum auðvitað nokkra af þessum hræðilegum ferlíkjum, en þeir geta orðið allt að mílu á lengd, og eru þá heldur óáreiinilegir fyr ir skipin. Greint er millí þrennskonar Grænlandsíss, yst er sá síberiski, hann kemur alla leið frá Síberiu- ströndum og er ekki nærri því eins harður og sá í miðið, en hann kemur frá Norður-pólnum og er lang mest af honuin. Innst er svo landísinn. Eg spurði fyrst skipstjórann, hversu stórar ís- breiðurnar gætu orðið. Hann svaraði þessu einhverju fjar- stæðukenndu, og svaraði ég hon- um þá, að vera ekki með neinar Munchausen sögur hér. Síðan spuri ég aðra að þessu sama og fékk airaf svipuð svör. Þeir höfðu siglt fram með ísbreiðunni svo og svo lengi með svo og svo mikilli ferð, • og komust svo að þeirri niðurstöðu, að ísbreiðurn- ar gætu orðið á stærð við Sjá- land, þ. e. a. s. um 7000 fermílur. Þegar þykktin er nú oft 12 — 13 metrar, þá geta reikningshaus arnir reiknað út hyersu þungar þær hafa verið, þegar rúmmet- erinn vegur eitt tonn. En á sjó- mannasögunum tek ég enga ábyrgð. Við höfðum tiu grænlenzka hunda um borð, voru þeir allir tjóðraðir á framdekkinu. Þeir notuðu hvert tækifæri sem þeim gafst til slagsmála, og eins og Vðar kom á daginn var það vit- urlegt af þeim að æfa sig. Strax og þeir s'igu á land í Scoresby- sund lentu þeir í þessum líka óg- urlegú slagsmálum, það voru fleiri hundruð hundar í iðandi slagsmála-bendu, og þeir börðust af meiri heift, en ætla má að gert sé í Kóreij. þar eð ekkert staðnum. Ætli slökkvilið er á maður að reisa Stiguni á Grænlandsgrund. Kl. 6 á fimm'.udagsmorguninn náðum við svo til ákvörðunar- staðarins, og eftir að hafa neytt staðgóðs morgunmatar héldum við svo til lands með litlum vél- báti. Nokkrir brosandi Græn- lendingar tóku fyrst á móti okkur en brátt kom þar gamall vinur minn, Einar Mikkelsen, skip- stjóri, sem nú er einskonar ný- lendustjóri fyrir Austur- Græn- land, en það var einmilt hann, sem stofnaði þarna fyrstu nýlend una fyrir 25 árum síðan. Grænlendingar eru einkar vin- gjarnlegir, alltaf brosandi og gleðjast auðvitað innilega yfir hverri skipskomu. Við heimsótt- um fyrst nýrendustjórann, en hann á þai'na traust og rúmgott hús, sem var flutt þangað tilbúið, tins og við þekkjum með sænsku húsin. Það mun vera eitt af allra traustbyggðustu húsum á Græn- landi. Af öðrum byggingum má nefna kirkjuna, sem tekur um 100 manns; skólahúsið, sem ligg ur við hliðina á kirkjunni, verzl- unarhúsið, vörugeymslur, ein- hverskcjnar verkstæðisbyggingu og svo prestshúsið. Þá er þarna nokkuð stórt sjúkrahús, og er þar dönsk hjúkrunarkona nokkuð vlð aldur. Eins og eðlilegt er hefur nýlendustjórinn mörgum hnöpp- um að lneppa, en frk. Krogh, hjúkrunarkonan, hefur vissulega 1 ka mikið á sinni köríciu, af þvi að þarna er enginn læknir. Hún verður því bæði að hjálpa mönn- um inn í heiminn og út úr honum aftur, dregur úr þeim tennur (ekki lætur hún þeim þó aðrar í té aftur) o. fl. o. fl. Þennan dag fékk hún aðeins tvo sjúklinga fullorðna og eitt barn. Allt var í fádæma röð og reglu hjá henni cg hreinlegt, svo slíkt var næst- um sjúklegt. Þar sem hún hafði aðeins verið þarna í tvö ár, var hún ekki vel sterk í Grænlenzk- unni, en þegar hún brást hanni, þá brá hún bara fyrir sig Dönsk- unni, og virtust þeir grænlenzku skilja hana furðulega. Það er siður, að þegar aðkomu- sjúklingur liggur á sjúkrahúsinu, þá flytur öll fjölskyldan með, sJær upp tjaldi og sezt að í því. Þegar við heimsóttum sjúkar- húsið, hafði éinmitt verið reist þar lítið tjald, og bjuggu þar hjón með sæg af börnum, og drápu þau tímann eftir föngum. Innbúið var sannarlega ekki íburðarmikið, aðeins nokkur skinn á jörðinni og prímus. sér hús, þá fær hann til þess vaxtalaust lán, sem hann greiðir svo niður ef hann getur, annars lætur hann það bara vera. Og þar eð nú hvorki eru þarna lögfræð- ingar né skattstjóri til þess að gera skuldsælum mönnum lífið