Faxi - 01.01.1991, Blaðsíða 24

láta smíða annars staðar, enda átti
hann aðeins við þetta stuttan tima
en Kristinn var með þessa smíði þar
til Bílasmiðjan og fl. voru komnir í
samkeppnina. Kristinn hætti ekki
við vagnasmíðina og þær viðgerðir,
því hann lét það vera forgangsverk
að þjóna bændunum sem lengst.
Þegar umskráning fór fram á þess-
um nýja-gamla bíl, fékk hann GK-9,
sem sagt níundi bíll í Gullbringu- og
Kjósarsýslu, sem í voru þrettán
hreppar. Fyrsta haustið var sett tjald
úr strigadúk yfir bílpallinn og bekk-
ur aftan við húsið fyrir farþega en
næsta ár var byggt nýtt hús sem kall-
að var „hálfkassi". Kom þá bekkur
fyrir aftan bílstjórann er tók fjóra
farþega og tvo við hlið bílstjórans,
því húsið var breiðara en það gamla
þ.e.a.s. jafnbreitt vörupallinum.
Þannig bílayfirbygging þótti bylting
sem þjónaði bæði vöru- og farþega-
flutningum á sama farartækinu.
Hálfkassabílar
Það urðu fljótt nokkuð margir
hálfkassabílar til, þegar upp komst
um gæði þeirra. Þeir urðu til vítt um
Suðurland og merkileg tímamót
voru það að allir þessir bílar komu
úr sveitum og urðu þess vegna að
hafa afgreiðslu á vissum stað í
Reykjavík. í nokkur ár um 1935
höfðu um sex bílar afgreiðslu á
Hverfisgötu 50 í Reykjavík hjá þeim
lipra kaupmanni Guðjóni Jónssyni.
Þá var undirritaður mjólkurbílstjóri
fyrir Vatnsleysustrandarhrepp eða
frá 1934 til '39 í fimm ár. Þarna
höfðu afgreiðslu m.a. Bjarni frá Túni
í Hraungerðishreppi, Haraldur frá
Haga í Gnúpverjahreppi, Sigurjón
úr Holtahreppi o.fl. og allir með
þessa hálfkassabíla. Vegna þess
hversu margir höfðu afgreiðslu
þarna og allir í líku lagi, þá var oft
brosað þegar allir bílarnir fóru frá
Hverfisgötu 50 á sama tíma kl. 6 e.h.
því þá var komið sérleyfi, 1935, og
brottför á sama tíma og bændur
rugluðust á bílum og settust í annan
en þeim tilheyrði. Eg hygg að besti
hagur Guðjóns kaupmanns hafi ver-
ið um þetta leyti, sem við vorum
þarna og allir bilstjórarnir voru með
allskonar úttekt fyrir sveitunga sína
og naut Guðjón þess enda sérlega
lipur. Þar voru pakkar skildir eftir
og hringt í viðkomandi að sækja þá,
eins var komið með hluti sem þurftu
að komast með einhverjum bílnum
út á land.
Þessi margnefndi bíll GK-9 var
ekki með velti-vörupall (sturtur)
enda ekki ætlaður fyrir slíkan akst-
ur sem sturtum viðkom. T-Fordinn
var ekki með venjulegan gearkassa
Guðmundur Björgvin Jónsson bíl-
stjórl. Guðmundur ber sérstaka
bflstjórahúfu og var á sumrin hafð-
ur á henni hvítur kollur, en er vet-
ur gekk f garð var honum skipt út
fyrir öðrum svörtum.
carburator eða kveikju (timer) og
því gjörólíkur nútíma búnaði. Þessi
gear-útbúnaður var þannig að þrír
petalar voru í gólfi, einn var fyrir
hraðakstur (high), annar fyrir hæg-
akstur (low) og þriðji fyrir afturábak
var hann hæggengastur en aflmest-
ur. Þegar ekki dugði að aka áfram
upp brekkur t.d. Hvaleyrarholt við
Hafnarfjörð þá var snúið viö niðri
og bakkað upp, annars varð að taka
vörur af bílnum og bera á bakinu
upp brekkuna, var það vond vinna
eins og að handbera mjólkurbrúsa.
Eitt var sérstakt um þessar mundir
að bensín var allt flutt inn í 18 lítra
brúsum sem voru úr þunnu járnefni
og ferhyrndir með hald á miðjum
toppnum og í einu horninu var
nokkurs konar smá loki sem þurfti
að opna til að hella úr á bíltankinn.