brogað, þá taka þeir þvi bara of- ur rólega, þó að það dragist eitt- hvað hjá þeim með afborganirn- ar. I öllu héraðinu búa aðeiíns 261 maður, en þar af eru víst ein 125 börn eða meir, þau voru allsstað- ar eins og mý á mykjuskán. Áfengi er forboðinn ávöxtur, en sígarettur reykja menn þar all an guðslangan daginn. Eg sá að- eins tvo, sem ekki reyktu, enda lágu þeir í pokanum á baki móð- ur slnnar, en annars reyktu börn- in allt frá 4ra ára aldri eða jafn- ' vel enn yngri. sem hún sagði, en ég rabbaði heil mikið við prestinn. Við ræddum m.a. um þær miklu breytingar og frámfarir, sem orðið hefðu þarna og stæðu nú fyrir dyrum, en ekki áleit hann, að hægt væri að taka austur og vestur strö'ndina undir einn og sama hatt, þar eð íbúarn- ii á austurströndinni væru langt- um frumstæðari, og því yrði að taka tillit til þess. Hann áleit bezt að láta þróunina ganga stig af ttigi allsstaðar. Mér hefði þótt gaman að vera við eina græn- lenzka messu hjá honum, en þvi miður var það ekki hægt. Annars 'sagði séra Kleist, að sóknarbörn- in hans væru einkar kirkjurækin. Fólk v'crður ekki gamalt. ódýrar vörur. Verzlunin er aðeins opin tvo daga í viku, en í tilefni af skips- komunni opnuðu þeir, og það var mikið um að vera, og menn virt- ust hafa þar nóg af peningum. Eg gæti bara bezt trúað, að það hefði komið vatn í munninn á ein- hverri íslenzkri húsmóðir, ef hún hefði séð hvað hægt var fá keypt þarna. Eða hvað segið þið um handklæði á tvær krónur, og 25 aura, og þessi stóru, hvítu á 4 kr. Sykur, kaffi o. fl. fyrir sára lágt verð, og verzlunin og pakkhúsið fullt með flóneli, hvítu lérefti og mörgum öðrum sjaldséðum hlut- um hér. Manni varð ósjálfrátt hugsað aftur til ársins 1929. Það var aðeins hægt að verzla þarna fyrir grænlenzka peninga, js.'i að okkur voru allar bjargir uannað- ar, og það jaftivel þó við hefðum haft fullar hendur annars konar ijár. Þetta er vafalaust gert svo að velefnaðir ferðamenn kaupi ekki upp þær birgðir, sem ætlað- ai eru íbúunum, enda er nú búið mteð allar samgöngur þang- að í ár, og næsta skip kemur ekki fyrr en í júlí næsta ár. Góð lánskjör. öll húsin í bænum eru byggð úr tré, flest aðeins eitt herbergi og eldhús. Það má ekki nota prí- mus 'í húsunum, vegna eldhættu, Heima hjá prestinum. Eg heimsótti eins og fyrr seg- ii kirkjuna og gluggaði lítið eitt í sálmabækurnar, en þær voru allar á Grænlenzku. Presturinn hefur aðra bók og er hún á Dönsku. Presturinn, séra Kleist, er ættaður frá Vestur-Grænlandi og kona hans einnig. Hann er mjög elskulegur maður á að giska 35 ára gamall. Hann er eiginlega skólakennari en ekki guðfræðing- ur. Fékk þó einhverja prest- menntun í Danmörku og kom til Scoresbysund fyrir 2 árum síðan. Við heimsóttum prestinn og drukkum hjá honum kaffi. Frúin talaði eingöngu Grænlenzku, svo að ég skildi heldur lítið af því Eins og gefur að skilja, er ekki um neinar götur að ræða í Scores bysiund. Húsin liggja dreyft og teygja sig upp ef:ir brattri fjalls- hlíðinni, 'og' virtist mér ekki árennikgt að komast þangað upp í vondum veðrum og ófærð. Lækjarspræna fellur í gegn um bæinn og veitir bæjarbúum nægi- legt drykkjarvatjn. Þar eð ekki sézt þarna stingandi strá, eru auðvitað hvorki kýr né kindur þar. Það getur orðið allt að 20 gráða hiti að sumrinu, en á vet- urna er almennt um 25 gráða frost, og getur orðið allt að 40 gr. Það var ekki hægt að sjá ann- að en að börnin væru þokkaleg til fara og þrifleg. Kaup verkamanna er ahn. 1,00 kr. um tíma(nn og virðist það ekki mikið, en dugnaðurinn er heldur ekki rétt mikill né afköstin. Ætlunin var.að við færum til Rostungaflóa, en ís hindraði ferð okkar þangað. Annars voru menn á einu máli um það, að langt væri síðan þeir hefðu s.áð svona mik- in(n ís á þessum slóðum eins og nú, það væri oft alveg auður sjór um þetta leyli árs. Fólk nær >ekki sérlega háum aldri þarna, elsta konan var 58 ára og elsti karlmaðurinn 72. ára, erí þau eru nú heldur ekki dauð ennþá. Hjúkrunarkonan sagði konu minni, að fólk, sem leggja þyrfti inn á sjúkrahúsið, kæmi þangað yfirleitt hreínt eins og nýsleginn túskildingur, en annars* væri hreinlætið nú ekki sterkasta hlið þeirra, sem lifðu á þessum hjara veraldarinnar. Afgreiðslumaður- inn í verzluninni var graanlenzk- ui og var augsýnilega enginn þrifnaðarpostuli, enda var allt á rúi og stúi hjá honum. og mér sýndist á höndunum á honum, að hann afgreiddi ýmist sykur, mjöl kex, sápu og hvað annað, sem fyrir kæmi, til skiptis og éún þess að þurka nokkurn túna af þeim. Það eru engar fiskveiðar stund aðar þarna, en þeir veiða sér að- allega til lífsviðurværis seli, birni og rostunga. Síðast liðið ár drápu þeir þarna í héraðinu um 3000 seli, og af því veiddu tveir rösk- ustu fangararnir 230 á einum mánuði. Heilsufar virðist vera fremur gott, en farsóttir eru hættulegar meðal svo frumstæðra þjóða og Grænlendingar eru, og geta kraf- Æska\~i er allsstaðar eins. Síðasta kvöldið sem við vorum í Scoresbysund, sáum við, að um 11 leytið hafði æska bæjarins og nokkrir af dönsku verkamönn- unum safnast saman við pakk- húsið, alveg eins og maður sér allsstaðar annars staðar í heim- inum. Allt i einu hélt allur hóp- urinn upp brekkuna í áttina til kirkjunnar og skóla^is, og héld- um því, að þar væri eínhver stað- har sem hægt væri að dansa í, enn skarinn hélt áfram og upp á brekkubrúnina og hvarf við hana. Daginn eftir fréttum við, að 2 ungu stúlknanna hefðu verið að babla eitthvað, sem þeir dönsku skildu ekki bofs í, en þegar Græn lendingarnir héldu af stað, töldu þeir það ekki skaða að fara á eft- ir þeim. Þau komu svo að litlum húskofa, þar fengu þau eftir nokk urt pex hálfónýtan grammofón, og brátt var allur hópurinn 47 manns búinn að troða sér inn í húsið og var dansað eftir því sem unnt var, en úti i einu horninu kúrðu 5 börVi og létu ekki slíka smámuni raska svefnró sinni. En mikil hefur þröngin verið þarna, því ekki eru þó grænlenzku stof- urnar stórar. Eskimóarnir á Austur-Grænlandi eru alveg hreinræktaðir, og er ekki hægt að kalla þá fríða, en piitarnir verða þó hrifnir af stúlkunum hér eins og ahnars staðar. Við sáum enga ísbirni né rost- unga og engin moskusnaut, en þau koma stundum kurteysisheim- sóknir til bæjarins. Hinsvegar sá- um við urmul af selum. ist margra mannslífa á skömmum tíma. Haldið heim. Kl. 2 á föstudagsnóttina kvöddum við Scoresbysund og héldum á leið heim. Daginn áður en við komum hafði annað Græn- landsfar »Kaskelot« farið frá Scoresbysund, en það gat ekki brotist' út úr ísnum og varð því að bíða eftir okkur, en Amdrup hafði miklu sterkari vélar. En ferðin gekk hægt og stöðugt reyndist erfiðara að brjóta ísinn, svo að kl. 9,30 á föstudagsmorg- uninn tilkynnti skipstjórinn, að við kæmumst ekki lengra. Við vorum þá aðeins komin nokkra km. frá landi. Við höfðum það þó ágætt, nema konan mín, hana vantaði eitthvað til þess að sauma, bró- aera eða hekla. Við spiluðum, lásum krassandi rómana, átum og sváfum eins og okkur listi. Við lifðum eins og kóngar og feng- um þaíin besta mat, sem ég hefi nokkru sinni vitað á skipi, og þá var nú kaffið ekki dónalegt. Brit- inn og kokkurinn voru framúr- skarandi og það sama er hægt að segja um skipsþernuna. Bráðum tók mönnum þó að leiðast að sitja þarna fastir, og einkum voru það ungu verka- mennirnir, sem vildu ólmir kom- ast til Iskiás, og töldu það mjög auðvelt á jakahlaupi. Hvort það hefur verið einhver grænlenzk stúlkan, sem seyddi þá, skal ég látið ósagt, en ég áleit það heppi- legast að fara varlega, því þær eru víst'sumar nokkuð blóðheit- ar. Kl. 11 á sunnudagskvöldið fór ég í koju, og var þá ekkert útlit Framhald á 6. síðu.

x

Íslendingur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Íslendingur
https://timarit.is/publication/675

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.