Brúsarnir komu í trékössum og tveir
í hverjum kassa, að sjálfsögðu var
vandi að geyma þessa brúsa en aldr-
ei man ég eftir að eldur yrði laus af
gáleysi með bensín. Það er okkur
minnisstætt frá fyrsta ári bílsins,
sem þá vorum átta ára gamlir, að bíl-
stjórinn, Eiríkur, fyrsti bílstjórinn
eins og áður er getið, var aö láta
okkur strákana fá tóma bensín-
brúsa. Vissi hann að við vorum að
smíða úr þeim báta og vegna þess
hélt hann öðru hvoru uppboð á
brúsum og ekki stóð á bjóðendum í
þá. Þegar uppboðiö byrjaði var boð-
ið í brúsann, fyrst tvo aura og þrjá
aura, en aldrei hærra en fimm aura,
þá var hann sleginn hæstbjóðanda.
Að vísu voru auraráðin ekki mikil,
en gaman hafði Eiríkur að okkur
þegar kappið var mest. Þessir brús-
ar voru okkur strákunum hið mesta
þarfaþing. Þeir voru þunnir og ein-
hver feiti utan á þeim sem varði þá
til að byrja með fyrir ryði. Þeir voru
þunnir og gott að skera þá með hníf.
Ekki vissi ég til að vörubílar væru
innfluttir með húsi eða vörupalli
fyrr en um 1935 og þar eftir. Fyrst
komu bílar með húsi aðeins og síðar
Hafnargötu 28
230 Keflavík
Símar 14933
með vörupalli og var þetta að mestu
úr járni nema þá vörupallurinn sem
var út góðum við og þoldi slæma
meðferð.
Vörubílar
Fyrstu vöruflutningabílar sem ég
sá, utan margnefnds mjólkurbíls,
voru vegagerðarbílar. Þeir komu
nokkrir um 1923—'24 á Vogastapa.
Þar voru settar upp tjaldbúöir á
austurenda Vogastapa í Lyng-
brekku. Var mér innan handar að
kanna þetta fyrirbæri sem átti að
aka toppefni á þjóðveginn en tjald-
búar fengu mjólk til matar á mínu
uppeldisheimili, Brekku. Var ég þá
10 ára og átti mörg spor þangaö sem
vega-efnistakan var rétt fyrir ofan
bæinn. Oft fékk ég að sitja í bílum og
furða mig á þessum ferðatækjum,
enda byrjuðu upp frá því bílasmíðar
hjá okkur strákunum og þarna höfð-
um við fyrirmyndina. Þessir fyrstu
vörubílar voru T-Ford og þá með
sturtum, sem ég hef ekki séð fyrr né
síðar, voru þær þannig að gálgi var
settur upp milli vörupalls og húss
þar efst var blökk og önnur fest við
pallinn þar í dreginn kaðall (mig
minnir að blakkirnar hafi verið tví-
og þrískornar) og þegar komið var á
,,tipp“ þá var togað í kaðalinn og
pallurinn fór upp að framan og þar
með efnið af pallinum. Með þessu
móti var hægt að lyfta hlassinu þó
það væri framarlega á pallinum til
að jafna þungann á öllum hjólum
bílsins.
Svo vildi til að erfiðasti kafli þessa
fyrsta akfæra vegar frá Hafnarfiröi
til Keflavíkur, var að komast upp á
Vogastapa, upp svokallað Ess. Það
voru s-myndaðar beygjur krappar
og brattar, þessum fyrstu bílum sem
höfðu takmarkaða getu, að komast
upp, enda hávaðinn eftir því þegar
undirtók í bjarginu. Gearkassinn var
fullur af tannhjólum og þegar stigið
var á ,,low“-petalann varð þvílíkur
hávaði að eldingarþrumur hefðu
einar haft þar vinninginn, en stjórn-
unin á verkinu var þannig að brllinn
fór hlaðinn niður en tómur upp, þó
ekki væri gott að fara niöur ef veg-
urinn var blautur, því bremsur voru
einungis á afturhjólunum og ut-
aná-liggjandi boröar á bremsuskál-
inni og hélt illa í bleytu.
Næstu sturtutegund sá ég að var
tannstangarsturtur þannig að tann-
stöng var bogmynduð og sveifaröx-
ull með tannhjóli á og var hægt að
snúa með handafli og þá sveif á báð-
um endum öxulsins og gátu þá tveir
snúið ef þunginn var mikill. Þá var
á sama tíma notað handafl og axlir
mannanna til að lyfta pallinum, en
þá þurfti að moka vegaefninu aftar-
lega á pallinn. Kom þá fyrir að
sturtulásinn sveik og efnið fór af á
ferð. Ekki man ég eftir öðrum
sturtutegundum uns vökvasturtur
komu til sögunnar og eru um flest
líkt en í dag enda varð þá bylting í
vörubílaþjónustunni.
24 FAXI